interview

‘De oplossing voor alzheimer kan weleens uit België komen'

©BELGAIMAGE

80 miljard hersencellen doorgronden is bijzonder moeilijk. Toch is dat de manier om een oplossing te vinden tegen de ziekte van Alzheimer. ‘Een doorbraak komt dichterbij.’

‘Dankzij nieuwe technieken staat het onderzoek naar alzheimer voor een ommekeer. Het is het goede moment om de vooruitgang te versnellen, nog voor we worden geconfronteerd met de hoge kosten die dementie met zich meebrengt. Een epidemie van alzheimer kan onze gezondheidssystemen ten onder doen gaan.’ Aan het woord is de voormalige Microsoft-topman Bill Gates afgelopen zomer.

BIOTECH SPECIAL

Biotechnologie zet de geneeskunde op zijn kop. Wat gisteren niet te genezen leek, lijkt plots een fluitje van een cent. Maar hoe groot is de revolutie echt? De Tijd brengt de sector in kaart en onderzoekt hoe biotech onze gezondheid en ons leven verandert.

Ontdek meer op tijd.be/biotech

Dat een oplossing voor alzheimer broodnodig is, is filantropen als Gates en Facebook-CEO Mark Zuckerberg niet ontgaan. In de wereld lijden 50 miljoen mensen aan een of andere vorm van dementie. Door de vergrijzing zijn het er over 20 jaar hoogstwaarschijnlijk twee keer meer.

Gates maakte daarom 50 miljoen dollar vrij voor onderzoek naar de ziekte van Alzheimer. Zuckerberg richtte het Neurodegeneration Network op, met als doel wetenschappers samen te brengen, en verzamelde daarvoor ook ruim 50 miljoen dollar. Het Chan Zuckerberg Initiative, zoals de stichting heet, steunt een onderzoek naar de ziekte van Parkinson van Patrik Verstreken (VIB/KU Leuven).

Die interesse vanuit Silicon Valley hoeft niet te verwonderen. Het Belgische onderzoek naar hersenziekten als alzheimer, parkinson en ALS is wereldtop. Het werk van de Belgische wetenschappers Bart De Strooper en Christine Van Broeckhoven is grensverleggend en kreeg meerdere internationale erkenningen. Het ligt aan de basis van het onderzoek dat biotechbedrijven, in België en elders in de wereld, doen naar alzheimer.

Bart De Strooper inspireert biotechbedrijven

Wetenschapper Bart De Strooper, aan het Vlaams Instituut voor Biotechnologie (VIB) en de KU Leuven gespecialiseerd in hersenziekten, zet volop biotechnologie en technieken als nanotechnologie in om vroege diagnoses van alzheimer mogelijk te maken. Hij staat aan het hoofd van het UK Dementia Research Institute, waar ruim 300 wetenschappers zoeken naar een oplossing voor de ziekte van Alzheimer.

Samen met Imec, het Leuvense onderzoekscentrum gespecialiseerd in chiptechnologie, de KU Leuven, het VIB en het UZ Leuven werkt hij aan een nieuw project, Mission Lucidity. Dat krijgt internationaal steun, onder anderen van Facebook-CEO Mark Zuckerberg. De Strooper heeft al meerdere ontdekkingen gelicentieerd aan biotechbedrijven, die erop voortwerken.

Het Belgische ADx Neurosciences heeft verschillende tests om alzheimer op te sporen. Een daarvan zag het licht in een proefbuis van De Strooper. ‘In zijn onderzoek naar een geneesmiddel botste hij op de antistoffen die wij nu gebruiken’, zegt Koen Dewaele, CEO van ADx Neurosciences.

Het Gentse bedrijf, opgericht door vier veteranen van het biotechbedrijf Innogenetics, ontwikkelde sinds 2011 al meerdere tests om de aftakeling van de hersenen in te schatten. ‘We werken op twee belangrijke kenmerken in de hersenen van alzheimerpatiënten: de amyloïde plaques, of de aanslag die zich vormt in de hersenen, en de tau-kluwens, waarbij molecules zich verstrengelen. Beide beïnvloeden het ziekteproces en veroorzaken gaten in de hersenen. De plaques komen eerst, later volgen de kluwens. De meeste medicijnen proberen de vorming van die amyloïde plaques af te remmen.’

Ingrijpen voor het te laat is

Verschillende farmareuzen hebben de tanden al stukgebeten op de ziekte van Alzheimer. Stef Heylen, CEO van Janssen Pharmaceutica, steekt niet onder stoelen of banken dat zijn bedrijf in 2012 een onderzoek in de bijna laatste fase in de prullenmand moest gooien, omdat de resultaten niet voldeden. 750 miljoen euro voor niets. Toch probeert Janssen Pharmaceutica het opnieuw, vanuit een andere invalshoek.

