Advertentie

Historicus Luuk van Middelaar: ‘Als in Europa de pleuris uitbrak, keek je naar Merkel’

©Tim Dirven

Vanop het hoogste punt van Brussel overschouwt de EU-kenner de Europese politiek na corona, waarbij hij niet naast het belang van de nieuwe bondskanselier kan kijken. Ontbijt met De Tijd.

Hij is een geboren en getogen Nederlander, werd bekend als speechschrijver van Herman Van Rompuy (CD&V) toen die voorzitter van de Europese Raad was, doceert aan de Universiteit Leiden, schrijft columns voor de Nederlandse krant NRC en adviseert de Nederlandse regering over buitenlands beleid. Maar Luuk van Middelaar (48) is ook wat ze in onze hoofdstad een ‘bruxellois par adoption’ noemen. Sinds 2007 woont hij in Vorst, meer bepaald in Hoogte Honderd, de hoogst gelegen wijk van het gewest. Het weerhoudt hem er niet van in de Nederlandse traditie veel van zijn verplaatsingen met de fiets te doen.

Ontbijt met De Tijd

Vorst, 08.30 uur, in muziekbar L’Altitude. Met EU-kenner Luuk van Middelaar praten we over de intelligentie van Merkel, de naïviteit van Europa en zijn liefde voor Union Saint-Gilloise.

Een logische plek voor een ontbijt is de lokale muziekbar L’ Altitude. Terwijl Van Middelaar een espresso, een spuitwater en een croissant bestelt, klinkt de jazz van Charles Mingus. ‘Ik ben geen groot muziekkenner’, zegt hij meteen. ‘Dit is gewoon een leuke plek. Ik hou van deze buurt, waar het levendige Sint-Gillis overloopt in de residentiëlere delen van Brussel. Er is het Dudenpark, met daarin het prachtige stadion van Union Saint- Gilloise, die het Club Brugge van begin 1900. Een topclub.’ Hij is al jaren supporter, van toen ze nog in derde klasse speelden, en gaat een paar keer per jaar kijken met zijn zoon van 12. Van Middelaar lacht breed. ‘Dit jaar spelen we voor de titel, zeg ik u.’

Van Middelaar leerde Brussel kennen via een stage bij de Europese Commissie. Hij bleef er plakken, omdat zijn vrouw er al woonde. Ze is een Nederlandse videokunstenares, die op dit moment in het kunstencentrum Wiels exposeert. ‘Het is prettig om niet allebei hetzelfde werk te hebben. Tegelijk helpt het dat ze weet hoe het voelt om iets te maken. Een boek schrijven is ook een creatief proces, waar je al eens door een moeilijk moment heen moet. Op dat vlak heb ik veel van haar geleerd.’

Hij heeft net een nieuw boek uit: ‘Europees pandemonium. Kwetsbaarheid en politieke kracht’. Het is zijn beknoptste werk tot nog toe. Van Middelaar wijst naar zijn espresso. ‘Ik probeer compact te schrijven, alle overbodigheid overboord te gooien. In mijn helderheid wil ik mensen intellectueel gereedschap aanbieden om over politiek na te denken. Alsof je hen een bril geeft waarmee ze andere patronen zien dan wanneer je alleen maar de krant leest.’

We zijn in Europa trots op onze databeschermingswet, maar we hebben de data niet.
Luuk van Middelaar
Historicus

Met de Europese instellingen, waar hij voor Van Rompuy toespraken schreef, heeft hij geen banden meer. Hij kwam destijds aan de job omdat voormalig premier Jean-Luc Dehaene (CD&V) zijn boek ‘De passage naar Europa’ had gelezen en hem aan Van Rompuy aanbeval. ‘Het is nog altijd leuk mensen achter de schermen te ontmoeten. Maar ik wil er niet meer gaan werken. Als politiek adviseur ben je geen baas van je eigen tijd. Bij Van Rompuy, een heel relaxed politicus, viel dat dan nog mee. Maar ten gronde miste ik het vooral een eigen stem te hebben.’

Welke politici geven tegenwoordig de beste toespraken? Van Middelaar noemt de Duitse president Frank-Walter Steinmeier en de Franse president Emmanuel Macron. ‘Al is het bij die laatste vaak te veel en te lang, toch voor de rest van de wereld.’

Merkel behoort niet tot dat lijstje. ‘Ergens is dat logisch. Duitsland verdraagt vanwege zijn geschiedenis geen charismatisch leiderschap. Merkels grote kwaliteit en tegelijk grote zwakte is daarom dat ze vaart op het zicht: meter per meter. Omdat ze ongelooflijk intelligent is, komt ze daar ver mee. Maar wat ontbreekt, is perspectief. Ze vaart in de mist en je weet niet wat achter de horizon ligt.’

©Tim Dirven

Tegelijk belichaamt ze als geen ander het gezag in de Europese politiek. ‘Naar wie kijk je als de pleuris uitbreekt in Europa? Naar haar, natuurlijk. En dan pas naar Macron, Ursula von der Leyen en Charles Michel. Merkel heeft een wezenlijke rol gespeeld in het bijeenhouden van Europa toen de migratie-, euro- en Oekraïnecrisis op ons inspeelden, met daar bovenop nog eens de brexit en nu ook de coronacrisis.’

