interview

Veerle Visser-Vandewalle ‘Quota zijn oneerlijk: vrouwen moeten veel meer werk doen’

©Debby Termonia

Ze steekt elektroden diep in de hersenen om parkinson en psychische pijn te verlichten. Nu wil neurochirurg Veerle Visser-Vandewalle (55) alzheimer opereren. Ontbijt met De Tijd.

Ontbijt met De Tijd

9 uur, Domaine la Butte aux Bois, Lanaken Met neurochiruge Veerle Visser-Vandewalle spreken we over haar honderdurige werkweek, de behandeling van alzheimer met hersenimplantaten en het gevaar van cowboychirurgie.

Zo smaakt een croissant in een tweesterrenrestaurant: licht gezouten en krokant aan de buitenkant, smeuïg en met een zweem van zoet aan de binnenkant. Zelden werd zo royaal ontbeten in deze rubriek als met Veerle Visser-Vandewalle in La Butte aux Bois in de bossen van Lanaken. Ze is er getrouwd en haar man organiseerde in het restaurant een verrassingsfeest voor haar vijftigste verjaardag. ‘Het is een bijzondere plek voor mij, omdat ik ze associeer met speciale, feestelijke momenten.’

Speciaal voor dit gesprek is in de Leopoldzaal - krakend parket, open haard - ontbijt klaargezet. De neurochirurge, in koraalroze shirt met paisleymotief, jeans, zwarte pumps en met een roze wegwerpmondkapje, woont hier in Lanaken, op enigszins pendelbare afstand van Keulen. Daar is ze diensthoofd stereotaxie en functionele neurochirurgie in de Unikliniek, het belangrijkste centrum voor ‘Deep brain stimulation’ van West-Europa.

Mensen vragen me soms de gekste dingen: of ik pedofiele neigingen kan onderdrukken, of borderline genezen.

‘Deep brain stimulation’ werkt als een pacemaker voor het brein. Elektroden worden zeven centimeter diep in de hersenen geplaatst, op een zorgvuldig uitgemeten locatie. De implantaten sturen constant elektrische prikkels uit en gaan de verstoorde hersenactiviteit tegen die aandoeningen veroorzaakt, van dwangstoornissen tot zware depressie.

Op haar 34ste haalde ze het topblad The Lancet na een geslaagde ingreep bij een patiënt met het syndroom van Gilles de la Tourette, een aandoening met symptomen als tics, ongecontroleerd schelden en dwangsymptomen. Het was een wereldprimeur voor de jonge arts uit Sint-Niklaas. Voor het eerst kreeg iemand met een psychiatrische aandoening een elektrode ingeplant.

©Debby Termonia

Die wereldprimeur maakte haar beroemd, maar de meeste operaties doet ze bij patiënten met parkinson. Patiënten die in aanmerking komen voor een ingreep zijn uitbehandeld met medicatie, en in het geval van psychiatrische stoornissen ook met psychotherapie. ‘Een implantaat is geen wondermiddel, het is symptoombestrijding. Maar met zo’n elektrode kunnen we echt een serieuze verbetering verkrijgen. Parkinsonpatiënten hebben bijvoorbeeld minder last van stijfheid en beven, ze hoeven nog maar de helft van de medicatie te nemen en hebben dus ook minder last van bijwerkingen van die medicijnen.’

Toch vindt maar een kleine groep patiënten de weg naar de operatietafel. ‘Parkinson treft een op honderd 65-plussers. Wij doen tachtig implantaties per jaar. Waar zijn al die patiënten? Veel mensen kennen de mogelijkheden niet. En zelfs de neurologen die hen zouden moeten doorverwijzen overschatten de risico’s van implantaties, die in feite erg laag zijn.’

Een dame in zwart pak en wit hemd brengt een zilveren kan met koffie. Visser-Vandewalle giet precies een scheutje room in haar kopje. Ze zal het langzaam opdrinken.

©Debby Termonia

De ingreep wordt onder plaatselijke verdoving uitgevoerd. De patiënt blijft wakker tijdens de ingreep, zodat het operatieteam de hersenfuncties kan testen. ‘We vragen bijvoorbeeld om de dagen van de week te noemen, om de taalfunctie te testen. Of om de hand snel te openen en te sluiten.’ Mogelijk schrikt dat af, geeft ze toe, en dan zijn er nog spectaculaire verhalen over patiënten die ontwaken met een andere persoonlijkheid. ‘Nonsens. Soms worden mensen wat extraverter, impulsiever, minder geremd. Dat zagen we vroeger vooral. Ik heb twintig jaar geleden een jurist geopereerd, een wat stijve man. Nadien kwam hij op controle in een Armani- kostuum, zonnebankbruin. De verandering was vrij spectaculair. (lacht) Die patiënten vinden het zelf trouwens leuk, hun nieuwe levensstijl, maar voor de partner is het natuurlijk een grote aanpassing.’

Haar optreden in de tv-serie ‘Topdokters’ maakte van haar een BV en een aanspreekpunt voor radeloze mensen. ‘Ze vragen me de gekste dingen: of ik pedofiele neigingen kan onderdrukken, of borderline genezen.’ Daar kan ze niet op ingaan. ‘Het is te delicaat.’

Ook bij eetstoornissen of bij het behandelen van verslaafden is het succes voorlopig gering. ‘Het probleem is dat die groep mensen moeilijk te motiveren is. Ze komen niet opdagen op afspraken, ze bellen operaties op het laatste nippertje af. En stel nu dat je een anorexiapatiënte met een elektrode in het juiste hersengebied weer aan het eten krijgt: wordt ze dan wel gelukkiger? In het verleden is ook obesitas behandeld met een implantaat dat het verzadigingsgevoel aanwakkerde, maar niet zelden zagen we dat die patiënten een andere verslaving ontwikkelden. Sommige psychische problemen zijn nu eenmaal heel complex.’

