analyse

De strop rond onze rusthuizen

©siska vandecasteele

Door de vergrijzing belanden steeds meer mensen in het rusthuis, maar de overheid heeft het geld niet om bejaarden de juiste zorg te bieden. De factuur voor de bewoner stijgt daardoor tot 1.800 euro per maand. ‘Mensen dreigen thuis te vereenzamen omdat het rusthuis te duur wordt.’

Allidor! Eet ne keer van uw wafel!

Wat zegt ge?

Uw wafel, Allidor. Proef ne keer!

Allidor kijkt naar de wafel in zijn bord. Ja! Hij grijnst. En blijft nog een halfuur onbewogen zitten.

Wie betaalt de rekening van de rusthuissector? Hoe is het om te wonen en te werken in een rusthuis? En wat brengt de toekomst? Lees ons dossier over de Vlaamse rusthuizen.

Het is wafelenbak in wzc Sint-Carolus in Kortrijk. Enkele bewoners zitten in de cafetaria. De ergotherapeute probeert een gesprek op gang te krijgen, maar veel respons komt er niet. Behalve Germaine, die zopas naar de markt is geweest, weten de meeste tafelgenoten het niet meer zo goed. Filip, 104 lentes, klopt nerveus op de tafel. Zijn zus Marie-Paule, 94, streelt hem zachtjes over de arm. Op de radio zingt Frank Sinatra over Strangers in the night. ‘We gaan maar weer ne keer naar ons kamer zeker?’

Er was een tijd waarin rusthuizen oorden van vermaak waren. Dat er gekaart werd en gedanst, terwijl de laatste roddels van mond tot mond gingen. Die tijd komt niet terug. Rusthuizen zijn plekken waar zwaar zorgbehoevende mensen hun laatste rit uitzitten. Plekken waar we weinig over weten, al was het omdat we liever niet geconfronteerd worden met wat misschien ooit komt.

De 778 Vlaamse rusthuizen zijn met hun 74.000 bedden cruciale zorgspelers. Ze stellen 42.000 mensen te werk en zijn goed voor een omzet van naar schatting 3,3 miljard euro, waarvan de overheid 1,8 miljard betaalt.

Hieronder vindt u alle Vlaamse rusthuizen op kaart. Klik op de icoon­tjes voor meer info, zoek uw ge­meen­te met het veld rechts­bo­ven op de kaart of bekijk de kaart in volledig venster.

Door de zesde staatshervorming is Vlaanderen sinds 1 juli 2014 bevoegd voor het hele pakket van de ouderenzorg. Dat is niet alleen maar goed nieuws. De sector staat voor een financiële tijdbom, waardoor Vlaanderen geketend aan een van de grootste uitdagingen uit zijn geschiedenis begint.

Tegen 2050 zal het aantal 80-plussers in Vlaanderen meer dan verdubbelen tot ongeveer 760.000. Om aan de zorgvraag van die hoogbejaarden te voldoen, moet de thuiszorg fors worden uitgebreid en zouden er tot 2025 jaarlijks 1.400 rusthuisbedden moeten bijkomen. Dat betekent elke maand een nieuwe instelling van 120 bedden. Dat tempo halen we niet. Na enkele weken ronddolen achter de schermen van de Vlaamse woonzorgcentra is de waarheid behoorlijk confronterend: we zijn niet voorbereid om de tsunami van de vergrijzing op te vangen.

Waar is het tekort aan rusthuisbedden potentieel het grootst in Vlaanderen? Voor iedere gemeente in Vlaanderen berekenden we het aanbod aan rusthuisbedden en als benadering voor de vraag aan bedden namen we het aantal 80-plussers in elke gemeente. Het verschil tussen beide is een indicatie voor een potentieel overschot of tekort aan rusthuisbedden. Paarse gemeenten hebben potentieel een overschot, oranje gemeenten een tekort. In de grijze gemeenten is er een relatief evenwicht tussen het aantal rusthuisbedden en het aantal 80-plussers.

