analyse

Het Europese vaccinverdriet, een reconstructie in vijf bedrijven

Een lading vaccins van Pfizer/BioNTech arriveert in Athene. ©AFP

Terwijl burgers in het Verenigd Koninkrijk, Israël en de Verenigde Staten gevaccineerd worden, staat de Europese burger achteraan in de rij. Hoe komt dat? Een reconstructie.

Wegens ‘problemen met de productie’ leveren drie bedrijven minder vaccins aan Europa: Pfizer, Moderna en AstraZeneca. Zo goed als zeker voegt Johnson & Johnson zich daarbij. De vertraging komt hard aan. De beloofde verlossing tegen de zomer lijkt uit te blijven. Net als het gigantische economische voordeel van elke week die je vroeger uit de pandemie komt.

‘De schuld van Europa’, klinkt het. ‘Te bureaucratisch en te traag.’ Sommigen roepen om het ontslag van Commissievoorzitster Ursula von der Leyen. Waarom loopt de EU achter? Europa wil uitblinken in degelijkheid en compromis, maar loopt achter op de crisismanagers van de concurrentie.

Voor Europa’s houding valt in vredestijden iets te zeggen, maar in de ‘oorlog’ betaal je daarvoor een prijs. De limiet bij de Europese toeschouwer lijkt bereikt. De Tijd sprak met de onderhandelaars en de tenoren. Ministers, cabinetards, ambtenaren, diplomaten en big pharma. De Europese aankoop van vaccins gaat in vijf bedrijven. Van drama tot passiespel. Met wisselende regisseurs en 27 souffleurs.

1 Trump jaagt Europa op

Donald Trump, de toenmalige president van de VS, jaagt de EU op in de zoektocht naar vaccins. Het is 2 maart en er is verregaand overleg tussen de VS en het Duitse CureVac. Het bedrijf boekt bemoedigende resultaten met de mRNA-technologie, een innoverende techniek voor vaccins. Voor de camera’s schuift Trump ‘het virusje’ onder de mat, achter de coulissen zit zijn team samen met big pharma.

De Duitse pers krijgt er lucht van. ‘Trump wil Duits vaccinbedrijf CureVac’ kopt Die Welt op 15 maart. Ursula von der Leyen, de voorzitster van de Europese Commissie, verslikt zich in haar Frühstück. Niet alleen is CureVac een Duits innovatiepareltje, Von der Leyen blijft zelfs op haar Europese stoel erg beïnvloed door de Duitse politiek. ‘Hun thuis is hier’, zegt ze tijdens een persconferentie. Europa loopt achter en dat besef daalt in Duitsland en bij de Commissie in.

De Amerikaanse ex-president Donald Trump. ©AFP

Pas op 17 maart hebben de staatshoofden en regeringsleiders van de 27 lidstaten hun eerste videoconferentie. Op de agenda: de vrees dat de VS met alle vaccins zullen weglopen. Dat is niet eens uit de lucht gegrepen. De Amerikaanse overheid heeft een zeer innige band met de farmabedrijven.

Al in 2000 werd de Biomedical Advanced Research and Development Authority (BARDA) er opgericht. Het agentschap is onderdeel van het ministerie van volksgezondheid, maar is ook ingebed in de Amerikaanse defensie. Het doel is een respons voorbereiden op grote pandemieën, maar evenzeer op biomedische en nucleaire dreigingen.

Trump zet de Amerikaanse vaccinoperatie Warp Speed op, met de Belg Moncef Slaoui als wetenschappelijk hoofd. Europa slaat bleek uit. Er is gewoon geen Europees gezondheids- noch industriebeleid. Laat staan een gezamenlijke vaccinoperatie.

Dichter bij huis begint de Britse premier Boris Johnson als een gek rond te bellen. De universiteit van Oxford lijkt op het juiste spoor te zitten in de zoektocht naar een vaccin en zoekt een farmabedrijf om mee in zee te gaan. Al liggen ook politieke drijfveren aan de basis van Johnsons voortvarendheid. ‘Johnson wil de EU in snelheid nemen en een loer draaien na de brexit’, zegt een anonieme regeringsbron.

