Frans van Daele

'Europa is geëvolueerd van crisis en spanning naar crisis en spanning. In het verleden is zo'n crisis uiteindelijk altijd uitgedraaid op meer integratie. En ik vermoed dat het ook nu zo zal verlopen.' Zo luidt het oordeel van een doorgewinterd Europees topdiplomaat. Voor Frans baron van Daele is invloed uitoefenen deel van het normale diplomatieke spel. Als ambassadeur bij de EU wist hij als geen ander hoe een klein land een diplomatiek grote rol kan spelen in het Europese radarwerk. Bij zijn volgende job, in Washington, moest hij het veld in om de Belgische houding in de Irakoorlog te verdedigen.

Frans baron van Daele is goed geplaatst om de evolutie in de relaties tussen de Europese Unie en de Verenigde Staten te beoordelen. Jarenlang was hij permanent vertegenwoordiger bij de Europese Unie en de voorbije vier jaar was hij Belgisch ambassadeur in Washington. Sinds begin dit jaar vertegenwoordigt hij ons land in de trans-Atlantische organisatie bij uitstek: de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (NAVO).

Maar Europa blijft toch zijn grote passie, blijkt tijdens het gesprek op het NAVO-hoofdkwartier in Evere. 'Ik ben diplomaat geworden omdat ik me wilde bezighouden met de Europese eenwording', zegt hij. 'Maar dat Europese bedrijf even bekijken vanuit de buitenkant, Washington of de NAVO, is een soort negenproef op al die dingen die ik in de EU gedaan heb.'

Wat zijn voor u de belangrijkste verwezenlijkingen van Europa in de voorbije vijftig jaar?

Frans van Daele: 'Vrede en welvaart, net zoals bij zoveel mensen van mijn generatie. Wij hebben nog de verhalen gehoord van onze ouders en grootouders over de Eerste en de Tweede Wereldoorlog en over de economische crisis van de jaren 30. Maar ik begrijp heel goed dat mensen van de leeftijd van mijn kinderen daar niet zo van onder de indruk zijn. Die willen andere redenen horen om zich in te zetten voor dat Europese project, en ze hebben gelijk. Europa moet een antwoord bieden op de uitdagingen van deze tijd: de globalisering, het sociale evenwicht, de energievoorziening en de klimaatopwarming. De voorbije Europese Raad heeft daartoe baanbrekend werk gedaan. Maar Europa moet ook een antwoord bieden op de democratische legitimiteit. In de laatste verdragen en in de grondwet heeft men dan ook heel terecht een veel sterkere plaats willen inruimen voor het Europees Parlement, de rol van de nationale parlementen willen aansterken en de rol van de regio's willen verdisconteren. Want dat alles helpt het Europese project democratische aansluiting te vinden bij de burger.'

Het Europese project zit vast. Is er een uitweg uit de crisis?

Van Daele: 'Ik heb het grootste deel van mijn loopbaan op een of andere manier in Europese integratie doorgebracht. Europa is altijd geëvolueerd van crisis en spanning naar crisis en spanning. Mijn ervaring in die moeilijke momenten is dat een crisis in Europa altijd opgelost wordt met meer integratie. Ik heb natuurlijk geen mathematische formule of een kristallen bol die mij toelaat te zeggen dat het altijd zo blijft. Maar ik vermoed van wel. Alle lidstaten, alle regeringen hebben uiteindelijk zoveel gevestigde belangen bij een goed functionerend Europa dat het perspectief van een achteruitkrabbelend Europa voor niemand echt denkbaar en doenbaar is. Daarom denk ik dat elke crisis zich ook in de toekomst in meer Europa vertaalt.'

Zien de VS Europa wel als een volwaardige partner?

Van Daele: 'Tijdens de 4,5 jaar dat ik in de Verenigde Staten was, heb ik een evolutie gezien. Er is een diepgeworteld gevoel van lotsverbondenheid. Tijdens de Koude Oorlog hadden we een stabiele verhouding van Amerikaans leiderschap. Europa volgde de VS maar beïnvloedde hen ook. Op een bepaald ogenblik heeft in de VS de school de bovenhand gehaald dat het werken met bondgenoten dikwijls moeilijker is dan zonder. Maar dat unilateralisme is nooit totaal geweest. Zelfs tijdens de oorlog in Irak zochten de VS nog altijd bondgenoten, weliswaar buiten de geëigende multilaterale kaders.'

'Ik stel nu vast, zowel in Washington als bij de NAVO, dat de Amerikaanse bondgenoten voor een deel teruggekeerd zijn naar een meer traditionele vorm van samenwerking binnen de bestaande structuren. Die verschuiving is ingezet bij het begin van George Bush' tweede termijn als president in 2005. Wat Afghanistan betreft bewandelen de VS de NAVO-weg. En in de crisis rond het nucleaire programma van Iran proberen de VS heel nauw samen te werken met de EU. Er is dus toch een intense en gestructureerde vorm van samenwerking tot stand gekomen.'

'Ik denk ook dat de VS proberen de afmetingen te nemen van dit nieuwe Europa. We hebben wel problemen rond de grondwet, maar er is heel veel gebeurd voor een gemeenschappelijk buitenlands beleid en een gemeenschappelijk defensiebeleid in Europa.'

Hoe belangrijk is de rol van de euro als wereldmunt in de relaties tussen de VS en Europa?

Van Daele: 'De Amerikaanse zakenwereld heeft altijd een gevestigd belang gehad bij behoorlijke trans-Atlantische betrekkingen in de monetaire en de bredere economische sector. Ik denk dat zij mede met de Europese financiële en economische wereld zijn beginnen aan te dringen op de opheffing van allerlei handelsbelemmeringen aan beide zijden van de Atlantische Oceaan. We zijn elkaar daar aan het vinden. Op de komende VS-EU-top staat dit onderwerp centraal. Het wegnemen van enkele belemmeringen, zoals het op stapel staande luchtvaartakkoord, kan groeistimulerend werken voor beide economieën. Vanuit onze ervaring met de interne markt weten we natuurlijk wel wat voor monnikenwerk dat is.'

'De Amerikaanse interesse is eigenlijk pas begonnen toen de VS merkten dat die ene Europese economische en monetaire ruimte serieus genomen moest worden. Voordien had Washington de neiging de dingen op bilaterale basis te bedisselen. Maar de VS zijn tot de vaststelling gekomen dat ze met de EU moeten praten als ze die trans-Atlantische economische verhoudingen willen optimaliseren. Die mentaliteitswijziging is er gekomen als gevolg van de euro.'

Toch blijft het zo dat Europa ook tegenover de VS politiek geen gewicht in de schaal werpt.

Van Daele: 'Wij hebben niet de graad van integratie van de VS bereikt. Dat neemt niet weg dat we in een heleboel domeinen toch al heel uitdrukkelijk en krachtig met één stem spreken. Ik denk aan het oudste voorbeeld: de handelsbetrekkingen en de wereldhandelsrondes, maar ook aan het ontwikkelingsbeleid. Op internationale fora, zoals dat van de Verenigde Naties, treden we ook vaker en samen op.'

'De les is simpel: als we politiek aan hetzelfde zeel trekken, kunnen we zeer veel gewicht in de schaal werpen, andere beïnvloeden en het verschil maken. Als Europa niet was blijven doorzetten met het Kyotoklimaatakkoord en de klimaatverandering, zou de gevoeligheid in de rest van de wereld nooit het niveau bereikt hebben van vandaag.'

Maar zelfs in die handelsbesprekingen blijven de nationale oprispingen bestaan, denk aan Frankrijk en de landbouw.

Van Daele: 'In de EU hebben landen rechtmatige nationale belangen te verdedigen. Maar voorbij die nationale belangen is wel altijd een gemeenschappelijke positie tot stand gekomen. En die gemeenschappelijke positie maakt een groot verschil. Als we gemeenschappelijk optreden, zijn we altijd een van de belangrijke bakens in die onderhandelingen. Dat is zo belangrijk in Europa. We hebben instellingen en mechanismen waar meningsverschillen, spanningen en belangenverschillen niet uitgevochten maar 'uitonderhandeld' worden.'

Heeft de EU een eigen defensie nodig, aangezien de NAVO er is?

Van Daele: 'Het gebruik van militaire instrumenten voor een gemeenschappelijk buitenlands beleid hoeft niet in tegenspraak te zijn met vergelijkbare dingen die we met andere landen kunnen doen. Er bestaat geen 'of-of'-relatie. Uiteraard zijn er potentiële overlappingen en daarom is een intensere samenwerking tussen de NAVO en de EU nodig. Die samenwerking functioneert al goed in Kosovo en Afghanistan.'

De EU en de NAVO zijn typische naoorlogse organisaties. Zijn die klaar om de uitdagingen aan te gaan van de geglobaliseerde wereld, met nieuwe machthebbers zoals China en India?