Beweeg over of klik op de kaart voor de cijfers van elke gemeente of bekijk de kaart in volledig venster.

Gejost

De financiering van de rusthuizen zit op het eerste gezicht eenvoudig in elkaar. Als u in een woonzorgcentrum terecht komt, betaalt u een kleine helft van de factuur uit eigen zak. Uit cijfers van jongste rusthuizenstudie van Belfius blijkt dat u voor uw verblijf - kamer, eten en schoonmaak - gemiddeld 51 euro per dag of 1.500 euro per maand neerlegt. Naargelang de regio waar u woont of het type instelling waar u zit kan dat bedrag variëren. Daarboven rekenen heel wat rusthuizen nog supplementen aan, voor was en medicijnen.

©Mediafin

De andere helft van de factuur wordt betaald door het Rijksinstituut voor Ziekte en Invaliditeitsverzekering (Riziv), dat tegemoet komt aan de zorgkosten. Daarvoor wordt een etiket op u geplakt. Dat gaat van amper tot zwaar zorgbehoevend, al dan niet in combinatie met dementie. Dat rusthuizen geen kaartclubs meer zijn, blijkt uit de Riziv-cijfers: van de 71.000 Vlamingen die halfweg vorig jaar in een rusthuis verbleven, hebben er 55.000 intensieve zorg nodig.

Twee op de tien zwaar zorgbehoevenden liggen in het verkeerde bed. Voor hen krijgt het rusthuis maar de omkadering van iemand die nog goed te been is

Hoe zwaarder de zorgprofielen, hoe groter het budget dat de instellingen krijgen van de overheid. Maar hier loopt het fout. Twee op de tien zwaar zorgbehoevenden liggen in het verkeerde bed. Voor hen krijgt het rusthuis maar de omkadering van iemand die nog goed te been is. Dat scheelt 24 euro per dag. Vandaag liggen 9.700 bejaarden in een ondergefinancierd bed. Maar dat aantal loopt snel op. Sinds 2013 erkent de overheid immers geen bedden meer waar een kaartje ‘zwaar zorgprofiel’ aan vast hangt. Nieuwe rusthuizen, of instellingen die uitbreiden, worden daardoor structureel ondergefinancierd.

Wie een groot deel van zijn bedden op die manier moet runnen, komt in de problemen. Neem Maria, die zich niet alleen kan wassen en hulp nodig heeft bij het eten. Voor een groep van dertig bewoners zoals Maria krijgt een rusthuis vijf verpleegsters, vijf verzorgers en een kinesist terugbetaald. Liggen al die patiënten in een verkeerd bed, dan moet het rusthuis het redden met twee verpleegkundigen en vier verzorgers. Een nieuw rusthuis van pakweg 95 bedden loopt zo per jaar bijna een half miljoen euro aan zorgsubsidies mis.

Politiek zonder geld

Wat dat in de praktijk betekent, zien we in De Buurt in Zoersel. Het rusthuis ging open in 2013. Een mooie instelling, met veel licht, zachte kleuren en kleine leefgroepen. Een fijne plek voor oma, lijkt het. Maar schijn bedriegt. Directeur Johan Herrebosch runt zijn instelling van 82 bedden met de helft van het personeel dan waar hij eigenlijk recht op heeft. Dat betekent doordraaien. Overuren kloppen. ‘Ik ben altijd verpleegkundige geweest. Het was mijn droom voor mijn vijftigste een rusthuis te runnen. We gingen er met hart en ziel tegenaan. En toen kwam de reality check.’

