weekboek

De ene disruptie is de andere niet

Disruptie is in de bedrijfswereld al lang een zoemwoord voor ondernemingen die de bestaande orde omvergooien. Maar in deze coronatijden staan ze oog in oog met een disruptie die hen doet wankelen.

De coronapandemie versterkt de reuzen van de hightech. Google, Apple, Microsoft, Facebook en Amazon doen het uitzonderlijk goed. Dat is logisch. In tijden van lockdown en thuiswerk is zowat iedereen aangewezen op een of meer van die giganten om te werken. De coronacrisis zal hun dominantie in de digitale wereld alleen maar versterken. 

Het is veelbetekenend dat Apple en Google het platform zullen leveren voor de Europese ‘track and trace’-apps om na de versoepeling van de coronamaatregelen eventuele nieuwe uitbraken snel in te dijken. In heel Europa, op Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk na, wordt hun programma de sokkel van de opsporing. Wat dat voor de privacy inhoudt, is een open vraag. Hun reputatie daarin is allesbehalve onbesproken.

De reuzen spekken nu overigens hun kasvoorraden, waardoor ze nadien op overnamejacht kunnen om verzwakte concurrenten en kleinere bedrijven op te peuzelen. Dat zal hun marktpositie nog eens versterken. De bedrijven lijken meer dan coronaproof.

Silicon Valley

Dat wil niet zeggen dat Silicon Valley ongehavend uit deze crisis zal komen. De pandemie hakte ongenadig in op sommige bedrijven. Uber en Airbnb ontsloegen massaal werknemers en ook een reeks start-ups moest volk de laan uitsturen. De digitale wereld is dus niet ongevoelig voor de reële economie en al helemaal niet voor het coronavirus. Een nieuwe job vinden is plots veel minder evident dan voor de crisis. Silicon Valley verliest zo een stuk van zijn uitstraling. Bovendien rijst in zakenkringen almaar nadrukkelijker de vraag of het wel nodig is zich op die dure plek te vestigen. Het thuiswerk maakte duidelijk dat de paleizen van sommige bedrijven wel een erg hoog prijskaartje hebben.

De digitale wereld is niet ongevoelig voor de reële economie en al helemaal niet voor het coronavirus.

Het is een opmerkelijke evolutie. De gouden hoogdagen van de technologie kwamen na de financiële crisis van 2008. Plots werd Silicon Valley veel aantrekkelijker dan Wall Street. Informatica was veel attractiever dan bankieren, en het verdiende even goed, zo niet meer.

Diezelfde crisis luidde de geboorte in van bedrijven die van de nood een deugd en een fortuin wisten te maken. Airbnb is van oorsprong een dienstverlener aan bankiers die door de financiële crisis in nauwe schoentjes zaten. Ze wilden hun dure appartementen in Upper East New York maar al te graag ‘delen’ om op het einde van de maand de hypotheek te kunnen betalen.

Platformeconomie

Die ‘deeleconomie’ werd een wereldwijd succes, al is het een naïeve term. Platformeconomie is een veel nauwkeuriger omschrijving. Want het zijn de platformen die vraag en aanbod samenbrengen en daar gigantische winsten mee opstrijken. In dezelfde hoek zitten ook bedrijven als Uber en Booking.com.

De ondernemingen riepen veel weerstand op. Airbnb groeide uit tot een wereldwijde speler. Niet alleen armlastige bankiers of particulieren verhuurden hun woningen, ook professionele vastgoedbedrijven betraden de lucratieve markt. Airbnb versterkte de trend van citytrips. Dat had twee gevolgen: de steden werden overrompeld door toeristen en tegelijk werden de oorspronkelijke huurders uit de stad verdreven omdat er veel meer geld te verdienen viel met de tijdelijke verhuur dan met de verhuur op de langere termijn. Sommige Europese steden namen maatregelen tegen Airbnb, zowel voor de veiligheid en de betaling van belastingen als voor de inperking van de verhuurperiode.

Het zijn de platformen die vraag en aanbod samenbrengen en daar gigantische winsten mee opstrijken.

Uber schreef zowat hetzelfde verhaal met zijn taxidienst. Via het Uber-platform konden klanten taxiritten bestellen bij de chauffeurs die door Uber aangeleverd werden. Aangeleverd, want Uber heeft geen eigen chauffeurs. De weerstand was fel. Zowat overal ter wereld kwam het tot rechtszaken. De klassieke taxiwereld was boos, overheden waren bezorgd over de veiligheid van de passagiers en over het statuut van de chauffeurs. Uitgerekend nu loopt in Californië een rechtszaak omdat de Amerikaanse staat eist dat de chauffeurs een regulier statuut krijgen.

Booking.com, een van oorsprong Nederlands bedrijf dat nu in Amerikaanse handen is, wist uit te groeien tot een wereldspeler in de toeristische sector. Via het platform werden de klassieke reisoperatoren omzeild. In theorie moest dat de prijzen drukken, maar hoe machtiger Booking.com werd, hoe hoger de eisen aan de verhuurders. Op een bepaald moment was de eis om op Booking.com de laagste prijs aan te bieden. Dat is inmiddels verboden.

De drie bedrijven werden geprezen om hun disruptie. Dat ze vaak op het randje van het wettelijke opereerden en net als alle grote multinationals heel kundig het betalen van belastingen omzeilden, werd erbij genomen.

Ingestorte vraag

Het model kelderde tijdens de coronacrisis. Door de wereldwijde lockdown is de vraag naar verblijven en taxiritten ingestort. Uber Eats groeide dan wel fors met de bezorging van maaltijden, de bezorgers op hun fietsje konden de inkomsten van de taxiritten in de verste verte niet compenseren. Uber ontsloeg een kwart van zijn personeel.

Airbnb zag de vraag compleet verdampen. Het regende afzeggingen en de verhuurders zaten plots zonder inkomsten. Het bedrijf beloofde wel alle geboekte verhuringen terug te betalen, tot grote woede van de getroffen verhuurders. Airbnb had in 2020 een beursgang gepland.

De wonderkinderen van de vorige crisis zijn plots verdwaasde weesjes.

Booking.com is een ander verhaal. In Nederland kwam het vorige maand tot een rel omdat ook de multinational zijn handje ophield voor overheidssteun. Woedende reacties waren het gevolg. Booking.com had voordien kundig alle belastingen ontlopen terwijl het management zichzelf torenhoge dividenden uitkeerde.

Door de commotie besliste Booking.com vrijdag geen nieuwe steun aan te vragen voor het derde kwartaal. Het zoekt nu ‘langetermijnoplossingen’ omdat er op korte termijn geen oplossingen zijn voor de verminderde vraag naar reizen.

Voor de drie platformspelers bleek de coronacrisis een disruptie die ze niet konden opvangen. Bovendien was het niet alleen een zure appel voor de bedrijven, maar vooral voor de mensen die ervan afhingen maar niet in loondienst waren. Hun inkomsten smolten weg.

Overleven die ondernemingen? Wellicht wel, afhankelijk van hoe de coronacrisis zich ontwikkelt. Maar ze moeten ook rekenen op een herstel van het toerisme ‘oude stijl’, en dat zal niet voor dit jaar zijn. De beperkingen die de pandemie afdwingt, zullen de vakanties deze zomer atypisch maken. Er is ook sprake van een herneming van de luchtvaart, maar met beperkingen. De wonderkinderen van de vorige crisis zijn in de coronacrisis plots verdwaasde weesjes.

Lees verder