interview

Anna Salomons: ‘Robotisering verdeelt de samenleving'

©rv

Gaan robots al onze jobs overnemen? ‘Vergeet het maar’, zegt de Nederlandse econome Anna Salomons. ‘De mens past zich aan en zal altijd nieuw werk bedenken. Maar de vrachtwagenchauffeur die zijn job verliest, heeft daar natuurlijk geen boodschap aan.’

De mens lijkt zichzelf in sneltempo overbodig te maken. Aan de universiteit van Singapore slaagde een robot er vorige maand in een IKEA-stoel in elkaar te puzzelen zonder menselijke instructies. Als die evolutie doorzet, is straks geen enkele job veilig. Of je nu bankbediende, taxichauffeur, advocaat of garagist bent, als we de vooruitgangsprofeten mogen geloven, dreigen straks zowat alle jobs geautomatiseerd te worden.

De organisatie van rijke landen OESO becijferde onlangs dat door de automatisering ruim vier op de tien Belgische banen ingrijpend veranderen. In de OESO-landen verdwijnen hoogstwaarschijnlijk 66 miljoen banen, 14 procent van alle jobs. Andere voorspellingen, zoals die van de twee Oxford-economen Carl Frey en Michael Osborne, gaan nog verder en verwachten dat robots wereldwijd ruim 47 procent van de banen overnemen.

Anna Salomons (34)
  • Haalde in 2011 haar doctoraat economie aan het Steunpunt Werk van de KU Leuven.
  • Werd in februari benoemd tot hoogleraar werk en ongelijkheid aan de Universiteit van Utrecht.
  • Haar onderzoek richt zich vooral op de wereldwijde impact van de automatisering op de arbeidsmarkt. Ze werkte daarvoor samen met verschillende toonaangevende economen, onder wie David Autor van het MIT in Boston.

Dat doemscenario, de ‘robocalyps’ waarbij intelligente machines de mens overbodig maken, krijgt vanuit wetenschappelijke hoek steeds meer tegenwind. Een van de nieuwe stemmen in het debat is Anna Salomons, een 34-jarige Nederlandse econome die doctoreerde aan de KU Leuven en in Boston samenwerkt met David Autor, een wereldautoriteit in robotisering. ‘Robots die al ons werk overnemen? Vergeet het maar’, zegt Salomons. ‘Dan onderschat je de kracht van de mens om zich aan te passen.’

Een van haar favoriete argumenten luidt: ‘Mensen zijn niet als paarden’. Begin twintigste eeuw telden de Verenigde Staten ruim 25 miljoen paarden. Door de komst van de auto werden ze overbodig en viel hun aantal terug tot zo’n 3 miljoen in de jaren 60. ‘Maar de mens wacht niet hetzelfde lot. Mensen zijn creatief. Ze passen zich aan en kunnen bijleren’, zegt Salomons. ‘Als je mensen van het einde van de negentiende eeuw naar hier zou halen, dan zijn dat vooral landbouwers die op de hedendaagse arbeidsmarkt weinig kans maken. Omgekeerd, als je ons honderd jaar vooruit zou katapulteren, komen we hoogstwaarschijnlijk evengoed op een arbeidsmarkt terecht waar we weinig te bieden hebben. Veel jobs van de toekomst moeten nog uitgevonden worden.’

Beroepen die door de automatisering volledig verdwijnen, zijn behoorlijk zeldzaam. Denk aan de liftjongens, de lantaarnontstekers die ’s avonds de straatverlichting aanstaken, of jongens die bowlingkegels weer rechtop plaatsten. ‘De komst van de wekker maakte de mensen overbodig die tijdens de industriële revolutie fabrieksarbeiders wakker moesten maken door op hun raam te tikken’, zegt Salomons. ‘Maar zulke voorbeelden zijn uitzonderlijk. Meestal leidt de automatisering ertoe dat een job ingrijpend verandert, maar niet verdwijnt.’