Personeel en bewoners: iedereen wordt in een routine geduwd. Vier mensen helpen twintig bejaarden met eten. De nachtploeg smeert de boterhammen voor ‘s ochtends. Het is lopen en vliegen. ‘Als één radertje van het systeem wegvalt, schuurt de hele machine’, zegt Herrebosch. ‘Dit kun je even volhouden, maar vroeg of laat loop je jezelf te pletter.’ De instelling had het vorige boekjaar een put van 600.000 euro. Die wordt gevuld door de twee aandeelhouders: het OCMW van Zoersel en de katholieke zorgkoepel Emmaüs. ‘Hoe lang gaan die dat blijven doen? Voor mij is het duidelijk. Wie vandaag een rusthuis begint, is gejost.’

De rusthuizen hangen aan een strop. De vergrijzing beukt er genadeloos in, maar alle bedden voor zwaar zorgbehoevenden die er vandaag bij komen zijn ondergesubsidieerd.

Het drama van De Buurt is het verhaal van elk nieuw rusthuis in Vlaanderen. De rusthuizen hangen aan een strop. De vergrijzing beukt er genadeloos in, maar alle bedden voor zwaar zorgbehoevenden die er vandaag bij komen zijn ondergesubsidieerd. Onlangs kondigde minister van Welzijn Jo Vandeurzen (CD&V) aan dat hij tegen 2018 8.000 nieuwe rusthuisbedden gaat erkennen. Volgens de spelers op het terrein heeft dat weinig zin. ‘Dat is politiek voeren zonder geld’, stelt Manu Langerock, directeur van een groot woonzorgcentrum in Liedekerke. ‘Daar zijn we niets mee.’

Vlaanderen beseft nochtans waar het scheef loopt. ‘De structurele onderfinanciering is dé schande van de sector’, klinkt het binnen de administratie. Maar om die scheve situatie recht te trekken is geld nodig. 86 miljoen euro om precies te zijn, voor 1.550 extra verzorgers. Dat geld is er niet.

Erger, de komende jaren wordt de strop verder aangetrokken. Bij de overdracht van de ouderenzorg is een besparing ingebouwd, om de regio’s mee te laten opdraaien voor de kosten van de vergrijzing. Vlaanderen krijgt nieuwe bevoegdheden, maar slechts 87 procent van het federale budget. Ook de groei van dat budget wordt afgetopt. De dotatie vanuit de federale zekerheid zal wel meegroeien met het aantal tachtigplussers, maar houdt geen rekening met de toegenomen zorgzwaarte. Steeg het budget ouderenzorg het voorbije decennium met 10 procent per jaar, dan wordt dat vanaf nu afgetopt op 1,8 procent. Volgens schattingen moet Vlaanderen op die manier tegen 2025 tot 1 miljard euro bijleggen bovenop de federale dotatie. Geld dat er - alweer - niet is.

©Mediafin

Marchanderen

Het financieringsmodel van de rusthuizen dateert van lang geleden en gaat voorbij aan de realiteit dat het geen kaartclubs meer zijn, maar verkapte ziekenhuizen.

En dat is nog niet het hele verhaal. Los van het feit dat er steeds minder geld in de pot gaat, is ook de grootte van de pot zelf verkeerd berekend. Het financieringsmodel van de rusthuizen dateert van lang geleden en gaat voorbij aan de realiteit dat het geen kaartclubs meer zijn, maar verkapte ziekenhuizen. Zelfs al lag elke bewoner in het juiste bed, dan nog zou het personeelsbestand niet volstaan. ‘Met de personeelsnormen van het Riziv kun je de mensen enkel de hoogst noodzakelijke zorg geven’, zegt Lynn Cools, directeur van Sint-Carolus in Kortrijk. ‘Wie dat doet, loopt er de kantjes van af.’

Zowat alle rusthuizen werven extra zorgpersoneel aan, wat ze deels financieren uit de dagprijzen. Dat betekent dat de bewoner met zijn woonbijdrage een deel van zijn zorg betaalt. Het basisidee achter het financieringsmodel, namelijk dat de overheid de zorg voor zijn rekening neemt, ligt in werkelijkheid al een tijdje aan diggelen.