Over de invloed van de pandemie op de Europese Unie gaat zijn jongste boek. Terwijl het lawaai van het ochtendverkeer de koffiebar binnenwaait, legt Van Middelaar uit hoe een van de belangrijkste gebeurtenissen tijdens de coronacrisis de bocht van Merkel over monetaire discipline was. Ze doorbrak twee Duitse taboes door te aanvaarden dat de Europese Commissie zelf schulden zou aangaan en dat het geld zonder veel voorwaarden - als een transfer - ook aan zuidelijke EU-landen zou worden uitgedeeld. ‘Voor mij is dat misschien wel het grootste kunststuk dat Merkel de voorbije 16 jaar heeft verwezenlijkt.’

Olaf Scholz ziet er nog het meest uit als iemand die zich niet omver laat blazen als hij naar het Kremlin moet.
Luuk van Middelaar
Historicus

‘Daar speelde weer die ervaring. Ze heeft zich persoonlijk geëngageerd op een moment dat landen als Nederland, Finland en Oostenrijk die solidariteit niet wilden tonen. Dat riep weer de zorgen op over het voortbestaan van de euro. Tegelijk zei de Spaanse premier Pedro Sánchez tegen haar: ‘Ons volk sterft.’ Het zal haar ook wel zijn bijgebleven hoe ze in de eurocrisis in Griekse kranten met een hitlersnor werd afgebeeld. En dus kon Duitsland zich niet positioneren als de vrek van dienst.’

‘Dat is de seismografische kracht van Merkel: ze herkent de ondergrondse trillingen in de publieke opinie. Ze heeft aangevoeld dat ze een sprong moest maken. Voor mij is dat belangrijk, omdat Duitsland zich daarmee in het midden van Europa plaatste. Na de Tweede Wereldoorlog richtte het zich op het Westen. In de aanloop naar de val van de Muur richtte het zich op het Oosten. Nu zou je kunnen zeggen dat Duitsland zich voor het eerst op het Zuiden heeft gericht.

En wat na de verkiezingen van dit weekend? ‘De aanvoerder van de ploeg is weg’, zegt Van Middelaar, van zijn glas water nippend. ‘Wie kan dat gat opvullen? Niet Macron, want die is te Frans en heeft volgend jaar ook verkiezingen. Ook niet von der Leyen of Michel in hun eentje. Het zal van samenspel moeten komen. Er komt uiteraard een nieuwe bondskanselier, en iedereen zal naar hem luisteren. Maar Merkel heeft dat institutionele gezag beladen met persoonlijk gezag.

©Tim Dirven

Tegelijk moeten we niet panikeren. De EU staat dit weekend niet op het spel, vervolgt Van Middelaar terwijl de ober extra koffie op tafel zet. ‘De grote Duitse partijen zijn het eens over het belang van de EU. Wel gaat het over de invulling: de verhouding tot China of Rusland. En dan doet persoonlijkheid ertoe. Van de kandidaat-bondskanselier ziet de sociaal-democraat Olaf Scholz er het meest uit als iemand die zich niet omver laat blazen als hij naar het Kremlin moet. Armin Laschet maakt een zenuwachtiger indruk. Wereldleiders zijn politieke beesten, die ruiken zo’n angst.’

Het Duitse gezag doet er bovendien toe omdat Europa het meer dan ooit zelf zal moeten doen. In zijn boek omschrijft Van Middelaar het als ‘geopolitieke eenzaamheid.’ De EU dacht het spel te kunnen spelen volgens de regels van de markteconomie, waarbij ze onderhandelde over de prijs van vaccins maar ontdekte dat in de pandemie de wetten van de oorlogseconomie golden. Het was ieder voor zich, maar alleen de EU bleef volgens de oude vrijemarktregels spelen. Zo werden de Pfizer-vaccins voor Canada vanuit Puurs geleverd, niet vanuit de Amerikaanse Pfizer-fabrieken aan de grote meren in Michigan. Het idee dat het met de Amerikaanse president Joe Biden weer zoals vroeger zal worden wat betreft Europees-Amerikaanse samenwerking, is aan gruzelementen geslagen.

‘We onderschatten de hardheid waarmee elders ter wereld nationale belangen worden nagejaagd’, zegt Van Middelaar. ‘Kijk naar de argeloosheid waarmee rond de EU geweld wordt gebruikt. Kijk hoe migratie aan de Noord-Europese grens als wapen wordt ingezet. Kijk hoe hard het gaat met onze technologische afhankelijkheid van China als we niet snel zelf investeren. We moeten daar minder naïef in worden. We zijn in Europa trots op onze databeschermingswet, maar we hebben de data niet. De Amerikanen en de Chinezen hebben die.’

Hoe bedreigend is dat voor de EU? Van Middelaar noemt zich op dat vlak ‘realistisch optimistisch’, al is het maar omdat hij destijds vanop de eerste rij zag hoe de EU weerbaarheid toont als het nodig is. Er schuilt volgens hem ook stevigheid in de economische vervlechting van de EU-landen.

Mensen die het einde van de EU voorspellen, doen dat meestal omdat ze denken vanuit logische economische modellen of constitutionele blueprints, zegt hij. ‘Ik heb meer een historische blik. De geschiedenis is niet logisch. Het leven zit vol verrassingen.’

‘Een Europees pandemonium. Kwetsbaarheid en politieke kracht’ van Luuk van Middelaar is uitgegeven bij Historische Uitgeverij, telt 203 pagina’s en kost 24,50 euro.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie