weekboek

Vrouwe Justitia's blinddoek zit niet overal even strak

Senior writer

Rechters horen onpartijdig te zijn. Maar het gebeurt dat ze zich, opgejut door het publiek, tot thuisfluiters ontpoppen. Wie een uitmatch speelt, is dan in het nadeel. Voormalig Renault-topman Carlos Ghosn zegt de wedstrijd wel te willen spelen, maar dan op vertrouwd terrein.

‘Ik ben niet uit Japan gevlucht om aan het gerecht te ontsnappen. Ik ben gevlucht voor onrecht en vervolging.’ Die boodschap gaf Carlos Ghosn woensdag op een persconferentie in de Libanese hoofdstad Beiroet. De voormalige topman van Renault en Nissan heeft daar zijn toevlucht gezocht nadat hij op spectaculaire wijze was weggeraakt uit Tokio. Daar zat hij eerst in de cel en nadien was hij er onder huisarrest geplaatst. Ghosn zei dat hij in Japan nog jaren kon vastzitten voor het tot een proces zou komen, en dat proces zou volgens hem ook niet eerlijk zijn.

De Japanse regering noemt de complottheorie van Ghosn grotesk.

Hij is wel bereid zich elders - in Frankrijk, in Libanon - voor het gerecht te verdedigen tegen de beschuldigingen die hem ten laste worden gelegd, waaronder belastingfraude en misbruik van vennootschapsgoederen. Volgens Ghosn is hij het slachtoffer van een complot om hem ten val te brengen, opgezet door toplui van Nissan, de Japanse overheid en het Japanse gerecht. Zo willen ze zijn plan om Nissan volledig over te nemen torpederen. Ghosn heeft geen vertrouwen in het Japanse gerecht en wil dat zijn proces in alle transparantie op het wereldtoneel wordt gevoerd, voor de ogen van de publieke opinie. De Japanse regering noemt de complottheorie van Ghosn grotesk.

De machtigen en rijken der aarde maken enthousiast gebruik van internationale fiscale vluchtroutes om hun belastingfactuur laag te houden. Ghosn gaat nog een stap verder door hetzelfde te doen om aan strafrechtelijke vervolging in een bepaald land te ontsnappen, en strijkt neer in een land waar hij denkt welwillender te worden behandeld. Niet iedereen kan zo’n vluchtroute organiseren, de ontsnapping van Ghosn uit Japan heeft een flinke stuiver gekost.

Middeleeuws

Japan is een democratie en een rechtsstaat. Maar de ene rechtsstaat is de andere niet. Niet in alle landen functioneert het gerecht volgens dezelfde principes. In Japan worden regels gehanteerd die voor westerlingen soms moeilijk te doorgronden zijn. Verdachten kunnen lange tijd worden opgesloten en worden ondervraagd zonder dat hun advocaat daarbij aanwezig mag zijn. De langdurige (voor)hechtenis wordt gebruikt om bekentenissen af te dwingen en de praktijken worden daarom wel eens ‘gijzeljustitie’ genoemd. In strafzaken hanteren het openbaar ministerie en de rechters vaak het vermoeden van schuld. Een commissie van de Verenigde Naties noemde het strafrechtsysteem van Japan ‘middeleeuws’.

Wordt het rechtssysteem soms gebruikt als instrument voor politieke en economische doeleinden, ook in landen die het etiket rechtsstaat dragen? Dat valt niet helemaal uit te sluiten. Of het wordt door sommigen die op het beklaagdenbankje zijn gezet zo gepercipieerd.

De Amerikaanse zakenman Michael Calvey belandde afgelopen jaar een poos achter de tralies in Rusland nadat hij ruzie had gekregen met zijn Russische zakenpartners. Hij was nochtans een fervent pleitbezorger voor meer westerse investeringen in het land van Vladimir Poetin.

Toen Griekenland afgelopen decennium in financiële moeilijkheden kwam en in ruil voor een reddingsboei door Europa een verregaande sanering kreeg opgelegd en Duitsland zich daarbij het hardst opstelde, opende Athene een onderzoek naar smeergeldpraktijken van Duitse bedrijven als Siemens en Daimler. Athene had het daarbij onder meer gemunt op de voormalige topman van Siemens in Griekenland, die de Griekse én de Duitse nationaliteit had en die de wijk naar München had genomen. Het Duitse gerecht, dat zich ook over de zaak boog, zag niet voldoende reden om de man te veroordelen.