Koen De Witte, CEO van Remynd, een spin-off van de KU Leuven die behandelingen voor alzheimer ontwikkelt. ©Emy Elleboog

De onderzoeksprogramma’s op basis van amyloïd die nog lopen bij grote farmabedrijven zijn op twee handen te tellen. ‘Zeven studies zitten in fase 3, de laatste fase van onderzoek. In 2020 mogen we daarvan de eerste resultaten van verwachten’, zegt Dewaele.

Hij volgt de studies nauwgezet op. ‘Wij leveren onze testen aan de farma-industrie, zodat die in klinisch onderzoek kan inschatten of een patiënt in aanmerking komt voor de behandeling. Met onze testen kunnen ze zien of er plaques of kluwens zijn. Als er eenmaal een geneesmiddel is, gaan we onze testen massaal op de markt brengen. Dan zullen de artsen alzheimer willen meten, zodat ze de aftakeling kunnen voorkomen. Net zoals je nu ingrijpt als je cholesterol te hoog is, nog voor je een beroerte hebt.’

Een vroege detectie van alzheimer is cruciaal, want zodra de eerste symptomen opduiken, is het eigenlijk al te laat. Dan zijn al neuronen afgestorven, die niet meer kunnen herstellen.

Amerikaanse interesse

Koen Dewaele, CEO van ADx Neurosciences, ontwikkelde verschillende tests om alzheimer op te sporen. ©Debby Termonia

Ook het Amerikaanse Denali Therapeutics werkt met antistoffen die De Strooper ontwikkelde. De start-up uit San Francisco, een unicorn van meer dan 1 miljard dollar, bekeek begin dit jaar honderden opties om het onderzoek naar alzheimer nieuw leven in te blazen. Bij de zes die overeind bleven, was het onderzoek van De Strooper.

‘We hebben onze antilichamen in licentie gegeven en het bedrijf koppelt die nu aan andere antilichamen. Ze zijn blijkbaar tevreden, want ze hebben al een eerste kleine mijlpaalbetaling aan ons gedaan’, zegt De Strooper.

Van de twee behandelingen die ReMynd, een spin-off van de KU Leuven, ontwikkelt, was er een verrassend effectief op muizenmodellen: de aftakeling van de hersenen werd niet alleen vertraagd, er was zelfs verbetering zichtbaar. ‘Revolutionair’, zegt CEO Koen De Witte. ‘Al moeten we dat verder testen om zeker te zijn.’

Omdat we niet alles van onze hersenen gebruiken, volstaat het een onbenut stukje te activeren. Met afgestorven neuronen zijn we niets, dus moeten we andere neuronen gaan aanspreken.
Koen De Witte
CEO ReMynd

ReMynd ontving onlangs 350 miljoen euro van het farmabedrijf Novo Nordisk, voor zijn onderzoek naar diabetes. ‘Dat kapitaal geeft ons als bedrijf meer comfort. We hebben opnieuw de ruimte om vaart te zetten achter ons onderzoek naar alzheimer. We begrijpen steeds beter wat speelt, al hebben we nog vijf à tien jaar nodig.’

De Witte: ‘Het eigenaardige aan alzheimer is dat het oude geheugen niet weg is, wel het nieuwe, waardoor iemand bijvoorbeeld niet meer weet waar hij zijn sleutels heeft gelegd. Omdat we niet alles van onze hersenen gebruiken, volstaat het een onbenut stukje te activeren. Met afgestorven neuronen zijn we niets, dus we moeten andere neuronen gaan aanspreken.’

Neuronen stimuleren

Nog een opmerkelijk Belgisch initiatief is Syndesi Therapeutics, dat eerder dit jaar in het leven werd geroepen door de farmareuzen UCB, Novo Nordisk en Janssen Pharmaceutica. Met een startkapitaal van 17 miljoen euro moet Syndesi - Grieks voor connectie - molecules die UCB toevallig heeft ontdekt verder ontwikkelen. UCB heeft Keppra op de markt, een miljardenmedicijn tegen epilepsie. Keppra kalmeert de neuronen in de hersenen. Syndesi onderzoekt of het niet net het omgekeerde kan doen: de neuronen stimuleren.

17 miljoen
Met een startkapitaal van 17 miljoen euro moet Syndesi molecules die UCB toevallig heeft ontdekt verder ontwikkelen.

De verwachtingen zijn hoog. Syndesi Therapeutics trok enkele weken geleden Roy Twyman aan als CEO. Twyman heeft bij Janssen Pharmaceutica twintig jaar ervaring in hersenziekten. ‘Dat Syndesi een wereldautoriteit in neurologische aandoeningen kan aantrekken, toont dat onze aanpak beloftevol is’, zegt Syndesi-voorzitter Jean Combalbert.

‘Het zou me niet verwonderen als de oplossing voor de ziekte van Alzheimer, of toch een stukje van de puzzel, uit België komt’, stelt De Witte van ReMynd. ‘Het onderzoek heeft lang vastgezeten op variaties van hetzelfde. Nu ook naar andere aangrijpingspunten gekeken wordt, zijn doorbraken mogelijk.’

Advertentie
Advertentie