weekboek

Productiviteitswinsten verdwijnen in een zinkgat

Senior writer

De wereld digitaliseert in sneltempo. Maar de productiviteitswinsten voor de economie blijven uit. Ze verdwijnen in een zinkgat. Om dat te dichten moeten vele kruiwagens worden aangevoerd.

G elukkig is er e-commerce. Zo kunnen consumenten tijdens de lockdown producten kopen die volgens de regering niet-essentieel zijn. Het is nogal aanmatigend dat de overheid denkt te kunnen oordelen welke behoeften essentieel zijn voor individuele consumenten en welke niet. Maar dat is een andere discussie. In elk geval, dankzij technologische vooruitgang en digitalisering kunnen handelaars hun winkeltje laten draaien. In beperkte mate. Als ze een webshop hebben.

In die webshop kunnen consumenten van thuis uit kijken welke waren zijn uitgestald. Vervolgens kunnen ze die bestellen. Betalen moet meestal vooraf - als de betaalknop werkt. De handelaar steekt de bestelling in een kartonnen doos en brengt die naar een pakjesbezorger, zoals Bpost. Die verzamelt alle pakjes in een sorteercentrum en verdeelt ze over de bestelrondes, waarna een koerier ze met een bestelwagen bij de consument thuis levert. Of ze worden gedeponeerd in een afhaalpunt, waar de klant zijn pakje kan oppikken.

In de meeste gevallen kan de consument via een track-and-tracesysteem in realtime volgen waar zijn bestelde product zich bevindt. Is het niet naar wens of vertoont het mankementen, dan wordt het via dezelfde logistieke keten in omgekeerde richting naar de winkel teruggestuurd.

Wat de technologie allemaal niet vermag. Maar geef toe, erg efficiënt is het niet. In een fysieke winkel kan de consument de producten beter keuren. Hij kan uitleg vragen aan de verkoper en zijn aankopen meteen mee naar huis nemen. E-commerce is omslachtiger. Om een webwinkel te beheren is een extra informaticatoepassing nodig, de logistiek van de e-commerce is uitgebreider. Wie floreert erbij? De grote e-commerceplatformen, de aanbieders van online betaaldiensten, de koerierbedrijven en de kartonfabrikanten. Maar levert dat ook productiviteitswinsten op?

De wereld digitaliseert in sneltempo. Tegelijk blijkt het moeilijker voor de economie om productiviteitswinsten te boeken. Economen en technologiedenkers breken zich het hoofd over die paradox.

Het is maar een voorbeeld van een domein waarin de economische baten van de digitalisering niet meteen komen bovendrijven. De wereld digitaliseert in sneltempo. Tegelijk blijkt het moeilijker voor de economie om productiviteitswinsten te boeken. Economen en technologiedenkers breken zich het hoofd over die paradox. België heeft sinds 2015 een heuse Nationale Raad voor de Productiviteit, die deze week haar tweede jaarverslag presenteerde. Maar verder dan vaststellen dat er een probleem is, komt die Nationale Raad niet. Wat precies de reden is? ‘Dat moet nader worden onderzocht’, luidt het.

Geduld

Volgens optimisten zijn de productiviteitswinsten van de digitalisering er wel, maar zien we ze niet. Met de traditionele economische meetinstrumenten worden de baten onvoldoende gevat. Dat is de stelling van onder anderen Erik Brynjolfsson, professor management aan de Stanford-universiteit en technologie-expert. Hij wijst op een beter begrip bij de bedrijven van de individuele consumentenbehoeften en de fijnere afstemming van hun aanbod daarop.

Het tweede optimistische argument: we moeten geduld hebben. Er zijn veel economische actoren, bedrijven en andere, die de digitalisering nog niet volledig hebben omarmd. Pas als een groot deel van de economie gedigitaliseerd is, kunnen de productiviteitsvruchten ervan volop geoogst worden. Optimisten herinneren eraan dat het na de komst van elektrische energie aan het einde van de 19de eeuw 40 jaar heeft geduurd voor dat significante economische productiviteitswinsten opleverde.

Uit een studie van de OESO, de club van industrielanden, blijkt dat nieuwe technologieën relatief snel hun ingang vinden in de grootste bedrijven, maar veel trager in kleine en middelgrote bedrijven.

Pas als een groter deel van de economie gedigitaliseerd zal zijn, kunnen de productiviteitsvruchten ervan geoogst worden.

Verspild

Anderen zijn sceptischer. Ze wijzen erop dat de productiviteitswinsten van de digitalisering deels worden tenietgedaan door de kostprijs van IT-infrastructuur, de softwareontwikkeling en -installatie, de opleidingen voor de gebruikers en de helpdesks.

De Amerikaanse technologie-expert en entrepreneur Balaji Srinivasan vroeg zich onlangs op Twitter af waar de productiviteitswinsten naartoe zijn en schoof enkele verklaringen naar voren.

Een: De Grote Afleiding. Een stuk van de productiviteitswinsten gaat verloren omdat de digitalisering mensen afleidt. We surfen op het internet, zijn actief op sociale media en gamen.

Twee: De Grote Verspilling. De productiviteitswinsten worden verspild aan extra formaliteiten en verplichtingen die de digitalisering met zich meebrengt. Er moeten bepaalde procedures worden gevolgd, er is de privacywetgeving, de beveiliging, er zijn de compliancevereisten...

Drie: De Grote Divergentie. De winsten zijn er, maar worden alleen gegrepen door wie bij de les blijft en zich voluit toelegt op het exploiteren van de baten.

Vier: Het Grote Dilemma. De potentiële extra productiviteit wordt opgebrand door inefficiënte toepassingen. Er is een massa aan data beschikbaar, maar het gevaar bestaat dat te veel energie wordt gestopt in een te gedetailleerde rapportering en analyse die geen meerwaarde biedt. Meten is weten. Maar die wetenschap moet vervolgens nuttig gebruikt worden.

Vijf: De Grote Domheid: de productiviteitswinsten liggen voor het rapen, maar de opportuniteiten worden niet benut. Dat kan vele redenen hebben. In China bouwden 1.500 arbeiders vorig jaar een treinstation in negen uur. In een westers land duurt dat vaak meerdere jaren.

Analfabetisme

De OESO wijst er in een van haar rapporten op dat de digitalisering naar overal en tot bij iedereen brengen moeizaam is. Ze wijst op de vergrijzing: oudere mensen hebben het lastiger om zich de nieuwe technieken eigen te maken. Er is de slechter wordende kwaliteit van het onderwijs. Ook speelt mee dat de technologie zo complex is geworden - denk aan artificiële intelligentie en machine learning - dat alleen de knappe koppen ermee overweg kunnen. Er is veel digitaal analfabetisme.

De focus van veel ondernemingen op de korte termijn, het bestaan van zombiebedrijven en een beperkte mobiliteit van werknemers zijn hinderpalen voor de verspreiding en introductie van nieuwe technologieën en zetten een rem op de productiviteitswinsten. Alles wat weegt op het economisch dynamisme - de weerstand van gevestigde belangen, oude structuren en gewoontes, de schrik voor verandering, overheidsreglementering, fiscaliteit - leidt mee tot de lagere productiviteitsoogst.

Er zijn tal van redenen waarom de productiviteitsbeloftes van de digitalisering niet worden ingevuld. Om het zinkgat te dichten waarin de productiviteitswinsten verdwijnen, moeten vele kruiwagens met aarde worden aangevoerd.

Lees verder