weekboek

De beschamende terugkeer van de taliban

Senior writer

Met een ongezien blitzoffensief veroveren de taliban stad na stad in Afghanistan. De radicale moslimbeweging, die 20 jaar geleden verdreven werd, keert terug als grote triomfator. Het is wachten op de val van Kaboel.

De snelheid waarmee de taliban de voorbije week provinciesteden verovert, leidt tot verbijstering. Zelfs bij de pessimisten die rekening hielden met een terugkeer. Bovendien lijkt het offensief alleen maar aan kracht te winnen. Nu Herat, de derde stad van het land, en Kandahar, de tweede stad, zijn gevallen, lijkt de weg naar de hoofdstad Kaboel wagenwijd open te liggen. In hun opmars veroveren de taliban ook ontzettend veel militair materieel, zodat hun offensief nog meer kracht krijgt. Vooral de verovering van Kandahar is belangrijk voor de radicale moslimstrijders. Het is hun voormalige thuisbasis en de sleutelstad in het zuiden van het land.

De oorlog in Afghanistan begon in 2001, na de aanslagen van 11 september in New York en Washington. Het talibanregime bood toen onderdak aan Osama bin Laden, de leider van Al Qaida en de architect van de aanslagen. Na de Amerikaanse invasie werd het talibanregime snel omvergeworpen, maar de heropbouw van een regulier Afghaans leger stokte, omdat de VS besloten Irak binnen te vallen. Die operatie haalde veel middelen weg uit Afghanistan. Dat gaf de kans aan de taliban om zich te hergroeperen.

Toen pas besloten de VS en hun bondgenoten de Afghaanse ordetroepen uit te bouwen en op te leiden. De Afghaanse veiligheidstroepen bestaan uit legereenheden, politie en milities. Er werd op grote schaal aangeworven. De veiligheidstroepen tellen een goede 300.000 manschappen. Maar door grote corruptie verdwenen veel geld en middelen die naar de uitbouw van een volwaardige defensie hadden moeten gaan.

Onderhandelde oplossing

Tegen 2009 waren de taliban opnieuw zo sterk dat de Amerikaanse president zich genoodzaakt zag weer troepen naar Afghanistan te sturen. In 2010, op het toppunt van de gevechten, steeg het aantal Amerikaanse soldaten boven 100.000. Na de executie van Bin Laden in het buurland Pakistan in 2011 werd het stilaan duidelijk dat de oorlog in Afghanistan militair nooit gewonnen kon worden. Een onderhandelde oplossing lag voor de hand. En vooral: elke Amerikaanse president wilde zo snel mogelijk weg uit Kaboel.

Het vorige staatshoofd, Donald Trump, onderhandelde in Doha met een delegatie van de taliban, maar zonder de Afghaanse regering. Het akkoord dat werd bereikt, werd meteen afgewezen in Kaboel. Daarmee zat een eventuele terugtrekking in het slop.

De huidige president Joe Biden verraste vriend en vijand toen hij aankondigde dat de VS hun militaire aanwezigheid in Afghanistan zouden beëindigen. ‘Niemand laat Afghanistan vallen’, verzekerde de Democraat in juli nog. ‘We lopen er niet van weg. Het gaat om het juiste ding op het juiste moment.’ Biden verzekerde ook dat de Afghaanse strijdkrachten sterk genoeg waren en voldoende wapentuig hadden om een talibanoffensief af te weren ‘als ze maar willen’.

Niemand laat Afghanistan vallen, we lopen er niet van weg.
Joe Biden
Amerikaanse president

De situatie is behoorlijk verkeerd ingeschat. De weerstand van de Afghaanse veiligheidstroepen was minimaal. In sommige gebieden werd teruggevochten, maar velen sloegen op de vlucht en lieten wapens, voertuigen en ander materieel achter. Hoe meer de taliban oprukken, hoe sterker ze worden.

Oude demonen

De implosie van het Afghaanse leger roept in de VS demonen uit het verleden op, met name Vietnam. Eind april 1975 moest het Amerikaanse leger in allerijl onderdanen en Zuid-Vietnamese burgers evacueren vanaf het dak van een gebouw dat door de CIA gebruikt werd (niet de ambassade, zoals wordt gezegd). De foto’s van die noodevacuatie staan symbool voor de smadelijke nederlaag die de VS in het land leden.

Saigon 1975. Het Amerikaanse leger evacueert op het allerlaatse moment nog onderdanen. Het beeld symboliseert de smadelijke Amerikaanse nederlaag in Vietnam.

Deze week doken de foto’s op sociale media opnieuw op. ‘In geen enkele omstandigheid zal je mensen zien die geëvacueerd worden van het dak van de Amerikaanse ambassade in Afghanistan’, zei Biden in juli nog ferm. Donderdag gaf de president het bevel 4.000 troepen in te zetten om het Amerikaanse personeel te evacueren uit de ambassade van Kaboel.

Mitch McConnell, de fractieleider van de Republikeinen in de Senaat, sneerde dat ‘de beslissingen van Joe Biden ons duwen naar een nog slechter vervolg op de vernederende nederlaag in Saigon in 1975’. De senator waarschuwde ook dat de taliban 11 september zouden kunnen vieren met de vernietiging van de Amerikaanse ambassade in Kaboel en riep de president op de Afghaanse troepen te gaan ondersteunen. Dat lijkt Biden (nog) niet van plan. ‘Ik heb geen spijt van mijn beslissing’, zei hij deze week. De vraag is of hij geen spijt gaat krijgen.

De beslissingen van Joe Biden ons duwen naar een nog slechter vervolg op de vernederende nederlaag in Saigon in 1975’
Mitch McConell
Republikeinse fractieleider van de Senaat

De taliban zijn zelf natuurlijk ook oude demonen. Ze kwamen aan de macht nadat de Sovjet-Unie in 1989 uit het land verdreven was, waarop een burgeroorlog volgde. Het regime van de taliban was bijzonder gewelddadig en verliep volgens strikte regels: geen muziek of film, meisjes hadden geen recht op onderwijs, voor vrouwen was geen plaats in het openbare leven en ze moesten een boerka dragen. Alles verliep volgens de regels van de sharia. Dat veel Afghanen op de vlucht slaan, heeft vooral te maken met dat meedogenloze regime van destijds. Bovendien beschouwen de taliban iedereen die meewerkte met de Amerikanen of de Europese geallieerden als een verrader die geëxecuteerd moet worden.

Geopolitieke gevolgen

Als de taliban de macht grijpen in Afghanistan, gaat dat grote geopolitieke gevolgen hebben. Nu al is het dringen om hun gunst. Opmerkelijk is dat de Chinese minister van Buitenlandse Zaken Wang Yi een delegatie van de taliban ontvangen heeft. China zei al investeringen in het land toe als de taliban beloven geen moslimrebellen in China te steunen.

Ook Rusland wil meer invloed. De Russische gezant voor Afghanistan, Zamir Kaboelov, verzekerde dat de Russen hun ambassade niet gaan ontruimen, in tegenstelling tot de Amerikanen en de Britten. In een interview met het Russische persagentschap RIA Novosti bevestigde hij dat het Afghaanse regime om aanvalshelikopters had gevraagd. ‘Rusland denkt daarover na’, liet Kaboelov weten.

Door het onverhoedse Amerikaanse vertrek staat het Afghaanse regime plots helemaal alleen. De opmars van de taliban leidt al tot een enorme interne verplaatsing van vluchtelingen en dat veroorzaakt meteen voedseltekorten. Velen willen naar Europa vluchten. Een nieuwe vluchtelingencrisis is in de maak.

Op 3 juli verlieten de Amerikanen als een dief in de nacht de basis van Bagram, de grootste legerbasis van Afghanistan. Ze saboteerden een flink stuk van de uitrusting, zodat die niet langer gebruikt kon worden. De Afghaanse overheid wist van niets. Sindsdien is de breuk met de VS compleet en de beschamende terugkeer van de taliban een feit. De gevolgen zijn niet te overzien.

Lees verder