weekboek

De Europese week van Joe Biden kleurde helemaal Chinees

Senior writer

De Amerikaanse president Joe Biden bracht bijna een volle week in Europa door. Zijn bezoek diende vooral om een nieuwe Koude Oorlog met China voor te bereiden. Europa stond erbij en keek ernaar. Ook zonder Donald Trump is Washington niet meer dezelfde partner.

De Europese hink-stap-sprong van de Amerikaanse president was indrukwekkend: van de G7-top in het Engelse Cornwall over Brussel voor meetings bij de NAVO en de Europese Unie (en een beleefdheidsbezoek aan koning Filip) tot een ontmoeting met de Russische president Vladimir Poetin in Genève. Overal bleef Joe Biden dezelfde boodschap herhalen: ‘Amerika is terug.’ Ja, maar nog altijd met een eigen, Amerikaanse agenda. Op die agenda staat één man bovenaan: de Chinese leider Xi Jinping. De Europeanen worden vriendelijk verzocht dat ook te doen.

Terwijl Trump liever in zijn eentje de disruptieve president speelde, gooide Biden het over de klassieke Amerikaanse boeg en bezocht hij de bondgenoten in alle vriendschap.

Het herstel van het wederzijdse vertrouwen na de stormachtige doortocht van zijn voorganger Donald Trump was de hoofdbekommernis van Biden. Terwijl Trump liever in zijn eentje de disruptieve president speelde, gooide Biden het over de klassieke Amerikaanse boeg en bezocht hij de bondgenoten in alle vriendschap. Meteen ging hij aan het hoofd van de tafel zitten, want daar hoort hij thuis. Vindt Biden zelf. En wie spreekt een vriendelijke Amerikaanse president tegen?

De VS verpakken de krachtmeting als een strijd van democratische landen tegen autoritaire regimes, waarvan China de grootste emanatie is.

Over de geopolitieke topprioriteit van de Amerikanen bestaat geen twijfel: het indammen van de Chinese invloed en macht. Biden omschrijft dat als ‘de race van de 21ste eeuw’. De wedloop speelt op veel fronten. China vormt voor de VS een grote uitdaging op militair, technologisch en politiek vlak. De VS verpakken de krachtmeting als een strijd van democratische landen tegen autoritaire regimes, waarvan China de grootste emanatie is en bijgevolg de grootste bedreiging vormt. De G7, de NAVO en de EU namen braaf dat standpunt over en promoveerden China tot een ‘systemisch risico’.

Met Build Back Better World (3BW) wil de G7 de Chinese nieuwe zijderoute afblokken. Een rijkelijk laat antwoord. Hoe dat antwoord er moet uitzien, bleef vaag. Zoals bij alle toppen gaat het om de intenties. De uitvoering is meestal voor later, als de besluiten al ooit in de praktijk gebracht worden. Investeringen door democratische landen moeten aantonen dat die moreel hoogstaander zijn, dat is de filosofie. Maar in de vele landen waarin China investeerde, vooral in Afrika, wou geen enkel Europees land investeren. Al was het maar vanwege het onverwerkte koloniale verleden.

Losse eindjes

De G7 keurde ook het principe van de minimumbelasting van 15 procent voor multinationals goed. Dat moet de belastingen wereldwijd eerlijker maken en de Amerikaanse schatkist rijker. De Europese digitaks op de grote Amerikaanse giganten is in het voorstel afgevoerd. Het kan dat de Europeanen op het einde van de rit minder inkomsten overhouden. Al is het einde van de rit rond die minimumbelastingen nog niet in zicht.

De strijd tegen de belastingparadijzen is een weerkerend thema. De G7 in 2009, toen nog de G8 met Rusland, beloofde plechtig de fiscale paradijzen aan te pakken en na de financiële crisis de belastinggelden eerlijker te verdelen. Daar is nooit iets van gekomen. Een zekere Joe Biden was toen Amerikaans vicepresident. Het is niet nodig om voorbarig optimistisch te worden bij dergelijke voorstellen.

In Europa is men niet helemaal gerust nu Peking een brede waaier tegenmaatregelen heeft klaargezet. Die kunnen economisch serieus pijn doen.

De vraag is of Europa het keiharde beleid van de VS tegenover China wil volgen. Europa is weliswaar bezorgd over de mensenrechten in Hongkong en elders in China, maar zou toch graag de handelskanalen met de Aziatische gigant openhouden. De Franse president Emmanuel Macron merkte op de NAVO-top fijntjes op dat China op de wereldkaart erg ver van Europa ligt. De Duitse kanselier Angela Merkel wil zeker zakendoen met China, al is het maar om de Duitse export te steunen. In Europa is men niet helemaal gerust nu Peking een brede waaier tegenmaatregelen heeft klaargezet. Die kunnen economisch serieus pijn doen.

Europa is sceptisch om van China het enige doelwit te maken. De Aziatische reus levert veel producten en grondstoffen die hier niet aanwezig zijn. Europa heeft ook minder middelen om die producten en grondstoffen elders te halen. Het voorbeeld van de zeldzame aardmetalen, nodig in alles wat digitaal is, zegt alles. Meer dan driekwart daarvan komt uit China.

Sommige beloften zijn concreet, maar verbergen de intenties heel erg goed. Het akkoord tussen de EU en de VS om de strijdbijl voor vijf jaar te begraven in de 17-jarige soap rond de vliegtuigbouwers Airbus en Boeing lijkt erg concreet. Maar geopolitiek kan je stellen dat het Europees-Amerikaanse oligopolie wordt versterkt om te verhinderen dat een sterke Chinese vliegtuigbouwer ontstaat.

De ontmoeting met de Russische president Vladimir Poetin in Genève was het slotstuk van Bidens rondreis in Europa. De tête-à-tête was dubbelzinnig, want de relaties van de VS met Rusland zitten even diep als die met China. Voor sommigen plaatste Biden zijn Russische evenknie op voet van gelijkheid door hem uit te nodigen. Dat klopt in zekere zin, maar Biden verdedigde zich door te stellen dat het altijd beter is van man tot man te spreken. Zeker als je iemand kort voordien als ‘moordenaar’ hebt omschreven.

Rode lijnen

Wellicht diende de ontmoeting ook om elkaars rode lijnen aan te geven, zodat daar geen misverstand over kan bestaan. Als die gerespecteerd worden, heeft Biden een zorg minder. De Amerikaanse president zou tegen Macron kunnen zeggen dat Rusland op de wereldkaart erg dicht tegen Europa ligt. Rusland is een Europees probleem, geen Amerikaans.

Europa begint nu na te denken over een toekomstige aanpak van Rusland. Een eenheid van visie is er zeker niet. De strategische oefening begint op het moment dat de gaspijplijn van Rusland naar Duitsland, Nord Stream 2, wordt afgewerkt en aangesloten. ‘Dat is een Duits project’, reageerde Josep Borrell, de hoge vertegenwoordiger voor Buitenlands Beleid van de EU, gepikeerd. Inderdaad, maar Duitsland is een leidend land in de EU.

Voor het Amerikaanse publiek maakte Biden duidelijk dat hij gelooft in bondgenootschappen, maar ook dat alles in functie staat van de belangen van de VS.

Biden kan tevreden zijn over zijn Europese trip. De bondgenoten zijn opgetogen over een aardige president. Voor het Amerikaanse publiek maakte de Democraat duidelijk dat hij gelooft in bondgenootschappen, maar ook dat alles in functie staat van de belangen van de VS. Hij heeft dat geregeld en met zoveel worden gezegd. De boodschap is dat multilateraal overleg de belangen van de Amerikanen niet hoeft te schaden.

Biden bouwt krediet op in een politiek diep verdeeld thuisland. De harde maatregelen tegen China en Rusland klinken als muziek in de oren van de Democraten én de Republikeinen. Dat is in het voordeel van de president.

En Europa? Dat blijft sceptisch achter. Er zitten nog veel losse eindjes aan de relaties. De oude Washingtonconsensus is definitief weg. De nieuwe Amerikaanse consensus luidt ‘America First’, of hoe je het ook wil noemen. Onafhankelijk van wie in het Witte Huis zit. Wat de geopolitieke consensus in Europa is, is nooit erg duidelijk geweest.

Lees verder