Meer machines, meer mensen

De automatisering kan de werkgelegenheid zelfs doen toenemen. Met de komst van de bankautomaat in de jaren 70 werd verwacht dat de job van bankbediende zou verdwijnen. Terwijl een bankkantoor vroeger gemiddeld 21 bankbedienden telde, kon hetzelfde werk plots met 13 mensen gebeuren. Toch nam de werkgelegenheid niet af. Door de geldmachines werd het werk goedkoper en kwamen er nieuwe bankfilialen bij. De taak van de bankbediende verschoof van geld tellen naar dienstverlening en de verkoop van allerhande financiële producten zoals leningen en verzekeringen. Begin 21ste eeuw werkten daardoor meer mensen bij de banken dan voor de komst van de bankautomaat.

Robots die al ons werk overnemen? Vergeet het maar. Onderschat de kracht van de mens om zich aan te passen niet.
Anna Salomons
Expert robotisering

‘Meestal zien we dat patroon terugkeren’, zegt Salomons. ‘Het is niet omdat drie vierde van de taken geautomatiseerd worden, dat ook drie vierde van de jobs verdwijnen. Door de nieuwe technologie wordt de productie goedkoper en neemt de vraag toe. Een deel van het jobverlies wordt daardoor gecompenseerd.’

De creatie van nieuwe jobs door technologie gebeurt lang niet altijd in eenzelfde beroep, zoals bij de bankbedienden het geval was. Salomons onderzocht het effect van de automatisering voor de ontwikkelde landen. ‘Initieel zie je een daling van de werkgelegenheid in de sectoren waar de automatisering plaatsvindt, maar ondertussen leidt ze elders tot jobcreatie. Daardoor gaat globaal de werkgelegenheid niet achteruit’, legt ze uit. ‘Als je door de technologische vooruitgang minder arbeid nodig hebt, wordt de economie productiever en dalen de prijzen. Daardoor neemt het reële inkomen van mensen toe en zijn ze in staat meer goederen en diensten te kopen. De vraag stijgt, er wordt meer geproduceerd en er ontstaan nieuwe banen.’

Sinds het begin van de industriële revolutie leidt die dynamiek ertoe dat met de toenemende productiviteit ook de werkgelegenheid toeneemt. ‘Er komen nieuwe producten en diensten, die weer een nieuwe vraag creëren. Er is geen enkele reden om aan te nemen dat die tendens in de toekomst stilvalt’, zegt Salomons. ‘Mensen geven hun inkomen graag uit en bedenken altijd nieuwe taken die nog niet door een machine geautomatiseerd kunnen worden.’

©serge baeken

This time is different

Toch klinkt regelmatig dat het dit keer anders zal lopen: ‘This time is different’. Door de exponentieel toenemende rekenkracht staan artificiële intelligentie (AI), machine learning en zelflerende computeralgoritmes op het punt de menselijke intelligentie op alle vlakken te overtreffen. De mens zou in de concurrentieslag met robots geen schijn van kans maken om een job te vinden. Onder meer Elon Musk, de CEO van Tesla en SpaceX, waarschuwde dat artificiële intelligentie het voortbestaan van de mensheid bedreigt.

Salomons blijft nuchter onder dergelijke ‘schimmige toekomstscenario’s’. ‘Die angst is van alle tijden’, zegt ze. ‘Tijdens de industriële revolutie sloegen de luddieten ook al weefgetouwen stuk. Sommigen beweren dat er de komende 15 jaar een grote omslag komt. Zo’n voorspelling valt moeilijk te weerleggen, maar de werkgelegenheid is alleszins nog niet aan het dalen en specialisten in artificiële intelligentie geven zelf aan dat computers de mens niet zullen evenaren.’

Dat de technologische verandering sneller dan ooit om zich heen grijpt, blijkt ook niet uit historische gegevens. Er zijn in de digitale revolutie minder banenturbulentie en een verschuiving van jobs dan in de industriële revolutie.

Als van vandaag op morgen alle auto’s zelfrijdend worden, is dat een drama voor wie in de transportsector werkt.
Anna Salomons
Expert robotisering

Toch wil Salomons niet gezegd hebben dat we ons nergens zorgen over moeten maken. Veel hangt af van hoe snel nieuwe technologieën hun intrede doen. ‘Als van vandaag op morgen alle auto’s zelfrijdend worden, zou dat een enorme economische schok veroorzaken’, zegt de professor. ‘Voor wie in de transportsector werkt, betekent dat een sociaal drama.’

Maar als de overgang geleidelijk gaat en de menselijke chauffeur nog een lange tijd nodig is, kan de arbeidsmarkt stapsgewijs acclimatiseren. ‘In banen waar veel automatisering gebeurt en weinig toekomstperspectief bestaat, stromen minder jongeren in’, zegt Salomons. ‘Op die manier past de arbeidsmarkt zich vanzelf aan. Vrachtwagenchauffeur is vandaag een knelpuntberoep. Het is voorlopig eerder een probleem om mensen te vinden dan dat alle truckers werkloos worden door zelfrijdende vrachtwagens.’

New Insights

Tien werelddenkers blikken vooruit op de toekomst. In ons extra magazine 'Tien nieuwe inzichten' leest u de inzichten van onder meer ex-gouverneur van de Indiase Centrale Bank Raghuram Rajan, auteur Yuval Noah Harari en professor internationale politiek Ian Bremmer. Ontdek hier het dossier online.

Er schuilt een belangrijke paradox achter. Vanuit economisch perspectief is het een goede zaak als een nieuwe technologie snelle verandering brengt. ‘Je creëert dan productiviteitsgroei en meer rijkdom’, zegt Salomons. ‘In dat opzicht zou het mooi zijn als machine learning de nieuwe doorbraaktechnologie wordt, die net als de uitvinding van de elektriciteit of de verbrandingsmotor de hele economie een boost geeft.’

Maar wat een goede zaak is voor het geheel, is dat niet per definitie voor alle individuen. Een trucker kan maar beter hopen dat de aanpassingen geleidelijk gaan, zodat hij niet van de ene dag op de andere zonder job komt te zitten. De aanpassingskosten zijn niet gelijkmatig over iedereen verdeeld, waarschuwt Salomons.

Robotkapper

De digitale revolutie heeft sinds de jaren 80 tot banenpolarisatie geleid, ontdekte Salomons. Vooral hooggeschoolde banen zijn er dankzij de nieuwe technologie op vooruitgegaan, terwijl het aandeel laagbetaalde banen toenam. Het middensegment kende het grootste risico op automatisering, ook in België. ‘Dat het aandeel laaggeschoolde jobs toeneemt, lijkt misschien contra-intuïtief, maar aan de onderkant van de arbeidsmarkt zijn nog veel banen die interactie en sociaal inzicht vergen’, zegt Salomons. ‘Denk aan kappers, schoonmakers of babysitters. Die banen vragen relatief weinig scholing, veel mensen kunnen dat, maar voor een robot zijn die taken ongelooflijk moeilijk.’

Het zijn heel goede tijden om hoogopgeleid te zijn.
Anna Salomons
Expert robotisering

Het gevaar van automatisering is volgens Salomons niet zozeer dat straks geen jobs meer overblijven, maar dat de ongelijkheid en de polarisering op de arbeidsmarkt verder toenemen. ‘Het zijn goede tijden om hoogopgeleid te zijn’, stelt Salomons. ‘Hoogopgeleiden profiteren het meest van de automatisering, ze zien hun lonen het meest stijgen en ze zijn ook beter in staat zich aan de vernieuwing aan te passen.’

‘Wat we op zondagmiddag met de vrijgekomen tijd gaan doen als we geen IKEA-stoel meer in elkaar moeten zetten, daar zou ik minder van wakker liggen’, besluit Salomons. ‘De echt belangrijke vraag over robotisering is hoe we vermijden dat mensen uit de boot vallen, hoe we verzekeren dat de economische tweespalt niet in politieke polarisering omslaat. Daarom is het cruciaal dat we blijven inzetten op onderwijs en herverdeling en dat we in voldoende vangnetten voorzien voor wie door de automatisering zijn job verliest.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect

Gesponsorde berichten

n