Gevangenis van Vorst

In een iets verder verleden was er de zaak van Didier Pineau-Valencienne, de topman van het Franse concern Schneider en een zeer gerespecteerd industrieel bij onze zuiderburen. In 1993 pakte een onderzoeksrechter in Brussel hem op in een zaak van financiële malversaties bij een overnamebod van Schneider op twee van zijn Belgische filialen waarbij de minderheidsaandeelhouders zouden zijn benadeeld. Hij werd opgesloten in de gevangenis van Vorst. Het politieke en economische establishment in Parijs reageerde verontwaardigd, en de zaak veroorzaakte een zware diplomatieke rel tussen België Frankrijk.

Dat het Brusselse gerecht een Franse topindustrieel achter de tralies zette, zag Parijs als een weerwraak van de Belgen.

In Frankrijk werd de arrestatie van de Schneider-baas gezien als een represaille van de Belgen omdat die enkele van hun toonaangevende bedrijven - onder meer de Generale Maatschappij - in Franse handen hadden zien vallen. Toen Pineau-Valencienne na twaalf dagen en na betaling van een fikse borgsom de gevangenis van Vorst mocht verlaten, vertrok hij spoorslags naar Parijs om aan de greep van het Belgische gerecht te ontsnappen. België vaardigde een internationaal aanhoudingsbevel tegen hem uit, maar de Schneider-baas zat veilig: Frankrijk levert geen eigen onderdanen uit. Uiteindelijk toonde Pineau-Valencienne zich bereid te antwoorden op de vragen van het Belgische gerecht. In 2006 werd hij door een Brusselse correctionele rechtbank veroordeeld wegens onder meer schriftvervalsing. Maar hij kreeg opschorting van straf. Een uitspraak waarmee zowel de Belgen als de Fransen konden leven.

De rechtspraak in een ander land wordt vaak gewantrouwd. Omdat men vreest dat wie een uitmatch moet spelen sowieso een nadeel heeft. Vrouwe Justitia blijkt immers ook wel nationalistische reflexen te hebben. Rechters zijn ook maar mensen.

In strafzaken is het moeilijk om zelf te kiezen voor welke rechtbank, in welk land, men zal verschijnen. Omdat het strafrecht van openbare orde is, zoals dat heet. Daarover kan niet gemarchandeerd worden. In burgerlijke zaken is dat anders. De Chinese verzekeraar Ping An, die als belangrijke aandeelhouder van Fortis 2 miljard euro verloor door de ondergang van de groep in 2008, spande een internationale arbitrageprocedure tegen België aan bij een divisie van de Wereldbank om zijn centen te recupereren. Wat bewijst dat hij geen vertrouwen had in de burgerlijke rechtbanken in België. Maar ook bij dat internationale arbitragehof ving Ping An in 2015 bot.

Vrijhandelsverdrag

In 2018 was er ophef over de speciale regeling voor geschillen rond investeringen die was opgenomen in het CETA-vrijhandelsverdrag tussen de Europese Unie en Canada. Maar is het niet begrijpelijk dat een Canadees bedrijf dat hier zwaar heeft geïnvesteerd zo’n dispuut liever niet beslecht ziet door een rechtbank in de Europese lidstaat waar de investering is gebeurd? Het zou niet mogen, maar je kan niet uitsluiten dat lokale rechters zich bij hun oordeel laten beïnvloeden door de lokale publieke opinie. Door de thuissupporters dus.

Daarom wordt in grote internationale contracten vaak afgesproken dat eventuele geschillen niet zullen worden uitgevochten voor de gewone rechtbanken, maar dat de partijen daarvoor een beroep zullen doen op arbitrage, waarbij elke partij een arbiter mag aanduiden in het scheidsrechtersteam.

Het is trouwens ook een gangbare praktijk dat in de algemene voorwaarden van een contract tot aankoop van een product of dienst bepaald wordt welke de bevoegde rechtbank is waaraan geschillen daarover zullen worden voorgelegd. In het overgrote deel van de gevallen is dat de rechtbank in het rechtsgebied waar de leverancier gevestigd is. Kwestie van een thuismatch te kunnen spelen, op vertrouwd terrein.

Lees verder