2 Vier musketiers zijn ongeduldig

Vooral Duitsland, Frankrijk, Nederland en Italië worden nerveus bij het zien van de Amerikaanse en Britse bedrijvigheid. Wachten betekent mensenlevens op het spel zetten. De vier musketiers beginnen daarop een eigen buyers club - ‘de inclusieve vaccinalliantie’ -  en sluiten ei zo na een deal met AstraZeneca. Leuk voor de vier landen, maar erg inclusief is het niet.

De Europese Commissie heeft niet kunnen vermijden dat de EU-lidstaten elkaar de duvel aandeden met de aankoop van beschermingsmateriaal en het sluiten van de grenzen.
Maggie De Block
Voormalig minister van Volksgezondheid

Dat vindt ook Maggie De Block (Open VLD), de toenmalige federale minister van Volksgezondheid. Op 16 juni grijpt ze geërgerd de telefoon en belt naar haar Nederlandse evenknie, Hugo de Jonge. ‘Wat is uw motivatie, vroeg ik hem?’, zegt De Block. ‘Hij vreesde Europese bureaucratie maar ik heb hem rustig gezegd dat we daar samen tegen kunnen ingaan. We doen het beter samen, Hugo.’

De Block slaagt erin De Jonge te overtuigen. Al is ze er zelf ook niet helemaal gerust op. ‘De Europese Commissie heeft niet kunnen vermijden dat de EU-lidstaten elkaar de duvel aandeden met de aankoop van beschermingsmateriaal en het sluiten van de grenzen.’ De dagen daarop rijpen de Europese geesten. Niemand wil een nieuw mondmaskerdebacle.

3 Onervaren Europese ploeg wordt regisseur

Von der Leyen krijgt midden juni het vertrouwen. De Europese Commissie mag
de hyperpolitieke onderhandelingen over de levering van miljarden vaccins voor 446 miljoen Europeanen leiden. Von der Leyen, zelf arts, wou van bij haar aantreden meer Europese bevoegdheden voor gezondheidszorg. Dit mandaat is een unieke kans om te vermijden dat Europa uiteengespeeld wordt in de vaccinrace.

Het begint niet slecht. Europa beseft dat er geld op tafel moet komen. Financiële injecties die de ontwikkeling van het spuitje kunnen versnellen. Samen met de lidstaten wordt een pot van 2,7 miljard euro bijeengebracht om de ontwikkeling van vaccins te ondersteunen, met daarbovenop geld uit de Europese en nationale onderzoeksbudgetten. Dat is niet mis, maar kan niet op tegen het veelvoud dat de toenmalige Amerikaanse president Donald Trump uit de portefeuille toverde - meer dan 10 miljard dollar. 

De voorzitter van de Europese Commissie, Ursula von der Leyen. ©REUTERS

Maar al snel draait het in de soep. Stella Kyriakides krijgt het dossier onder haar vleugels. De Europese commissaris voor Gezondheid is totaal onbekend en heeft nauwelijks bestuurservaring. ‘Kyriakides is een pluimgewicht uit Cyprus’, zegt een anonieme regeringsbron. ‘Maar opeens staat ze in het centrum van de belangstelling. Nota bene tijdens een pandemie.’

‘Toen de Commissie werd samengesteld zat niemand vol spanning te wachten op wie gezondheid zou krijgen’, zegt Europees Parlementslid Kathleen van Brempt (sp.a). ‘Maar hadden we geweten wat we nu weten, dan kozen we voor een Vestager of een Timmermans.’ 

Kyriakides is een miscast van formaat in deze pandemie. Ook haar departement, dat zich tot de pandemie hoofdzakelijk bezighield met de etikettering van voedsel, heeft geen benul van het te volgen script. ‘Het gezondheidsdepartement van de Commissie stelt niets voor in de Commissie’, zegt een hoge Europese diplomatieke bron. ‘Europa heeft nooit zulke onderhandelingen gevoerd met farmabedrijven. Nooit.’ 

Van Brempt beaamt: ‘De Europese administratie is fantastisch maar heeft een compleet ander denkpatroon. Soms duurt het maanden voor ze een politiek punt begrijpt. Een sterke commissaris stuurt, maar Kyriakides slaagt daar niet in.’ De ambitieuze Von der Leyen heeft nauwelijks voeling met de Europese machinekamer en profileert zich vooral in de Duitse middens. Maar de benoeming van Sandra Gallina als nieuwe topvrouw van het gezondheidsdepartement is een schot in de roos.

Gallina is een Italiaanse met het hart op de tong die ook in moeilijke onderhandelingen haar mening zegt, ook tegen farmabazen. Dat is zeldzaam in de bureaucratische Europese machine. Ze wordt ook geapprecieerd door de lidstaten.

Toen de Commissie werd samengesteld zat niemand vol spanning te wachten op wie gezondheid zou krijgen. Maar hadden we geweten wat we nu weten, dan kozen we voor een Vestager of een Timmermans.
Kathleen van Brempt
Europees Parlementslid

‘Gallina is een vrouw met power en persoonlijkheid’, zegt een anonieme
regeringsbron. ‘Ze trekt de aandacht en trekt het gesprek echt naar zich toe.’ Toch zijn haar handen gebonden als ze onderhandelt met big pharma. 27 lidstaten en
27 ambtenaren volksgezondheid fluisteren haar voortdurend in de oren. 

‘Natuurlijk was er onenigheid’, zeggen Europese toppers. ‘Zo wou Nederland meer AstraZeneca omwille van logistieke redenen, terwijl België meer inzette op Pfizer.’ Ook over de prijs per vaccin wordt duchtig onderhandeld. De 27 nationale ambtenaren volksgezondheid focussen per definitie op betaalbare geneesmiddelen.

‘Het zijn de foute mensen op de foute plaats’, zegt een hoge EU-diplomaat. ‘De prijs was belangrijker dan de politieke of maatschappelijke inzet. Maar als er elke dag zoveel mensen sterven, maalt niemand om de vraag of een vaccin 10 of 100 euro kost.’

In de strijd over aansprakelijkheid haalt de onbuigzame Gallina haar slag thuis. ‘We hebben geen jota veranderd aan de aansprakelijkheid van de farmaproducenten voor hun product’, zegt ze daarover. ‘Het vergoeden van eventuele nevenwerkingen of productiefouten van een vaccin ligt bij de farmaproducenten.’ ‘Europa moet de burger beschermen tegen die farmabedrijven’, zegt ook Commissiewoordvoerder Stefan de Keersmaecker, ‘Voor Europa was dat een rode lijn.’ 

We mogen niet vergeten hoe complex de productie van een vaccin is. Dat is iets anders dan een fles water bottelen.
Jean Stéphenne
Oud-CEO Belgische poot GSK

Toch is er heel wat te doen over de ‘best effort’-passage in het farmacontract met AstraZeneca. Een Europese jurist die een van de spelers was bij de onderhandelingen geeft toe dat die juridische interpretatie kan opleveren. ‘Ja, het kan aangevochten worden voor een rechter als het ooit zover komt. Maar dat betekent niet dat wat AstraZeneca zegt moet volstaan voor ons. Er is in het contract een duidelijke resultaatsverbintenis.’

De zuinigheid en omzichtigheid kost hoe dan ook tijd. De Keersmaecker pareert de kritiek. ‘Over fundamentele zaken mag je wat langer onderhandelen.’ De duur van de onderhandelingen speelt eigenlijk niet, gaat hij verder. ‘Wat belangrijk is, is de productiecapaciteit. Alle dosissen die producenten konden leveren, hebben we opgekocht.’ 

Volgens Jean Stéphenne, de oud-CEO van de Belgische poot van de Britse farmareus GSK, ligt het probleem bij de productie. ‘We mogen niet vergeten hoe complex de productie van een vaccin is. Dat is iets anders dan een fles water bottelen. Bij
elke verandering in de productie moet je een hele set van regels volgen. Het is ook te makkelijk om achteraf te zeggen dat het te traag ging. Europa heeft nu eenmaal op een hele waaier van vaccins gegokt, en uiteindelijk bleken de meest
zekere en traditionele vaccintechnieken het niet gehaald te hebben.’

4 Verhuizend EMA keurt goed

Ook het Europees Geneesmiddelenagentschap (EMA) krijgt een deel van de schuld voor de Europese traagheid. Het EMA moet de vaccins goedkeuren, maar ook hier hebben de wetenschappelijke adviseurs van elke lidstaat de beslissende stem.

Terwijl de Britten na een noodprocedure voor de goedkeuring al in december 2020 spuitjes van AstraZeneca zetten, is het vaccin van de Brits-Zweedse groep nog niet eens aangemeld bij het EMA. Pas eind januari komt er groen licht uit Europa voor AstraZeneca.

‘We streven naar een consensus’, zegt de Belg Noel Wathion, de nummer twee bij het EMA. ‘Hoeveel later waren we voor de goedkeuring van het vaccin van BioNTech-Pfizer? Drie weken, dat is toch niet zo slecht, als die beslissing gedragen wordt door alle lidstaten. Sommige landen vinden dat we te snel gaan, andere te traag, maar nooit krijgen we de vraag: geef ons een positief advies. Wij doen de evaluatie op een onafhankelijke manier en de lidstaten respecteren dat.’

Hoeveel later waren we voor de goedkeuring van het vaccin van BioNTech-Pfizer? Drie weken, dat is toch niet zo slecht, als die beslissing gedragen wordt door alle lidstaten.
Noel Wathion
Nummer twee EMA

Volgens Stéphenne maken enkele dagen het verschil niet. ‘De Britten zijn wel sneller gegaan, maar dat komt omdat de epidemiologische situatie extra druk op de ketel zette. En het feit dat AstraZeneca een Brits bedrijf is, zal in dat specifieke geval ook wel een rol hebben gespeeld.’

Maar ook verhuisperikelen spelen mee. ‘Door de brexit moest het agentschap verhuizen van Londen naar Amsterdam’, zegt De Block. ‘Omdat het nieuwe gebouw nog niet klaar was, moeten ze twee keer verhuizen. Bovendien moesten ze 30 procent van hun personeel vernieuwen. Daardoor misten ze mankracht en ervaring. Het was de wet van Murphy.’ Het begint op een tragikomedie te lijken.

5 Flaters en gemor

Er komen deals. Nu al zes, en twee in aantocht. Von der Leyen jubelt in haar promofilmpjes na elk contract dat Europa 2,2 miljard dosissen bestelde tegen scherpe prijzen. Maar haar hoera moet ze snel weer inslikken wanneer de beloofde leveringen beginnen te haperen.

Drie bedrijven leveren minder vaccins aan Europa dan vooropgesteld in de contracten. Pfizer, Moderna en AstraZeneca zetten door productieproblemen tijdelijk een rem op de leveringen. Johnson & Johnson wordt het volgende in dat rijtje: de vaccins die in België van de band rollen, moeten voor botteling naar de Verenigde Staten.

Het publiek mort. De Europese burger vreest dat de beloofde verlossing tegen de zomer uitblijft. De vertraging wordt gretig vergeleken met het snelle Israël, het VK en de VS. ‘Waarom kan het daar wel en hier niet?’, klinkt het.

‘Johnson nam een berekend risico en Israël heeft gewacht tot de eerste resultaten om dan snel een slag te slaan, koste wat het kost. Maar Israël geeft wel alle persoonsgegevens door aan een multinational.
Hoge EU-diplomaat

‘Hadden we moeten doen zoals het Verenigd Koninkrijk en Israël?’, vraagt een anonieme regeringsbron. ‘Ze sneden erg veel bochten af en namen de bijsluiter
gewoon als waarheid. Ze hebben vooral gegokt en dat draait nu toevallig goed uit. Voor hetzelfde geld was het allemaal de soep ingedraaid. Europa was terecht voorzichtiger, spreidde de risico’s en wedde op meerdere paarden.’

Hetzelfde is te horen bij een hoge EU-diplomaat. ‘Johnson nam een berekend risico en Israël heeft gewacht tot de eerste resultaten om dan snel een slag te slaan, koste wat het kost. Maar Israël geeft wel alle persoonsgegevens door aan een multinational. Zoiets is onmogelijk in Europa. Bovendien is de samenleving er militair georganiseerd.’

Maar toch. Dit protest roept Europa en regeringen ter verantwoording. Soms wordt het heikel. Zoals wanneer de Belgische staatssecretaris Eva De Bleeker (Open VLD) per ongeluk een tabel met de prijs die Europa bedong wereldkundig maakt via Twitter. Of wanneer Hongarije beslist bij China en Rusland aan te kloppen voor vaccins. 

Frans president Emmanuel Macron werd gek van de traagheid in Europa. ©Photo News

De Duitse kanselier Angela Merkel en de Franse president Emmanuel Macron overwegen op verschillende momenten soloslim te gaan, maar sluiten zich alsnog knarsetandend aan bij de Europese afspraken. Een ingewijde vertelt aan het persbureau Reuters dat Macron ‘gek’ werd van ‘de traagheid en het gebrek aan creativiteit’ van de Europese instellingen als het op de vaccinatiestrategie aankomt.

De nervositeit ontsnapt uit de ketel. ‘We staan niet bij de slager’, sneert Kyriakides naar AstraZeneca wanneer het laat weten dat er slechts een kwart van de vaccins aankomt en dat dat komt omdat Londen nu eenmaal eerder een vaccincontract sloot.

Von der Leyen staat onder druk. Zeker in Duitsland. Het dwingt haar tot iets wat tegen de Europese natuur en het profiel van een open Europese economie ingaat: een exportcontrole. Met een owngoal zet ze ook de Ierse vrede op het spel. Johnson triomfeert. Europa loopt spitsroeden bij hechte handelspartners als Canada, Japan en de VS.

Naspel: de limiet is bereikt

Hoe moeten we terugkijken op dit toneelstuk? ‘Er was geen alternatief’, klinkt het in Europese middens. ‘Samenwerken was onze enige kans tegen de moderne piraterij van de farmabedrijven’, zegt De Block. ‘Als we dat niet gedaan hadden, waren we uit elkaar gecaramboleerd.’ Dat is ook te horen bij andere regeringsbronnen. ‘België moet niet klagen. Als we als land apart hadden moeten onderhandelen, hadden we nooit gestaan waar we nu staan.’

In 2009, toen er een pandemie met de Mexicaanse griep dreigde, was het een waar gevecht tussen de verschillende landen om vaccins te kopen. ‘Ik was toen CEO van GSK Nederland’, herinnert vaccinexpert Luc Debruyne zich.

Samenwerken was onze enige kans tegen de moderne piraterij van de farmabedrijven.
Maggie De Block
Ex-minister van Volksgezondheid

‘Het was Koninginnedag, en ik zat ’s avonds op café toen ik telefoon kreeg van de toenmalige minister van Volksgezondheid die meteen een aantal miljoenen dosissen van ons vaccin wou bestellen. De race naar vaccins was toen enorm. Er werden toen zelfs legervoertuigen ingezet aan de distributiecentra om te vermijden dat dosissen naar het buitenland vervoerd zouden worden.’

De limiet is ontegensprekelijk bereikt. Het Europese imago is beschadigd. Alweer. Er moeten lessen worden getrokken. Bureaucraten rond een onderhandelingstafel zetten kan eigenlijk niet. Er moeten een meer politieke fond en insteek komen. 

Duits kanselier Merkel verdwijnt weldra van het Europese toneel. ©EPA

En ja, geld doet ertoe. De kiemen van het probleem liggen in het prille begin. Een waterpistooltje met euro’s ten opzichte van een bazooka met dollars.

Von der Leyen moet bewijzen dat ze ook een teamspeler kan zijn als ze haar ambities wil waarmaken. 

De ambities voor een gezamenlijke Europese respons en voorbereiding op dit soort pandemieën zijn intact gebleven. In dit soort zaken is een Europese hefboom noodzakelijk, is in meerdere lidstaten te horen. Maar wie krijgt de regisseursrol in handen? Von der Leyen zelf? Daarvoor is de flater van vorige week nog te vers. 

Hoe wordt dit Europese toneelstukje verteerd in Nederland, Frankrijk en Duitsland waar verkiezingen voor de deur staan? En hoe ziet de bühne eruit zonder Merkel als stabiliserende factor? Het spel rond de vaccins is nog maar pas begonnen. Net zoals de politieke domino’s die straks vallen.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie