interview

Raghuram Rajan: ‘We kunnen onze welvaartsstaat niet betalen'

©Alyssa Schukar

Ongelijkheid veroorzaakte de financiële crisis en die crisis is nu politiek geworden, zegt Raghuram Rajan, een van de weinigen die in 2005 waarschuwde voor de problemen die op til waren.

‘Waarom vraagt iedereen me dit vandaag? Snappen jullie niet dat ik mijn werk graag doe? Willen jullie me weg?’, vraagt Raghuram Rajan lachend aan zijn assistente op Chicago University. De vraag was of hij de volgende gouverneur van de Bank of England wordt, zoals Financial Times die ochtend heeft gesuggereerd.

‘Ach, misschien moet ik gewoon antwoorden: been there, done that’, vervolgt hij ironisch, terwijl de fotografe beelden voor het interview neemt. ‘Ik ben de voorbije vier jaar gouverneur geweest van de centrale bank van India. Dat is een economie die ongeveer even groot is als de Britse.’ Hoopt hij dan toch niet een beetje zijn met boeken bezaaide corner office in de Chicago University in te ruilen voor Londen, proberen we? ‘Speculation, speculation’, zegt hij, terwijl hij met twinkelende ogen in de camera kijkt.

New Insights

Tien werelddenkers blikken vooruit op de toekomst. In ons extra magazine 'Tien nieuwe inzichten' leest u de inzichten van onder meer ex-gouverneur van de Indiase Centrale Bank Raghuram Rajan, auteur Yuval Noah Harari en professor internationale politiek Ian Bremmer. Ontdek hier het dossier online.

Rajan is zo befaamd dat hij in de Engelstalige pers steevast als ‘rockstereconoom’ wordt omschreven. Die status heeft hij grotendeels te danken aan een moedige speech in augustus 2005 in Jackson Hole, waar jaarlijks de centrale bankiers van de rijke landen bijeenkomen. Op het afscheidsfeestje van de toen nog door iedereen aanbeden Alan Greenspan, die bijna twee decennia de Federal Reserve had geleid, waarschuwde Rajan voor de financiële crisis. Hij kreeg toen de wind van voren, maar kreeg enkele jaren later helaas gelijk.

Rajan kwam in 2010 spreken op het Tijd-event New Insights, een jaar nadat hij ‘Fault Lines’ had geschreven. In dat boek legt hij haarfijn uit wat de tektonische platen zijn die de aardbeving van de financiële crisis veroorzaakten. Alles begint met het ondermaatse onderwijs in de VS, waar te veel mensen niet opgeleid worden voor de jobs van vandaag en dus moeite hebben om een degelijk inkomen te verdienen. De Amerikaanse overheid krijgt die situatie niet rechtgetrokken en helpt hen dan maar te consumeren: ze laat Amerikanen heel goedkoop lenen voor een huis, zodat ze alsnog een leven kunnen opbouwen. Wall Street herverpakte vervolgens al die leningen van mensen met een te laag inkomen en de rest is pijnlijke geschiedenis.

Ongelijkheid

Het is ondertussen tien jaar geleden dat we de eerste symptomen zagen van wat de financiële crisis zou worden die Rajan in 2005 al zag aankomen. De vraag is of er iets is veranderd aan die breuklijnen van toen? Zijn ze er nog? Zijn ze dieper geworden? ‘Eigenlijk kwam ‘Fault Lines’ erop neer dat het grootste probleem ter wereld ongelijkheid was, en dat de financiële wereld daar op een perverse manier op reageerde’, zegt Rajan. ‘En dat zolang je die ongelijkheid niet oplost, je de financiële crisis niet kan oplossen en zelfs nog meer problemen creëert. Wat de centrale banken vervolgens deden, was pappen en nathouden. Ik zie geen reden om die analyse terug te trekken. Ze klopt nog altijd. Meer zelfs, ongelijkheid is een grote verklaring voor de opkomst van het populisme die we nu zien in de wereld. Het gaat dan over slechte opleiding, weinig kansen op een job en het gevoel dat je kinderen het minder goed zullen hebben dan jezelf. Al die problemen zijn aan elkaar gelinkt en we hebben niet echt veel vooruitgang geboekt. Het probleem van de populisten is dat ze doorgaans een fout antwoord geven op heel terechte vragen.’

Bio Raghuram Rajan
Raghuram Rajan
  • Geboren in Bhopal, India
  • Zijn vader werkte voor de Indiase inlichtingendiensten, onder meer op de ambassades in Sri Lanka en België, waardoor Rajan van zijn negen tot zijn twaalf naar een Franstalige lagere school in Ukkel ging.
  • Hij studeerde in Delhi en aan het Amerikaanse Massachusetts Institute of Technology, eerst voor ingenieur en daarna financiën.
  • Doceert sinds 1991 aan Chicago University.
  • Kreeg in 2003 de Fischer-Black-prijs voor de beste econoom jonger dan veertig.
  • Was van 2003 tot 2006 hoofdeconoom van het IMF.
  • Trad in 2012 aan als economisch hoofdadviseur van de Indiase minister van Financiën.
  • Was gouverneur van de centrale bank van India van 2013 tot eind vorig jaar.
  • Doceert nu opnieuw voltijds aan Chicago University, waar ook zijn vrouw werkt.
  • Rajan is 55, heeft een dochter en een zoon en woont in Chicago.

In ‘Fault Lines’ hekelt u het gebrek aan sociaal vangnet en goed basisonderwijs in de VS. Is het antwoord niet gewoon een goede sociale zekerheid, Europese stijl?

Rajan: ‘Zo gemakkelijk is het niet, want ook jullie hebben je problemen. Zelfs als je een goede welvaartsstaat uitbouwt, kan het probleem ontstaan dat te veel mensen ervan willen profiteren en te weinig mensen werken.’

‘Het probleem is bovendien groter. Over de hele wereld steken mensen, data, kapitaal, producten en diensten de nationale grenzen over. Op zich is dat heel goed. Maar we kunnen er niet mee om. Er is geen wereldwijd politiek systeem. En dan ontstaat de verleiding jezelf af te schermen en te beschermen wat je hebt.’

Zijn we er op vooruitgegaan sinds de financiële crisis? Zijn de banken bijvoorbeeld veiliger geworden?

©Alyssa Schukar

Rajan: ‘We gaan er altijd op vooruit. Maar de vraag is altijd of onze uitdagingen sneller groeien dan de snelheid waarmee wij erop vooruitgaan.’

Maar zijn de banken dan veiliger dan tien jaar geleden?

Rajan: ‘Ik denk van wel. Sommige wanpraktijken zijn weggereguleerd. Andere liggen nog te vers in het geheugen om ze al ongestraft te herhalen. En er zit nu meer kapitaal in de banken dan vroeger. Het probleem is echter dat risico nooit verdwijnt. Je verschuift het alleen maar.’

Waarheen?

Rajan: ‘Veel van het risico op renteschokken bijvoorbeeld is verschoven naar pensioenfondsen. Je zou denken dat pensioenfondsen dat aankunnen, omdat ze op een heel lange termijn moeten investeren. Maar het risico zit wel bij hen. Als de rente op obligaties weer stijgt, wat gebeurt er dan? Zullen de pensioenfondsen hun obligaties, die minder waard worden, toch jarenlang bijhouden? Zullen ze ze verkopen? Als het dat laatste wordt, zal de financiering van bedrijven dan opdrogen?’

‘Het komt altijd neer op dezelfde vraag: zit het risico bij degene die dat het best aankan? Als het tij keert en de rente stijgt, zullen we dat ontdekken. En het tij is aan het keren.’

Is dat zo? Hebben we na tien jaar de financiële crisis uitgezweet? Of zitten de centrale banken er nog altijd diep in?

Rajan:‘De Amerikaanse centrale bank is naar de uitgang van haar reddingsbeleid aan het gaan en de anderen volgen. In die zin is het stilaan voorbij. Maar de echte vraag is vervolgens of we de voorbije jaren niet te zwaar hebben gesteund op de centrale banken om deze crisis op te lossen.’

Omdat de centrale banken tijd kochten zodat politici de economie slagkrachtiger konden maken, maar politici die tijd niet hebben gebruikt?

De banken zijn veiliger dan vroeger. Maar het risico verdwijnt nooit, je verschuift het alleen.
Raghuram Rajan
Voormalig hoofdeconoom IMF

Rajan: ‘Zo kun je het inderdaad verwoorden. Maar de politici zullen antwoorden dat ze niet sneller kunnen dan dit omdat hun kiezers niet mee willen. Feit blijft dat de hervormingen nodig zijn om de economie weer slagkrachtig te maken en de overheidsbudgetten op orde te zetten en dat het te traag gaat.’

‘Wat me nog altijd zorgen baart, is de vraag of we de centrale banken inzetten voor iets waarvoor ze niet dienen: heel diepe maatschappelijke problemen oplossen.’

Hoe bedoelt u?

Rajan: ‘Zolang de centrale banken soepel geld uitlenen, lijken alle problemen niet zo erg. Maar net daarom zien kiezers niet dat het nodig is te hervormen en willen politici niet bewegen. In de Verenigde Staten is er bijvoorbeeld echt geen geld om de uitkeringen te betalen die in de ziektezorg zijn beloofd.’

In België is dat vergrijzingsprobleem exact hetzelfde.

Rajan: ‘Het grote plaatje is overal hetzelfde in de rijke landen. In de jaren zestig hebben ze een zeer gulle sociale zekerheid uitgebouwd die ze nu niet meer kunnen betalen. Daar zijn twee redenen voor. Mensen worden veel ouder dan in de jaren zestig voor mogelijk werd gehouden. En de hoge economische groei die de sociale zekerheid in de jaren zestig financierde, hebben we sindsdien nooit meer gezien, tenzij opgepompt via schulden die tot de financiële crisis hebben geleid.’

‘Wat toen is beloofd, kunnen we niet betalen. Ofwel moeten we sneller groeien, wat bijzonder moeilijk is. Ofwel moet de bevolking groeien. Dat kan via migratie, maar ook dat is verre van evident. Ofwel moet je de uitkeringen verlagen.’

In die zin draaide de financiële crisis rond de betaalbaarheid van de welvaartsstaat. En die kwestie is niet opgelost.

Rajan: ‘Meer zelfs: we torsen nu meer schulden dan toen. We hebben geprobeerd een omweg in te slaan, die een doodlopende straat bleek te zijn. Mocht iedereen dat inzien en het probleem erkennen, zouden we verder staan. Maar dat is niet zo.’

Snappen de meeste mensen dat uiteindelijk niet?

Rajan: ‘Misschien. Maar we zoeken te makkelijk zondebokken. We vinden dat het de schuld is van de regering. Of van migranten. Maar we erkennen niet publiekelijk dat we ons sociaal contract moeten herdenken en dat er werk aan de winkel is.’

©Alyssa Schukar

Bent u optimistisch op dat vlak? U zei enkele jaren geleden dat we opnieuw in de jaren dertig zijn aanbeland.

Rajan: ‘Ik had het toen over monetair beleid. Ik maakte me toen zorgen dat veel centrale banken almaar verder gingen in een beleid dat hun munt naar beneden duwde, waardoor bedrijven in hun land het makkelijker zouden krijgen om te exporteren. Er was een gevaarlijk opbod bezig. Die zorg is nu wat gemilderd, al heeft de situatie zich nu vertaald naar de politieke discussie. Duitsland krijgt nu in de VS het verwijt dat het zijn sterke economie verbergt achter de euro, die niet de sterkte van de Duitse economie weerspiegelt, maar de zwakkere volledige eurozone. Mijn hoop is dat het bij beledigingen blijft en dat het niet tot een handelsoorlog komt. Je ziet in de verslagen van het IMF dat velen die zorg delen.’