Van Daele: 'Zowel de EU als de NAVO laat ons toe ons gemeenschappelijk gewicht in de schaal te gooien. Dat betekent niet dat het Westen in deze tijd van globalisering tegenover de rest van de wereld komt te staan. De EU en de NAVO moeten niet alleen diplomatieke inspanningen leveren om hun stem te laten horen maar ook om de rest van de wereld tot aandeelhouder te maken van dit geglobaliseerde systeem. En daarin moeten ook de Verenigde Naties een rol kunnen spelen. Dat is een van de redenen waarom wij overtuigde multilateralisten zijn. Omdat het juist die internationale netwerken en organisaties zijn, die ons moeten toelaten zoveel mogelijk landen en mensen mede-eigenaar te maken van een geïnternationaliseerd systeem. Neem het klimaat. Hoe kunnen we pretenderen die problematiek onder controle te krijgen als we niet een groot stuk van de wereld kunnen overtuigen en meekrijgen? Dat gebeurt ook. Bijvoorbeeld in China worden inspanningen geleverd.'

De NAVO heeft zich veel sneller uitgebreid dan de EU. Verhoogt de druk op de EU niet om lidstaten van de NAVO ook sneller toe te laten?

Van Daele: 'Er bestaat al convergentie tussen lidmaatschap van de NAVO en van de EU. Beide verdragen spreken over Europa en democratie. De NAVO heeft zich sneller uitgebreid omdat het in het bondgenootschap vooral over buitenlands beleid en defensie gaat. Ik heb de EU-toetredingsonderhandelingen meegemaakt van Oostenrijk, Zweden, Finland en de tien landen die in 2004 lid zijn geworden. Het aantal domeinen waarin die landen zich moeten aanpassen aan ons economisch systeem is veel breder en complexer dan wanneer het enkel gaat over buitenlands beleid en defensie. Dat verklaart het snelheidsverschil. Maar we hebben nooit een automatisme. Niemand zal zeggen: ik zit in de NAVO, dus ik heb een trekkingsrecht op de EU.'

De VS oefenen wel druk uit op de EU om bepaalde NAVO-leden ook te laten toetreden tot de Unie.

Van Daele: 'Druk uitoefenen proberen we allemaal te doen. Dat is een normaal onderdeel van diplomatieke betrekkingen. In de jaren dat ik in het comité van permanente vertegenwoordigers bij de EU zat, heb ik daar evenzeer aan meegedaan. Zo komen beslissingen tot stand. Maar de VS hebben heel goed begrepen dat het lidmaatschap van de EU een ongelooflijk sterk stabiliserend effect heeft gehad. Als de Amerikanen altijd positief staan tegenover de uitbreiding van de Unie, is dat een erkenning van de 'veiligheidsexport' die we tot stand gebracht hebben.'

Hebt u als ambassadeur in Washington, tussen 2002 en 2006, hinder ondervonden van de kritische houding van België tegenover het Amerikaanse buitenlands beleid?

Van Daele: 'In 2003 is het 'sportief' geweest, ja. Maar hinder is niet het juiste woord. Ik heb de stellingname van ons land behoorlijk naar voren kunnen brengen en ik denk dat ik ook mijn klein steentje heb bijgedragen om de spanningen van toen af te vlakken. Het is voor een beroepsdiplomaat een hele ervaring om een dergelijk spanningsveld tussen België en de VS te beleven en proberen te beïnvloeden.'

Lieve Dierckx
Kris Van Haver

Frans baron Van Daele

  • 1947: geboren in het Nederlandse Oostburg.
  • 1973-1977: permanente missie van België bij de EU.
  • 1977-1981: Belgische ambassade in Athene.
  • 1981-1984: permanente missie van België bij de EU.
  • 1984-1986: woordvoerder ministerie van Buitenlandse Zaken.
  • 1986-1989: Belgische ambassade in Rome.
  • 1989-1993: permanente vertegenwoordiging van België bij de Verenigde Naties en vertegenwoordiger bij de Veiligheidsraad (1991-1992).
  • 1993-1997: directeur-generaal politiek ministerie van Buitenlandse Zaken.
  • 1997-2002: ambassadeur en permanent vertegenwoordiger bij de EU.
  • 2002-2006: Belgisch ambassadeur in de Verenigde Staten.
  • 2007: Belgisch ambassadeur bij de NAVO.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect