De hypocrisie van onze tijd

‘Het intelligent beheren van een huishouden om verspilling tegen te gaan’, ook wel ‘huishoudkunde’ of ‘oikonomia’. Dat was waar de term ‘economie’ oorspronkelijk voor stond. Nu heeft de term een compleet andere en eerder perverse betekenis gekregen: ‘Winst, koste wat het kost.’

Hoe kunnen we nog zeggen dat we effectief economisch bezig zijn in een tijd waar in een steeds versnellend tempo de ijskappen smelten, landen in schulden geraken, mensen zonder werk komen te zitten en grondstoffen schaarser worden? Belangrijker: hoe zou het beter kunnen? Wat ik met dit opiniestuk wil bereiken, is aantonen waarom dit systeem niet werkbaar is. Waarom we deze manier van leven nooit kunnen volhouden. Dat, en het benadrukken van de verschillende tegenstrijdigheden die ons systeem met zich meebrengt. Beginnend bij de belangrijkste topic: grondstoffen.

Misschien kan dit onderdeel best uitgelegd worden met een voorbeeld. Er is voorspeld dat olie over 50 jaar zo schaars zal zijn dat die onbetaalbaar wordt. Olie is de grondstof waar enorm veel dingen in ons dagelijkse leven van worden gemaakt. Zoals verf, rubber (autobanden), plastic (tandenborstels, verpakkingen) en de brandstof voor auto’s, schepen en vliegtuigen. Ook elektriciteit wordt nog altijd voor een (te) groot deel door olie opgewekt. Olie vormt zo’n belangrijk onderdeel van ons dagelijkse leven en we branden door onze voorraad alsof die onuitputtelijk is.

Het valt moeilijk te geloven dat de vele onnodige plastic verpakkingen, wegwerpbekers,
-borden en -bestek dagelijks in het afval belanden. (Zo lang duurt het toch niet om je bestek af te wassen, toch?) Als je weet dat sommige mensen de auto nemen voor een afstand van amper 2 kilometer, dan kom je toch onvermijdelijk tot de conclusie dat er iets goed fout zit?

Wie dit systeem ook heeft uitgedacht, wie het zelfs maar verdedigt, moet toch vergeten zijn dat er een limiet is aan hoe snel onze aarde deze grondstoffen aanmaakt? In een systeem van constante groei zijn tekorten van deze grondstoffen trouwens niet alleen catastrofaal, maar onvermijdelijk. Dat is allesbehalve economisch. Integendeel, het is een complete ‘anti-economie’.

Onze consumptiemaatschappij (de naam zegt het zelf) is afhankelijk van constante consumptie. Mensen moeten steeds blijven kopen om het systeem draaiende te houden. Om dat te realiseren moet bij productie van nieuwe goederen aan geplande slijtage gedaan worden.

Dat betekent: een product op zo’n manier maken dat het niet lang na de garantiedatum stuk gaat en er een nieuw toestel aangeschaft moet worden. Dat komt vooral voor bij hardware zoals gsm’s, computers en printers (waarbij bewezen is dat na x aantal prints een chip het toestel onbruikbaar maakt). Er is telkens een nieuwe lading grondstoffen nodig om die producten te maken en tegelijkertijd belandt het oude toestel in de vuilbak. Een enorme verspilling van kostbare grondstoffen! Maar, stel dat bedrijven dat niet deden en producten pakweg 20 jaar mee zouden gaan, dan zou er niet genoeg winst gegenereerd worden en gaan die bedrijven failliet. Het is voor hen business as usual. Niet dat de ondernemers de mensen moedwillig oplichten, het is eerder de economische machine die hen er onvrijwillig toe dwingt.

Deze cyclus van consumptie kan enkel maar in leven worden gehouden als er genoeg mensen zijn met de nodige koopkracht. Koopkracht die voor de meeste mensen verkregen wordt door - u kent het wel - ’s morgens jezelf tegen je zin uit je bed te sleuren, met de slapers in de ogen naar je werk te sloffen om daar te beginnen aan een hoogstwaarschijnlijk saaie, repetitieve of zelfs gevaarlijke job om brood op de plank te brengen. Naderhand komt u ’s avonds thuis en heeft u maar enkele uurtjes om te ontspannen voor de hele cyclus zich de dag nadien herhaalt. Maar op het einde van de maand ontvangt u het geld dat u nodig heeft om onder andere uzelf en uw gezin in leven te houden, de nieuwe ‘iPhone 28’ aan te schaffen en voor uw medicatie tegen de kwaaltjes die uw werk(stress) met zich meebrengt. En om uw leningen af te betalen, natuurlijk.

Leningen: geld gemaakt uit het niks door het ingeven van een bedrag en een simpele druk op de knop. OK, stop. Hier is duidelijk meer uitleg nodig.

Allereerst is het belangrijk dat je weet dat banken maar 10 procent van het geld dat op rekeningen staat beschikbaar hoeven te hebben. (Gebaseerd op de gedachte dat niet iedereen tegelijkertijd zijn geld zal afhalen.) Dus, u zet 10.000 euro op uw spaarrekening. De bank houdt 1.000 euro beschikbaar en leent de overige 9.000 uit tegen intrest. De persoon die de lening aanging, koopt daarmee een auto. De autohandelaar zet die 9.000 euro op zijn eigen spaarrekening. Daarvan mag de bank dan nogmaals 8.100 euro uitlenen (90%) enzovoort... Op die manier wordt per lening van lucht geld gemaakt. U gaat dus eigenlijk werken om een lening af te betalen waar uw bank zelf weinig of geen moeite voor moeten doen heeft. Plus een fikse intrest natuurlijk. Maar u wordt ertoe gedwongen, want anders dreigt u uw huis of inboedel te verliezen. (In de VS zijn er meer leegstaande huizen dan er daklozen zijn.) Het kapitalisme zou ons zogezegd meer vrijheid geven, maar zodra u voor een bedrijf werkt, zit u vast in een dictatuur. En dat is, naar mijn mening, economische slavernij.

Natuurlijk zijn er mensen die een job doen die ze na vele jaren nog altijd graag doen, maar ook hun jobs lopen gevaar. Het argument van de 1 procent rijksten en de politiek om ondernemers geen vermogensbelasting te geven draait juist rond de premisse dat zij jobs creëren. Maar niks is minder waar. Bedrijven gaan alleen maar mensen aannemen als het echt nodig is. En indien er geld voor is hebben ze er alle baat bij om in plaats van mensen te werk te stellen machines aan te schaffen. Die verhogen de productie en vergen na aanschaf en installatie alleen maar onderhoudskosten. Machines worden niet ziek, hoeven geen vakantie, zijn goedkoper en doen het werk meestal beter en sneller. Daardoor worden steeds meer jobs vervangen door automatisatie. Wat tot een stijgende werkloosheid en een immense daling van de koopkracht leidt. En u ziet het al aankomen: Minder inkopen, minder geld in omloop, dus minder winst, meer faillissementen en uiteindelijk ook minder jobs en koopkracht. En zo is de cirkel rond, natuurlijk. Tot die cyclus de volledige zogenaamde ‘economie’ tot stilstand brengt.

Deze obsessie met geld en eeuwige groei maakt onze planeet en toekomst kapot. In de politiek gaat het er steeds om dat de ‘economie’ gered moet worden, maar dit is helemaal geen economie. Nog even een samenvatting van de tegenstrijdigheden van vandaag. Om de ‘economie’ in stand te houden, worden enorm veel grondstoffen verspild, wat niet overeenkomt met de definitie van economie. Kapitalisme zou ons allen meer vrijheid bezorgen, maar eens men voor een bedrijf werkt zit men vast in een dictatuur. Technologie zou levens gemakkelijker moeten maken, maar in dit systeem zorgen ze voor werkloosheid. Wat op zich het systeem vast doet lopen.

Maar er is hoop! 3D printen maakt dat goederen additief geproduceerd kunnen worden met zo weinig mogelijk verspilling van grondstoffen. Hennep (de cannabisplant) kan veel goederen gemaakt van olie vervangen. Behuizing, papier, textiel, kledij, biologisch afbreekbaar plastic, voedsel en biobrandstof kunnen allemaal van deze plant gemaakt worden. Lokale verticale landbouw maakt dat groenten en fruit goedkoop en vers bij de mensen geraken zonder de vervuiling of kost van transport. Langs alle kanten duiken nieuwe versies voor duurzamere zonne- en windenergie op: zonder gebruik van vervuilende siliciumplaten (zon) en geruisloos, zonder last van schaduw en vogelsterfte (wind). De regio Tübingen (Duitsland) wekt meer groene energie op dan de stad elektriciteit verbruikt. Door die overvloed kunnen inwoners goedkoop aan groene stroom geraken. De ‘extra’ energie wordt dan doorverkocht aan buursteden. Een efficiënt stadsmodel dat zijn inkomsten niet alleen bij de burger haalt. Jammer genoeg zijn ‘Groen!’ en ‘Rood!’ tot nu toe de enige politieke partijen die dit concept in hun campagnes verwerken. En zoals ze zelf zeggen: ‘Dubbele winst: goed voor het milieu en uw portemonnee.’

Ook op individueel niveau kan veel bereikt worden. Het produceren van eigen groenten of fruit helpt grondstoffen te besparen die anders verspild zouden worden aan verpakking of vervoer. Goed nadenken voor u iets koopt of weggooit. Jezelf de vraag stellen: ‘Heb ik die nieuwe iPad wel nodig?’ Opteer telkens voor tweedehands waar mogelijk. Dat alles bespaart op grondstoffen. Uw spaargeld bij milieubewuste banken parkeren kan ook een verschil maken. Zo wordt bij Triodos het geld van de klanten gebruikt om te investeren in bijvoorbeeld de aanleg van nieuwe windmolenparken. Aan u de keuze.

Nu u dit weet, vindt u nog altijd dat ‘meer van hetzelfde’ een goed toekomstbeeld is?

Ik in elk geval niet. Ik ben tot de conclusie gekomen dat dit systeem enorm inefficiënt is. Eeuwige groei ten koste van onze medemensen en het ecosysteem, dat kan niet blijven duren. Er is dringend nood aan een samenleving die gebaseerd is op iets anders dan geld of winstbejag. Wat nodig is, is een economie gebaseerd op waar we allen afhankelijk van zijn: grondstoffen.

Een toekomst waarin nieuwe technologieën niet gebruikt worden voor grotere winsten, maar waarin ze de levens van iedereen op onze aardbol gemakkelijker maken. Want, daar dient technologie toch voor? Een toekomst waar niet alleen gekeken wordt naar de korte termijn, maar rekening gehouden wordt met alle factoren die onze samenleving in stand houden. Misschien maken wij het niet meer mee, maar de mogelijkheden zijn er. En ik wil ze niet onbenut laten. Voor de generaties die komen. Mijn keuze is alvast gemaakt, ik kies voor een echte economie op mensenmaat: Een ‘resource based economy’.

Gesponsorde inhoud

Partner content