Private bankers als poortwachter: 'Als klant moet je je financieel bijna uitkleden voor je bankier'

©Pieter Van Eenoge

De strengere witwaswetgeving en de recente reeks schandalen zetten ook private banken en vermogensbeheerders ertoe aan hun interne controlesystemen bij te spijkeren. Maar ook voor nietsvermoedende klanten hebben die inspanningen onverwachte gevolgen.

Zelf herinneren de bandleden zich vooral dat ze voor een ‘dampende tent’ vol 3.000 waanzinnige Russische fans optraden. Maar toen reporters van het Nederlandse documentaireprogramma ‘Zembla’ hen vorig jaar contacteerden, begon het de leden van Within Temptation te dagen dat er nog iets anders aan de hand was met het optreden dat hun metalband tien jaar geleden had gegeven in Moskou. Achter het geld dat ze voor dat concert kregen, bleek een hele witwasconstructie te zitten.

De 12.500 euro die Within Temptation vroeg voor het optreden werd onder de mededeling ‘voor bouwmaterialen’ overgemaakt door een onbekend bouwbedrijf gevestigd in het belastingparadijs Belize. De transactie verliep via het Estse filiaal van Danske Bank, waarlangs de Deense bank tussen 2007 en 2014 liefst 200 miljard euro aan dubieuze geldstromen verwerkte.

Private banking

Rijke Belgische particulieren moeten voor het eerst betalen om geld bij hun private bank te parkeren. En waarom stopt u uw beleggingsportefeuille best niet te vol met goud? U leest er meer over in de Private Banking-bijlage.

Toen de zaak aan het licht kwam, liet het Nederlandse Openbaar Ministerie niet alleen weten dat het onderzoek zou voeren naar het management van de band. Ook de grootste banken van Nederland liggen in het vizier omdat ze te weinig zouden hebben ondernomen om dergelijke frauduleuze transacties te vermijden.

De strijd tegen witwassen staat al enige tijd bovenaan op de agenda bij banken en vermogensbeheerders. Sinds de schandalen bij Danske Bank en bij ING - dat vorig jaar een gigaschikking van 775 miljoen euro trof om vervolging af te kopen - beseft iedereen in de sector dat het de toezichthouders menens is. Dat werd dit jaar nog eens pijnlijk duidelijk toen Degroof Petercam verplicht werd een actieplan op te stellen nadat tijdens een audit was gebleken dat de vermogensbank zwaar in gebreke was gebleven bij het naleven van de antiwitwasregels. Om de druk nog wat meer op te voeren legde de Nationale Bank commerciële beperkingen op. Het was in dat klimaat dat CEO Philippe Masset eind augustus verrassend opstapte bij de bank.

Begin vorige maand kondigde het Nederlandse ABN AMRO, dat ook als private bank actief is in ons land, dan weer aan dat de Nederlandse justitie een onderzoek voert omdat het te laks was in zijn controle op mogelijke fraudegevallen.

Dubieus gedrag

Banken en vermogensbeheerders zijn wettelijk verplicht klanten en transacties te screenen op dubieus gedrag dat kan wijzen op witwaspraktijken, financiering van terrorisme of frauduleuze constructies. ‘De poortwachters van het financiële systeem’, heet dat nogal hoogdravend. Met dat doel voor ogen moeten bankiers nauwgezet de identiteit van hun klanten achterhalen, net zoals de oorsprong van hun vermogen - ‘know your customer’, in het jargon. Tegelijk moeten ze transacties tegen het licht houden.

Als nieuwe klant moet je je financieel bijna uitkleden voor je bankier. Dat remt mensen af om te veranderen van bank.
Een vermogensbeheerder

Over hoe ze verdachte geldstromen eruit filteren, houden de meeste bankiers de lippen stijf op elkaar. ‘De politie zegt toch ook niet vooraf waar ze gaat flitsen’, klinkt het. Off the record valt bij een aantal spelers wel te horen dat de meest uiteenlopende dossiers worden bezorgd aan de antiwitwascel. ‘Dat kan gaan om klanten die hun vermogen lang in Luxemburg hebben geparkeerd en dat plots naar België willen transfereren, of om iemand die ineens geld uit de Britse Maagdeneilanden overgemaakt krijgt. Maar evengoed om iemand die zich niet correct kan identificeren.’