Hoe geraken we daar uit?

Rajan: ‘We zullen moeten praten met elkaar.’

Op dat punt gaat het niet echt de goede kant op.

Rajan: ‘Te veel mensen zien internationale handel als een spel waarbij je alleen maar kan winnen als iemand anders verliest. Helemaal verontrustend is dat de Verenigde Staten dit zo zien, omdat de VS het internationaal systeem met het IMF, de Wereldbank en de Wereldhandelsorganisatie na de Tweede Wereldoorlog gecreëerd hebben. Als het machtigste land ter wereld dat al vindt, wat moeten kleine landen dan vinden?’

Maar opnieuw: hoe geraak je uit die manier van denken?

Rajan: ‘Er is uiteindelijk een mix nodig van controle op de grenzen - zodat mensen zich beschermd voelen - en toch internationale samenwerking’.

Harvard-professor Dani Rodrik noemt dat het trilemma van de globalisering: je kan niet tegelijk nationale staten, democratie en globalisering hebben. Slechts twee van de drie kun je kiezen. Nationale staten en democratie leiden tot protectionisme. Nationale staten en globalisering leiden dan weer tot door regeringen afgesloten handelsakkoorden waartegen democratisch protest ontstaat. Hoe raak je uit zo’n trilemma?

Rajan: ‘Als iemand met een dilemma of een trilemma aankomt, wat betekent dat? Dat zo’n radicale keuze tussen twee of drie opties niet haalbaar is. Dat je dus een compromis moet zoeken. Het is nooit makkelijk.’

Waar moet dat compromis liggen?

Als je het kapitalisme op een ongelijke samenleving bouwt, werkt het op den duur niet meer, omdat alleen nog de winnaars van de markt meedoen.
Raghuram Rajan
Voormalig hoofdeconoom IMF

Rajan: ‘Je moet markten openhouden, omdat ze je dwingen efficiënt te werken. En vervolgens moet je corrigeren.’

‘Kapitalisme creëert ongelijkheid, omdat niet iedereen alles even goed kan. Maar als je op een ongelijke samenleving het kapitalisme bouwt, werkt het op den duur niet meer, omdat alleen nog de winnaars van de markt meedoen. Dat maakt kapitalisme fragiel. Je hebt een overheid nodig om dat te corrigeren.’

‘Dat is het grote idee voor dat compromis. Maar opnieuw, het is nooit gemakkelijk. Hoe het er in detail uitziet, moet iedere samenleving voor zich uitmaken.’

U werd in 2005 wereldberoemd met die speech waarin u waarschuwde voor de risico’s die zich opstapelden in de bankensector. Als u die speech nu zou overdoen en waarschuwen voor het grootste risico dat u nu ziet...

Rajan: ‘...dan zou ik waarschuwen voor de gevolgen van extreem nationalisme. Er is een gebrek aan ruimte om tot een compromis te komen. De financiële kant van dat verhaal is de toename van de schulden. We kunnen onze problemen niet oplossen en schuiven ze daarom voor ons uit.’

‘Emotioneel bekeken werkt een lening eigenlijk eigenaardig, omdat ze iedereen blij maakt. Degene die het geld ontvangt, denk dat het van hem is. En degene die het geld uitleent, denkt ook dat het van hem is. Maar op de betaaldag snap je dat een dollar maar één keer kan worden uitgegeven.’

 

En met die schulden en die politieke onrust zitten we weer bij de betaalbaarheid van de welvaartsstaat.

Rajan: ‘Daar keer je altijd terug. Kijk om je heen: de staat Illinois, de stad Chicago, de scholen, de staalindustrie. Allemaal hebben ze enorme problemen om de pensioenen te betalen. We moeten dit oplossen. In 2005 was het grootste risico financieel. Nu is het politiek.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect

Gesponsorde berichten

n