©Debby Termonia

Het was tijdens zo’n experimentele behandeling van obesitas dat chirurgen in Canada in 2008 vaststelden dat de patiënt op de operatietafel heel gedetailleerd begon te vertellen over gebeurtenissen uit het verleden. ‘Hij herinnerde zich opeens dingen die hij vergeten was.’ Het zette onderzoekers aan het denken: als we vergeten herinneringen uit het geheugen opnieuw kunnen oproepen, zou de behandeling dan ook iets doen bij wie lijdt aan alzheimer? ‘Een heel interessante piste: tegen 2040 verdubbelt het aantal patiënten dat wereldwijd aan de ziekte lijdt en er bestaat nog geen efficiënt medicijn.’

Visser-Vandewalle plaatste een elektrode bij vier alzheimerpatiënten in een beginnend stadium van de ziekte, wereldwijd kregen een stuk of zestig proefpersonen elektroden ingeplant. Ze is verwachtingsvol, maar voorzichtig. ‘De mensen die ik heb teruggezien zijn heel blij en zeggen dat het veel beter gaat. Maar dat kan ook een kortstondig placebo-effect zijn: bij de helft van de patiënten zetten ze de elektrode na de ingreep weer uit, om objectief en op langere termijn de impact te kunnen meten. Ik weet niet welke patiënten een actieve elektrode dragen. Maar sowieso is dit een heel interessante piste om verder te onderzoeken. Er wordt nu ook op ratten getest of we andere hersendelen kunnen stimuleren die met het geheugen te maken hebben, en of dat nieuwe onderzoeksperspectieven voor alzheimer oplevert.’

©Debby Termonia

Als ze een slecht geheugen beter kan maken, zou ze ook een goed werkend brein met een elektrode kunnen boosten? Meer gefocust maken, slimmer, superieur? Het is waar onder anderen de visionaire ondernemer Elon Musk aan werkt met zijn bedrijf Neuralink. Door een extra elektronisch neuraal netwerk in de hersenen te stoppen, versmelten mens en computer in zijn wildste dromen tot een alwetend wezen. Visser-Vandewalle trekt haar donkere wenkbrauwen op. ‘Elon Musk is een geniaal persoon, maar ik kan me niet ontdoen van de bezorgdheid dat hij money driven is. Gaan we mensen met veel geld opereren om slimmer te worden? Of minder vatbaar maken voor emoties, om hen dan de oorlog in te sturen? Ik hou mij heel ver van enhancement, maar hij heeft blijkbaar chirurgen gevonden die daaraan willen meewerken. Ik vind het juist belangrijk dat de verdere ontwikkeling van hersenimplantaten wetenschappelijk gedreven is, en in een ethisch kader gebeurt. Anders krijg je cowboychirurgie.’

Ze koos voor neurochirurgie uit fascinatie voor de menselijke geest en haar honderd miljard hersencellen. Als student experimenteerde ze met transcendente meditatie. ‘We kregen allemaal een mantra dat we voortdurend in onszelf moesten herhalen. Ik heb het een paar keer geprobeerd en ik dacht telkens: komt het nu?’ (lacht)

Visser-Vandewalle legt wat vers fruit op haar bord. Ze heeft vanochtend vroeg al iets gegeten, zegt ze. ‘Ik begin vroeg aan mijn dag en ik sla het ontbijt nooit over, maar op een normale dag is dat meestal snel een toastje of yoghurt met fruit, om 5.30 uur. Niet zoals dit hier.’

Ooit zei haar man, een anesthesist, in een interview dat zijn vrouw ‘meer dan honderd uur per week werkt’, een uitspraak die haar blijft achtervolgen. ‘Wat is werk? Als ik alle uren optel dat ik met het werk bezig ben, kom ik inderdaad aan een hoog aantal. Ik heb net een boek geschreven, bedoeld om jongeren te wijzen op het belang van mentale hygiëne. Hoe ga je om met tegenslag en stress, hoe zorg je goed voor je hersenen? Ik heb er vele weekends aan besteed, maar ik vond het erg ontspannend om te doen.’

Tegen 2040 verdubbelt het aantal alzheimerpatiënten wereldwijd en er bestaat nog geen efficiënt medicijn.

We interviewden al regelmatig chirurgen, zelden zijn het vrouwen. Toch zitten er in de opleiding geneeskunde al jaren meer meisjes dan jongens. Heeft ze daar een verklaring voor? ‘Als chirurg moet je vele uren opereren, om het in de vingers te krijgen. Dat heeft onvermijdelijk een impact op je vrije tijd en je gezin. In de academische wereld is het overigens nog veel erger. Ik zetel in heel wat academische commissies, die volgens de Duitse wet voor de helft uit vrouwen moeten bestaan. Er zijn in Keulen amper 15 procent vrouwen onder de hoogleraars, maar wij moeten wel in al die commissies zetelen. Het is een van de redenen waarom ik geen fan ben van quota, ze zijn kunstmatig. En oneerlijk: wij moeten veel meer werk doen.’

Na het gesprek stuurt ze nog een e-mail om te zeggen dat ze nog iets wil toevoegen over vrouwen in het vak. ‘Ik krijg geregeld van vrouwelijke studenten te horen dat ik hen inspireer om hun dromen te volgen. Dat maakt alles goed, net zoals mijn patiënten mij elke dag inspireren om onderzoek te blijven doen.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie