Otobong Nkanga: 'Ik geloof in het delen van ideeën'

©katrijn van giel

De Nigeriaanse kunstenares Otobong Nkanga grossierde dit jaar in artistieke prijzen. In februari won ze de Ultima voor beeldende kunst van de Vlaamse Gemeenschap. ‘Altijd leuk als je wordt erkend in de plaats waar je woont’, zegt ze.

De vraag voor het interview met Otobong Nkanga (45) werd gesteld op 22 november. Haar Nederlandse echtgenoot Wim van Dongen reageerde meteen. ‘We hebben één dag in december vrij, de 17de. Als het voor u dan past bij ons thuis in Antwerpen, kan het voor ons ook.’ Druk druk druk dus. Eind november reisde Otobong Nkanga naar Kaapstad, waar ze een tentoonstelling opende. Te bezoeken tot 23 februari. Naar Tate St Ives in Engeland kunt u ook nog voor een andere tentoonstelling van de kunstenares. Maar dan moet u snel zijn. Zondag sluit ze.

‘Waar we dit jaar allemaal niet zijn geweest. Niet normaal’, zucht Van Dongen die 17de december. ‘Gisteren waren we nog in Bochum, waar Otobong de Pieter Weiss Preis in ontvangst mocht nemen. We zijn met de Flixbus van Duitsland naar hier gekomen.’

Hoe speciaal was 2019, vragen we Otobong Nkanga. ‘Elk jaar is speciaal’, zegt ze. ‘Maar je hebt het over de onderscheidingen? Ik was zeven keer genomineerd dit jaar. Ik heb er vijf gewonnen. Dat is wel uitzonderlijk, ja. Ik ben heel blij met de tweejaarlijkse Pieter Weiss Preis. Die bestrijkt het hele cultuurveld, niet alleen beeldende kunstenaars. Op de erelijst prijken ook enkele van mijn grote voorbeelden: Hans Haacke en Rosemarie Trockel.’

Otobong Nkanga

> Otobong Nkanga werd in 1974  geboren in het Nigeriaanse Kano.

> Ze studeerde aan de Ecole Nationale Supérieure des Beaux-Arts van Parijs en de Rijksakademie van Beeldende Kunsten in Amsterdam.

> Ze woont in Antwerpen en stelde de voorbije jaren wereldwijd in verschillende landen tentoon.

> In 2017 won ze de Belgian Art Prize.

> In 2019 won ze de Ultima voor Beeldende Kunst van de Vlaamse Gemeenschap.

 

‘Maar ik was ook blij met de Ultima, hoor. Ik had die totaal niet verwacht. Het is leuk erkenning te krijgen in het land waar je woont. Op zich lig ik niet wakker van prijzen. Het geld is soms meegenomen. Je kan het investeren in nieuwe projecten. En je krijgt de kans je werk tentoon te stellen.’

De kunst van Nkanga is zeer divers. Ze werkt met verschillende materialen en technieken. Textiel, video, performances, tekeningen, installaties. Transformatie en omgaan met grondstoffen zijn sleutelbegrippen in haar oeuvre.

Wie dit jaar op de Biënnale van Venetië rondliep, heeft in Arsenale ongetwijfeld haar werk ‘Veins Aligned’ gezien. Het is een lange, kronkelende sculptuur die een menselijke ader voorstelt. Die ondergaat onderweg een transformatie, van zuiver naar vervuild, lijkt het wel. Een verwijzing naar de milieuproblematiek.

Nog zo’n interessant project is ‘Carved to Flow’, dat ze in 2017 presenteerde op Documenta 14 in Kassel en Athene. Ze fabriceerde in Griekenland 15.000 stukken zeep op basis van natuurlijke oliën. In Kassel werden ze verkocht. Tijdens performances. ‘Op die manier was de btw op de zeep lager.’ Het ging Nkanga meer om het proces van productie en distributie dan om het stuk zeep. ‘Mijn kunst is een portaal om naar een andere wereld te kijken en onszelf te begrijpen.’

Hoe ontstaat zo’n werk? Krijgt u plots een ingeving, een idee?
Otobong Nkanga: ‘Ik zou het geen idee noemen. Eerder een wens, een desire. Vaak is het een reactie op wat ik zie of heb meegemaakt. Zo is ook het zeepproject ontstaan. In 2009 ontdekte ik in Marokko vijf elementen die me terugvoerden naar mijn kindertijd in Nigeria. Dat kwam vooral door de geur. Zwarte zeep was een van die vijf elementen. Mijn moeder maakte die zeep thuis op basis van palmolie. Je mag zeggen dat daar het ‘idee’ van het project van Documenta is ontstaan.’

Wist u als kind al dat kunst uw roeping was?
Nkanga: ‘Ik denk het. Ik tekende heel veel. Als tiener werkte ik vaak met batik. Textiel heeft me nooit losgelaten. Ik wilde eerst architect worden, dat leek me lucratiever en minder eenzaam. Maar mijn moeder zei: je moet je passie volgen. De rest komt wel vanzelf.’

Wanneer besliste u naar Europa te komen?
Nkanga: ‘Ik moest dat niet beslissen. Mijn moeder werkte in Parijs. Ik volgde daar les aan de Britse school. Toen ik 15 was, zijn we teruggekeerd naar Nigeria. Enkele jaren later is mijn moeder omgekomen in een auto-ongeval. Mijn kunstlerares van de Britse school vroeg me daarna of ik niet terug naar Parijs wilde komen. Zo heb ik uiteindelijk aan de Ecole Nationale Supérieure des Beaux-Arts kunnen studeren. Daarna was ik in het residencyprogramma van de Rijksakademie van Beeldende Kunsten in Amsterdam en volgde ik nog een masteropleiding in theater en dans bij DasArts in Amsterdam.’

En toch in Antwerpen beland.
Nkanga: ‘Ideaal, tussen Parijs en Amsterdam (lacht). Ik woon heel graag in Antwerpen. Als je naar Antwerpen komt, heb je daarvoor goede redenen nodig. Die zijn er genoeg. Kunst, mode, noem maar op. De kwaliteit van het leven is hier ook goed. Behalve de lucht. Er staan wat weinig bomen in de stad. In onze straat welgeteld twee.’

Hoe is het leven in Nigeria?
Nkanga: ‘Met 160 miljoen inwoners is Nigeria heel groot. Het is een land zonder sociale zekerheid. Daartegenover staat dat we het concept van directe belastingen ook niet kennen. Eigenlijk is het leven in Nigeria van bij je geboorte een strijd. Kinderen zijn al van kleinsaf in de weer om geld te verdienen. Dat stopt nooit. Water, elektriciteit, je moet er zelf voor zorgen, want de overheid geeft ze je niet. Ook leningen kennen we niet echt. Als je een huis wil huren, betaal je meteen cash voor een jaar. Soms ontstaat in kleine gemeenschappen solidariteit, maar doorgaans is de Nigeriaanse samenleving erg competitief.’

Mijn moeder zei: je moet je passie volgen. De rest volgt vanzelf.
Otobong Nkanga
kunstenares

Dan bent u ook geen cultuursubsidies gewoon.
Nkanga: ‘Dat is een andere discussie. Je kan Nigeria niet vergelijken met Europa of Vlaanderen. Kunstenaars betalen hier belastingen zoals iedereen. Als je geld in een systeem stopt, vind ik het niet meer dan normaal dat dat systeem ook geld genereert voor de ontwikkeling van kunst en cultuur.’

Krijgt u subsidies?
Nkanga: ‘Ik word niet rechtstreeks gesubsidieerd. De Vlaamse overheid heeft wel geparticipeerd in het zeepproject van Documenta. Ook de musea en instellingen waarmee ik weleens samenwerk, krijgen overheidsgeld. Ik ben zeer strikt in de verkoop van mijn werk. Werken die tot stand zijn gekomen met publiek geld mogen nooit in privéverzamelingen terechtkomen. Aan veilingen weiger ik ook mee te doen, al kan je dat nooit voor 100 procent vermijden.’

Bestaat er in Nigeria een kunstscène?
Nkanga: ‘Natuurlijk! Ze is zelfs erg levendig. Er zijn best rijke verzamelaars genoeg. Nigeria heeft een eeuwenlange traditie van kunst. Maar niet alle kunstvoorwerpen waren bestemd voor de eeuwigheid. Vaak ging het om objecten die voor het dagelijks leven dienden. Beelden om regen af te smeken bijvoorbeeld. In vergelijking met Europa hebben we natuurlijk minder instellingen en structuren om de kunst in onder te brengen.’

Kunt u goed omgaan met mislukkingen?
Nkanga: ‘Ik geloof niet in het concept mislukkingen. Uiteindelijk draaien die op termijn toch uit op iets positiefs. Het probleem is dat veel mensen bang zijn voor verandering. De brexit lijkt op het eerste gezicht een vergissing. Maar misschien wordt het een startpunt van iets beters. Engeland zal in elk geval niet verdwijnen. De mens is er altijd in geslaagd crisissen en oorlogen te overwinnen.’

Voelt u zich als kunstenaar weleens eenzaam?
Nkanga: ‘Nee. Ik geloof in het delen van ideeën. Ik praat veel met mensen, zelfs over projecten die nog niet klaar zijn. Ik ben niet bang dat iemand met mijn ideeën aan de haal gaat. Niemand voert ze uit zoals ik (lacht). Met mijn man praat ik soms tot vier uur ’s nachts over projecten. Sommige dingen vindt hij crap, soms heeft hij zelf een briljant idee. Maar praten doen we.’

Hebt u in Antwerpen al last gehad van racisme?
Nkanga: ‘Ik ben daar vrij nuchter in. Als iemand het moeilijk heeft met mensen met een andere huidskleur, dan is dat zijn probleem. Niet het mijne. Ik heb nu een Belgisch paspoort, maar veel maakt dat niet uit. Zolang ik me maar gedraag als een goede Belg, begrijpt u?’

‘In Nigeria geraken kinderen weleens opgewonden als ze blanken zien. Maar dat heeft niks negatiefs. De geschiedenis heeft ertoe geleid dat blank zijn wereldwijd een gemakkelijk toegangsticket is. Als ik met mijn man of blanke vrienden naar Namibië of Congo reis, word ik soms als enige grondig gecontroleerd. Wat kom je hier doen, vragen ze dan. Aan de anderen wordt dat niet gevraagd.’

U lijkt dag en nacht met kunst bezig.
Nkanga: ‘Als het te veel wordt, kijk ik wel eens naar een crappy film. En als ik slaap, werk ik ook niet. Hoewel, soms vind ik een oplossing in mijn dromen.’

In onze eindejaarsreeks 'De toegift' blikken we terug op het culturele jaar. Gesprekken met mensen die in 2019 het verschil hebben gemaakt. Morgen: Christophe Busch, oud-directeur Kazerne Dossin.

De Tijd blikt terug op 2019


Lees verder

Advertentie
Advertentie