Net zoals verzekeraars, wisselkantoren, vastgoedmakelaars en accountants zijn banken verplicht verdachte transacties te melden aan de Cel voor Financiële Informatieverwerking (CFI), de Belgische antiwitwascel. De cijfers van de CFI suggereren dat de Belgische banken de voorbije jaren een pak actiever zijn geworden als ‘poortwachter’. Waren er in 2009 nog 3.628 meldingen van verdachte transacties, dan is dat is in 2018 bijna verdrievoudigd: 9.980.

Het is de banken geraden alles volgens de regels van het spel te doen. Los van de strafrechtelijke sancties kan de Nationale Bank banken administratieve boetes opleggen die kunnen oplopen tot 10 procent van de omzet. Voor individuele medewerkers kunnen de boetes gaan tot 5 miljoen euro. Bovendien kan de Nationale Bank ook de namen bekendmaken van instellingen en personen die inbreuken plegen op de antiwitwaswetgeving.

Tegelijk moet er fors in personeel worden geïnvesteerd, zegt Isabelle Marchand, de woordvoerster van de bankenkoepel Febelfin. ‘Alle banken dienen over een compliance officer te beschikken, die erop toeziet dat alle regels worden nageleefd. Die moet geschikt worden bevonden door de Nationale Bank en de financieeltoezichthouder, de FSMA. Banken zijn ook verantwoordelijk voor de jaarlijkse uitwerking van een bijscholingsprogramma over het onderwerp.’ Marchand verwacht dat tegen het jaareinde 6.000 bankmedewerkers hun kennis hebben bijgeschaafd via een bijscholingsprogramma van Febelfin.

Rotte appels

Opmerkelijk: in zijn jongste jaarverslag signaleert de antiwitwascel dat de meeste meldingen afkomstig zijn van grootbanken, en in veel mindere mate van private bankers en vermogensbeheerders. Daaruit meteen afleiden dat die branche minder ver staat in haar controlesystemen zou niet fair zijn, valt ook onder toezichthouders te horen.

‘Grootbanken moeten veel meer financiële transacties screenen, dus is het logisch dat daar meer rotte appels tussenzitten’, zegt een expert. ‘Private banken en vermogensbeheerders werken sowieso met grotere bedragen, waardoor financiële waakhonden ze in een hoger risicosegment plaatsen. ‘Die grote transacties worden doorgaans ook aandachtiger tegen het licht gehouden.’

Een liter olie

Veel hangt af van welk verdienmodel je als bank hanteert, weet René Havaux, de topman van Delen Private Bank. ‘Banken die een heel breed gamma aan klantenprofielen bedienen, hebben het vandaag moeilijker om alles nauwgezet te controleren. Maar wij volgen een gefocuste strategie, onze klanten zijn vaak vermogende families die voor een langere termijn aan boord blijven.’

Niet onbelangrijk is volgens Havaux hoe je je personeel verloont. ‘We keren onze medewerkers bijvoorbeeld geen bonussen uit als ze een nieuwe klant binnenhalen. Dat aspect speelt dan ook niet mee als onze bankiers iets verdachts opmerken dat ze moeten melden aan onze complianceafdeling. Wie er enkel op gericht is zo veel mogelijk klantentegoeden binnen te halen zal misschien geneigd zijn daarover te twijfelen - een aanpak die contraproductief is. Want je hebt maar een liter olie nodig om duizend liter water te vervuilen.’

Niemand in de branche stelt ter discussie dat de strijd tegen witwassen moet worden opgevoerd. Maar het brengt wel pakken extra werk met zich mee. Private bankers en vermogensbeheerders moeten steeds meer tijd uittrekken om alle administratie rond te krijgen. ‘Dat merk je vooral als je een nieuwe klant aan boord haalt’, vertelt een bankier. ‘Het ‘know your customer’-principe, waarbij je de identiteit van de klant moet checken, wordt nu heel fel doorgedreven. Je moet soms blijven doorvragen naar de herkomst van iemands vermogen. Het kan ver gaan: soms vragen we loonfiches van ettelijke jaren geleden. Lang niet iedereen houdt die documenten zo lang bij. En als er ook maar een eurocent uit het buitenland wordt gestort, komen daar nog extra vragen bij. We adviseren klanten ons te verwittigen als ze vooraf weten dat geld uit het buitenland wordt overgemaakt.’

Ongevraagd

‘We spelen nu een rol waar we niet om hebben gevraagd. We zijn een soort sluiswachter geworden die mee bepaalt wie voort mag varen en wie niet’, meent René Havaux van Delen Private Bank. ‘En we worden daar niet voor betaald.’

Maarten Rooijakkers, de gedelegeerd bestuurder van de vermogensbeheerder CapitalatWork, merkt op dat financiële bedrijven al langer dan vandaag investeren in hun antiwitwasbeleid. ‘Ik schat dat ongeveer de helft van ons complianceteam daar zijn tijd aan besteedt. Als de vijfde antiwitwasrichtlijn er komt, wordt dat wellicht geen revolutie. Eerder een extra laagje regelgeving dat erbij komt. Het is iets waarmee we moeten leren leven.’

Het aantal meldingen van verdachte transacties is sinds 2008 bijna verdrievoudigd tot 9.980 per jaar.

Om hun klanten zo goed mogelijk te identificeren en verdachte transacties op te sporen, doen banken een beroep op technologie. Algoritmes, artificiële intelligentie en gespecialiseerde ‘onboarding’-technologie worden steeds meer ingeschakeld. Maar de ontwikkeling van die IT-toepassing kost handenvol geld, en vaak blijken banken met gelijkaardige data aan de slag. Daarom kondigden de grootste vijf banken van Nederland in september aan dat ze meer willen samenwerken om verdachte transacties op te sporen.

Ook in België staan projecten in de steigers, leert navraag bij Febelfin. De Belgische banken werken aan een systeem om de informatie over potentiële klanten samen te brengen en gezamenlijk te beheren. ‘Nu doen alle banken dat afzonderlijk en dat creëert veel inefficiëntie, zowel voor banken als ondernemingen’, zegt woordvoerster Marchand. ‘Een interbancaire organisatie die de informatie gezamenlijk inzamelt en beheert, zou de rompslomp voor bedrijven beperken en tegelijk banken helpen hun verplichtingen beter na te leven.’

‘Ik zou het toejuichen als zoiets gebeurt’, reageert Maarten Rooijakkers van CapitalatWork. ‘De sector heeft er alleen maar baat bij als iedereen met dezelfde middelen strijdt. Het zou al een goed begin zijn als de compliancespecialisten in de branche wat vaker samenkomen en kennis uitwisselen.’

Kaft in de kast

Ook klanten moeten met die nieuwe realiteit leren omgaan. En dat blijkt minder evident. ‘De grootste verandering is dat sommige financiële transacties van pakweg twintig à dertig jaar geleden nu door een hedendaagse bril moeten worden bekeken’, zegt een compliancemanager bij een middelgrote vermogensbeheerder. ‘Vroeger was het schering en inslag dat er ook iets onder tafel werd gegeven bij de aankoop van een woning. Maar een familie die zo’n woning heeft geërfd en van bank wil veranderen, krijgt nu de vraag met welk geld dat huis ooit gekocht is. Van eender welke schenking of betaling moet je als klant nu de nodige documenten kunnen voorleggen, ook al gaat die soms jaren terug.’

‘Het probleem is dat het Hof van Cassatie heeft beslist dat er geen verjaringstermijn bestaat voor witwaspraktijken’, legt de manager uit. ‘De fiscale verjaringstermijn bedraagt zeven jaar, de boekhoudkundige tien jaar. Maar eigenlijk zijn klanten nu zelf verantwoordelijk om alle documenten bij te houden. Allesbehalve makkelijk. Neem een klant wiens grootouders in de jaren 70 hun zaak verkochten en besloten dat geld te herinvesteren. Dan moet je al drie generaties teruggaan om alle documenten terug te vinden. Dat maakt het voor zulke klanten verschrikkelijk moeilijk nog van bank te veranderen.’

Het resultaat is vaak dat klanten alles liever bij het oude laten en minder snel geneigd zijn om over te stappen, beaamt een andere vermogensbeheerder. ‘Als klant moet je je financieel bijna uitkleden voor je bankier, en dat remt mensen af. In negen van de tien gevallen gebeurt er niets en is alles volgens het boekje. Maar niemand wil het gevoel hebben dat er een zwaard van Damocles boven zijn hoofd hangt.’

De situatie leidt ertoe dat sommige bankiers hun klanten soms heel ‘old school’ advies geven in tijden van digitalisering en mobiele financiële services. ‘Tegenwoordig geef ik iedereen de tip alle cruciale documenten bij te houden in een doodgewone kaft. Die moeten ze ergens thuis in een kast bewaren, zodat de volgende generatie snel alles ter beschikking heeft als het nodig blijkt.’


Lees verder

Advertentie
Advertentie