‘Je begint aan deze job vanuit een bepaald idealisme. Maar in feite is het voortdurend puzzelen’, zegt Lynn Cools. ‘We zijn de hele tijd bezig met het zoeken naar een optimale bezetting van bewonersprofielen en personeel.’ Een bezetting van 80 procent zware zorgprofielen zou ideaal zijn. Als er hier en daar nog een bewoner tussenzit die uit volle borst de Marie-Louise meezingt, is dat goed voor de sfeer. Het maakt dat er nog eens kan gelachen worden. Maar in werkelijkheid zitten de ouderen in de meeste instellingen die we bezochten zwijgend naast elkaar. Zwaar zorgbehoevenden zijn financieel nu eenmaal interessanter voor instellingen die er de juiste erkenning voor kregen en ingezet hebben op extra personeel.

©Mediafin

Dat betekent ook dat wachtlijsten niet voor iedereen dezelfde betekenis hebben. Enkele jaren geleden circuleerde een cijfer van 162.000 wachtenden. Maar omdat de meeste rusthuizen azen op de zwaardere profielen, springen de bejaarden die er het ergst aan toe zijn naar voren. Dat lijkt ethisch correct. Alleen blijven mensen die lichamelijk relatief fit zijn onderaan de wachtlijsten hangen. Vaak zijn dat hoogbejaarden die worstelen met vereenzaming, verwaarlozing zelfs. Of met beginnende dementie. Geriaters getuigen hoe moeilijk het is voor hen een plaats te vinden. ‘We zien steeds meer ouderen die eenzaam wegkwijnen omdat ze nergens binnen geraken’, zegt Hilde Baeyens, geriater in het AZ Alma in Eeklo. ‘Of ze vallen van de ene ziekenhuisopname in de andere. Dat gemarchandeer met die profielen is echt triestig.’

De pest of de cholera

Steeds meer zorg en een budget dat niet volgt, personeel dat onder druk wordt gezet en bewoners die zullen protesteren. Het is een bom die vroeg of laat in ons gezicht gaat ontploffen, zeggen zowat alle kenners van de sector. Hoe lossen we dat op? Vlaanderen kan geld zoeken voor de rusthuizen door op andere uitgaven te besparen. Maar dat is een utopie: Welzijn en Onderwijs slorpen de helft van het Vlaamse budget op. Niemand wil in die posten de hakbijl zetten. Inpikken op de andere portefeuilles zoals Werk of Cultuur ligt ook moeilijk.

Het voor de hand liggende scenario is dat de factuur op de burger wordt afgewenteld. Dat kan via een belastingverhoging: de zorgpremie van 50 euro, die vijftien jaar geleden in het leven werd geroepen om de ouderenzorg betaalbaar te houden, verder optrekken. Het socialistische ziekenfonds rekende uit dat die tegen 2050 tot 266 euro per jaar moet stijgen om de noden te dekken.

De andere optie is de bewoner meer te laten betalen. Dat gebeurt nu al. De voorbije weken en maanden dienden directies overal in Vlaanderen dossiers in om hun dagprijzen met ongeveer 10 euro te verhogen. De voorbije tien jaar steeg de dagprijs al sneller dan de index, maar in de sector is te horen dat die toch nog steeds ‘onrealistisch laag’ is. Steeds meer spelers mikken op 60 euro per dag of 1.800 euro per maand. Het is de enige manier om niet in het rood te gaan. Het verklaart ook waarom de Vlaamse rusthuizen net geen verlies maken: uit de cijfers van Belfius blijkt dat ze een krappe 3 euro overhouden per persoon per dag.

2.370 €/maand
In een extreem scenario, waarbij Vlaanderen het geschatte tekort van een miljard euro tegen 2025 volledig doorrekent aan de bewoners, stijgt de dagprijs van gemiddeld 51 naar 79 euro, of 2.370 euro per maand.

In een extreem scenario, waarbij Vlaanderen het geschatte tekort van een miljard euro tegen 2025 volledig doorrekent aan de bewoners, stijgt de dagprijs van gemiddeld 51 naar 79 euro, of 2.370 euro per maand. Nu al stopt een bejaarde doorgaans meer dan zijn pensioen, dat gemiddeld 1.200 euro bedraagt, in zijn maandelijkse rusthuisfactuur. Met oplopende dagprijzen wordt die spagaat, ondanks de maandelijkse tussenkomst van 130 euro vanuit de Vlaamse zorgverzekering, steeds groter.

Voor de directies van woonzorgcentra is het kiezen tussen de pest en de cholera. ‘Het is de prijzen opdrijven, of de druk op het personeel verder opvoeren en aan kwaliteit inboeten’, stelt Peter Degadt, gedelegeerd bestuurdervan Zorgnet Vlaanderen. ‘Iemand moet de rekening betalen.’ Zorgnet is de koepel boven de vzw’s, veelal van caritatieve origine, die iets meer dan de helft van de rusthuisbedden uitbaten.

Veel spelers voelen zich door de Vlaamse overheid voor het blok gezet. ‘Men wist dat dit probleem eraan kwam’, verwoordt Degadt de frustratie. ‘Maar al die tijd heeft de Vlaamse overheid die hete aardappel voor zich uit geschoven. In 2011, toen beslist werd dat de regio’s bevoegd werden, hadden ze een haalbare financiering moeten uitdokteren. Nu gebeurt het in paniek, en met de strop rond de nek.’

©Mediafin

Huis verkopen

Uiteindelijk gaat dit over de vraag wat nog betaalbaar is en wat niet. Daarbij moeten heilige huisjes sneuvelen. ‘Konden we van de overheid blijven eisen dat ze via royale bouwsubsidies de leefkost van ouderen subsidieerde, ongeacht hoe welgesteld die mensen zijn? Is het denkbaar dat we vermogens gaan aanspreken? Dat mensen hun huis verkopen om te betalen voor zorg op hun oude dag?’ Renaat Vanderstock, de rusthuisspecialist van Belfius, gooit een knuppel in het hoenderhok met die vraag.

Ook Ronald De Buck, gedelegeerd bestuurder van De Foyer, een regionale speler die enkele rusthuizen in het Gentse uitbaat, verwoordt wat velen uit de sector erkennen: ‘De generatie die er nu aankomt is rijker dan de vorige. Zij kunnen best wat meer bijdragen. Is het oké om de erfenis aan de kinderen door te geven en de maatschappij voor alle kosten te laten opdraaien?’ Maar het blijft een huizenhoog taboe. De eerste politicus die dat op tafel legt, is politiek dood.

Er is ook het risico op zorg in twee snelheden: kwalitatief voor wie het kan betalen, ondermaats voor de gewone man. ‘Het gevaar bestaat dat mensen thuis vereenzamen omdat een rusthuis onbetaalbaar wordt’, vreest Manu Langerock van Sint-Rafaël. ‘De drempel om aan te kloppen bij het OCMW voor steun is hoog. We merken dat hier al: er is veel verdoken hulp, van kinderen die bijleggen voor hun ouders.’

Anderen maken de vergelijking met de ziekenhuissector of zorg voor mensen met een beperking. Daar betaalt de overheid wél het gros van de factuur. ‘De gehandicaptensector krijgt twee keer meer personeel, voor vergelijkbare zorg’, stelt Filip Mallems, directeur bij wzc Sint-Elooi in Lochristi. ‘Wij werken met dementen, met mensen die halfzijdig verlamd zijn. Daar kies je toch ook niet voor? Waarom verwachten we van zorgbehoevende ouderen dat ze wel hun spaarpot opentrekken?’

Misschien is dat nog wel de grootste vraag: waarom we het maatschappelijke debat niet voeren over iets wat ons vroeg of laat allemaal aanbelangt. De strop rond de nek van de rusthuizen is te lang genegeerd. Het zal duren tot de luikjes onder de galg openklappen.

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud