reportage

Ben ik nu immuun?

©JONAS LAMPENS

Hoe heviger de tweede infectiegolf, hoe sterker de roep om een vaccin. Maar een aantal mysterieuze cases van herstelde patiënten die opnieuw besmet lijken, zadelt vaccinontwikkelaars op met grote vragen: wanneer is iemand echt beschermd tegen corona?

Op 6 juli 2020 kreeg ik een injectie met een experimenteel vaccin, een product van het Duitse biotechbedrijf CureVac. CureVac is een van de 248 bedrijven die de race naar het corona- vaccin rijden, en de Duitsers zitten vooraan in het peloton. Ik ben een van de vrijwilligers die zich deze zomer in het centrum voor vaccinologie (Cevac) in het UZ Gent hebben gemeld.

Een maand later, op 3 augustus, kreeg ik een tweede dosis. Na elke vaccinatie was ik flink ziek. Ik lag klappertandend in bed met 39 graden koorts. Mijn spieren deden pijn en ik sliep urenlang. De klachten gingen na twee dagen weer over. Maar ik bleef zitten met de vraag: ben ik nu beschermd tegen Covid-19? Kan ik zoenend, zingend en zonder mondmasker de massa opzoeken, terwijl het virus weer hevig opflakkert?

Met 40 miljoen besmettingen op de teller, meer dan een miljoen doden wereldwijd en een virus dat wild om zich heen grijpt, blijft zicht op een vaccin dé hoop in bange dagen. Die hoop kreeg de afgelopen weken een paar keer een knauw: koploper AstraZeneca, dat samenwerkt met de universiteit van Oxford, moest in de VS even pauzeren met zijn fase 3-onderzoek na een ‘ernstige reactie’ bij een Britse proefpersoon. Vrijdag maakte het de farmareus bekend het onderzoek weer te hervatten.

Ook het onder andere in België geteste vaccin van Johnson & Johnson lag sinds vorige week stil na een nog nader te onderzoeken ‘ziekte’ bij een proefpersoon, maar de herstart is voor eerstdaags, meldde het bedrijf vrijdagavond. Ook in de laatste, derde fase kan het nog helemaal misgaan. En vooral: dan zal pas blijken of het vaccin echt werkt.

Het is de bedoeling van een vaccin om het afweersysteem op een veilige en gecontroleerde manier kennis te laten maken met een stukje van het Sars-CoV-2-virus, zodat het daarna weet hoe te reageren bij een echte aanval door het virus zelf. Mijn lichaam heeft duidelijk heel sterk gereageerd op de injecties: ik heb zeker geen placebo gekregen. In de weken volgend op de vaccinaties zijn verschillende bloed- stalen genomen. In de eerste plaats om te peilen of ik gezond ben gebleven en of het vaccin mijn orgaanfuncties niet heeft verstoord. Die resultaten waren altijd in orde.

Sterke bijwerkingen

Een deel van die bloedstalen is naar gespecialiseerde labo’s gestuurd, waar onderzoekers kijken of het vaccin immuunreacties heeft opgewekt. Daar wordt mijn bloed - afgenomen voor en na vaccinatie - in contact gebracht met actief virus om na te gaan wat er dan gebeurt. Zijn er antistoffen aangemaakt die het spike-eiwit herkennen waarmee Sars-CoV-2 zich aan de cellen hecht en kunnen die het virus neutraliseren? Hoe reageren de T-cellen, die in principe in staat zijn om het virus ‘op te ruimen’, als ze door de vaccinatie voldoende geprikkeld zijn? En zijn er geheugencellen te zien die het afweersysteem snel instructies kunnen geven als het virus een volgende keer opduikt?

Ik neem contact op met Lidia Oostvogels. Oostvogels zit al 25 jaar in het vak en volgt het onderzoek voor CureVac op. Ze kan en mag mij geen persoonlijke resultaten meedelen, zegt ze. ‘Die ken ik zelfs niet: de onderzoekers die bijwerkingen registreren en de laboranten die de immuunrespons onderzoeken, weten niks van elkaar. Om te voorkomen dat we de resultaten niet neutraal beoordelen. Jij hebt bijvoorbeeld sterke bijwerkingen ervaren. Dat is een reactie die bij vaccinonderzoek in het algemeen vaak gepaard gaat met een sterke afweerrespons. Maar dat is zeker niet altijd het geval. Het omgekeerde kan ook: een proefpersoon die geen bijwerkingen ervaart, maar toch een sterke respons vertoont. Het is echt niet mogelijk om daarover op basis van een individueel resultaat uitspraken te doen.’

Zelfs als ze mij de resultaten zou kunnen meegeven, dan zouden dat niet veel meer dan wat waardes op papier zijn. ‘We weten nog niet hoeveel antistoffen je nodig hebt om beschermd te zijn, waar de drempel ligt die maakt dat je niet ziek wordt.’

Iedereen die vandaag met vaccinontwikkeling bezig is, kijkt daarom reikhalzend uit naar resultaten van de tien grootschalige fase 3-studies die lopen. Daarbij worden tienduizenden mensen gevaccineerd in gebieden waar het virus in alle hevigheid woedt, van Turkije tot Brazilië en binnenkort ook in ons land. ‘Dan kunnen we de immuunrespons die we in het labo zien, afzetten tegen de mate waarin een vaccin erin slaagt om op grote schaal te voorkomen dat mensen ziek worden.’

Het enige wat vaccinontwikkelaars in de tussentijd kunnen doen, is kijken naar de bloedanalyses van patiënten die Covid-19 overwonnen en van wie het afweersysteem dus adequaat heeft gereageerd. Vaccinmakers proberen die resultaten in een proefsetting te evenaren. Maar juist bij die herstelde patiënten is recent een aantal verontrustende cases opgedoken: een paar zijn opnieuw besmet.

Ik heb een patiënt die 60 dagen na de besmetting nog altijd positief testte.
Bart Lambrecht
Immunoloog en longarts UZ Gent

Een man van 25 uit Nevada testte positief op Covid-19 in april. Hij herstelde thuis en veertien dagen later bleken twee opeenvolgende tests met neus-keelwissers negatief. Maar na 48 dagen testte hij opnieuw positief. Deze keer moest hij zelfs naar het ziekenhuis, om zuurstof te krijgen. Een genetische analyse van het virusstaal toonde aan dat het de tweede keer wel degelijk over een nieuwe infectie ging, en niet om een sluimerend virus. Ook in Hongkong, Ecuador en ons land zijn intussen gevallen bekend van wat experten bestempelen als herinfectie. Zorgelijk is dat de helft van deze vier beschreven cases ernstigere symptomen ontwikkelden. De twee andere patiënten hadden bij de tweede infectie geen of nauwelijks last.

Sciensano heeft geen cijfers van herbesmetting en houdt het erop dat dit ‘uitzonderlijk’ is. Maar de door de wetenschap beschreven gevallen tonen wel aan dat we lang niet zeker kunnen zijn dat wie al een keer besmet is geraakt, niet meer ziek kan worden. Epidemioloog Pierre Van Damme toonde aan dat de antistoffen in de Belgische bevolking na de eerste golf dit voorjaar vrij snel afnamen. Spontane groepsimmuniteit lijkt verwezen naar het fabelrijk.

Immunologisch spoor

Maar we mogen ons niet blind staren op die antistoffen, zo luidt immunoloog en longarts Bart Lambrecht (UZ Gent) een andere klok. ‘Minstens zo belangrijk is de T-celafweer: die cellen verhinderen dat het virus de lichaamscellen kaapt en er virus- fabriekjes van maakt. Ze zijn moeilijker te meten, maar ze zijn de belangrijkste arm van het afweersysteem.’ Hij klinkt optimistischer dan zijn collega’s-virologen en hij wil niet zo snel spreken van herinfectie.

‘Ik heb een patiënt die 60 dagen na besmetting nog altijd positief testte. Dit virus kan heel lang blijven hangen. Het is ook heel jong, we weten het gewoon nog niet. En je zult altijd wel iemand vinden die iets afwijkends doet. Maar op basis van onze kennis van luchtwegvirussen durf ik wel te stellen: als je het virus hebt doorgemaakt, ben je na veertien dagen niet langer besmettelijk, en dus immuun. Ten minste: voor een tijdje.’

De opmerkelijke case van een vissersboot uit Seattle lijkt die these te steunen. Het virus brak daar uit tijdens een vistrip in mei. Van de 122 opvarenden testten 104 positief. Interessant is dat de bemanning vooraf op antistoffen was onderzocht. De drie vissers met zogenoemde ‘neutraliserende antilichamen’ in het bloed - die voorkomen dat het spike-eiwit op de cellen bindt en ernstige ziekte veroorzaakt - werden niet ziek. Maar drie andere vissers, met minder specifieke antistoffen, werden wel opnieuw besmet. Zij kwamen eerder in contact met het virus, maar bouwden blijkbaar te weinig immuniteit op.

‘De spiegel aan antistoffen die we bij genezen personen zien, wordt sterk bepaald door de mate waarin ze de ziekte hebben doorgemaakt’, zegt immunoloog Geert Leroux Roels (UZ Gent). ‘Bij personen die positief testen, maar die amper of geen klachten hebben, vinden we doorgaans veel minder antistoffen dan bij iemand met een uitgesproken ziektebeeld. Dat is ook logisch: als je erin slaagt om de infectie heel snel af te blokken en zonder enige klacht het virus meteen onderdrukt, dan heeft jouw systeem niet lang de kans gehad om virale deeltjes te herkennen. Een casual ontmoeting met het virus laat wel een immunologisch spoor na, maar geeft waarschijnlijk geen bescherming. Maar nog eens: we weten nog altijd niet zeker of een hoge respons bij ziekte wel tot blijvende bescherming leidt. Kijk maar naar die vier cases, en er zijn er vermoedelijk veel meer. Want zonder symptomen worden mensen niet getest. Dat leidt inderdaad tot heel wat vragen, ook voor de vaccins die ontwikkeld worden: zullen zij blijvend beschermen?’

We weten nog altijd niet zeker of een hoge respons bij ziekte wel tot blijvende bescherming leidt.
Geert Leroux Roels
Immunoloog UZ Gent

‘Versterkte ziekte’

Microbioloog Isabel Leroux Roels, hoofd van het Gentse centrum voor vaccinologie (Cevac) dat op dit moment vaccins van CureVac en Johnson & Johnson test, wijst erop dat een natuurlijke infectie niet hetzelfde is als een vaccinatie. ‘Het virus heeft namelijk eigenschappen die het immuunsysteem onderdrukken, om zo beter zijn gang te kunnen gaan. Men maakt zich sterk dat dat fenomeen minder zal optreden bij een vaccin, waarbij je maar een klein stukje van het virus gebruikt, en niet het volledige genoom.’

De sleutel tot deze puzzel waarin nog zoveel stukjes ontbreken, ligt mogelijk in een hoogst risicovolle vorm van onderzoek: gezonde, jonge vrijwilligers vaccineren en daarna bewust infecteren met het virus. De Britse overheid heeft net 37 miljoen vrijgemaakt voor de voorbereidingen van zo’n challenge-studie bij 90 vrijwilligers tussen 18 en 30 jaar oud. Het zou het mogelijk maken te bepalen vanaf welke hoeveelheid het virus schadelijk wordt, maar ook hoeveel en welk vaccin nodig is om het af te weren. Naast de grote ethische bezwaren – Covid-19 is nog altijd een dodelijke ziekte die uitzonderlijk ook jonge gezonde mensen treft – zijn er ook vragen bij de eventuele uitkomst: wat zegt dit over ouderen en mensen met onderliggende aandoeningen, groepen waarvan we juist weten dat ze kwetsbaarder zijn voor Covid-19?

Minder controversieel zijn dergelijke proeven op dieren, zoals apen en hamsters. Die tests lopen volop. De uitkomst betekent opnieuw een cruciale horde in het al dan niet slagen van het vaccin. Want in de challenge-studies schuilt een tweede risico waar immunologen extreem alert voor zijn: wat als vaccinatie Covid-19 net erger maakt?

In de challenge- studies schuilt een tweede risico waar immunologen extreem alert voor zijn: wat als vaccinatie Covid-19 net erger maakt?

Dat fenomeen heet ‘versterkte ziekte’ (enhanced disease). Het gebeurde eerder bij RSV, het longvirus dat vooral jonge kinderen treft, maar de bekendste case is dengue. Bij de uitbraak van een golf in Cuba in 1997 bleken de in de jaren zeventig gevaccineerden juist ernstiger ziek te worden. De door het vaccin opgewekte antistoffen bleken twintig jaar later een paard van Troje. Het is ook de reden waarom eerder vergevorderd hiv-onderzoek in de grootschalige fase 3 meteen werd stilgelegd, en men zag het in proefdieren bij de ontwikkeling van een vaccin tegen Sars-CoV-1 (‘SARS’) in Hongkong: de proefdieren werden nog zieker.

Zeer voorzichtig

Het is een bekommernis die zeker bij immunologen leeft, zegt Bart Lambrecht. ‘En uiteraard ook bij vaccinmakers: ze gaan hier echt zeer voorzichtig mee om, hun reputatie staat op het spel. Maar dit is zeker het grootste vraagteken: wat gebeurt er in de jaren na vaccinatie?’

Hij maant mij aan om heel voorzichtig te zijn bij de verslaggeving over dit risico. ‘Elke bedenking bij het vaccin is koren op de molen van de antivaccinatielobby. En elke 10 procent die zich niet laat vaccineren, betekent honderdduizenden extra doden. Al zijn de zaken waar zij zich zorgen over maken - de zogezegde link met autisme bijvoorbeeld - bedenkingen in de marge. Enhanced disease is een echt risico.’

In afwachting van een veilig en goed vaccin - ‘geloof me, dat komt er wel’ - adviseert hij toch om alle afstands- en hygiëneregels braaf te volgen. Ook voor wie mogelijk immuun is. ‘Mensen zijn die mondkapjes beu. Maar doe het toch nog even, al was het maar uit solidariteit.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie