analyse

De parallelle pandemie van coronacomplotten

Een van de hardnekkigste complotten draait om de vermeende link tussen de uitbraak van het virus en de uitrol van de nieuwe snelle 5G-technologie voor mobiel internet. ©Photo News

Behalve tegen een virus woedt ook een strijd tegen leugens. Complotten en nepnieuws bloeien in tijden van een pandemie, en dat kan reële en gevaarlijke gevolgen hebben.

De film begint met een streepje sferische muziek en een voice-over die betrouwbaarheid moet uitstralen. ‘Dokter Judy Mikovits wordt een van de beste wetenschappers van haar generatie genoemd. Op het hoogtepunt van haar carrière publiceerde ze een revolutionair artikel in Science.’ Vervolgens vertelt Mikovits - in feite een onbetrouwbare ex-onderzoekster wier ‘revolutionaire’ paper snel werd ingetrokken - aan de interviewer dat haar carrière door hogere instanties is gefnuikt, maar dat ze terug is om de namen te noemen achter een web van corruptie ‘dat alle mensenlevens in gevaar brengt’. Samengevat: de viroloog Anthony Fauci en de miljardair Bill Gates hebben de coronapandemie georkestreerd om er macht en geld aan te verdienen. 

Zo gaat ‘Plandemic’, een professioneel ogende internetdocu van een half uur die de voorbije twee weken minstens 8 miljoen keer werd bekeken. De video is een online coronahit in de VS en verspreidde zich in een halsbrekend tempo via sociale media, eerst in nichekringen, daarna in de mainstream. Nochtans zit hij vol aantoonbaar valse uitspraken, zoals de claims dat je door een mondmasker te dragen het virus bij jezelf ‘activeert’ of dat stranden open moeten blijven omdat zeewater genezend werkt. Bedrijven als YouTube en Facebook verbanden de film intussen, maar lang moet je online niet zoeken om hem volledig te zien.

Het is maar één voorbeeld van de complottheorieën en andere vormen van nepnieuws die woekeren in deze virustijden. Dat gaat van strak geregisseerde video’s tot inderhaast in elkaar geflanste memes met foute gezondheidstips die samen een mist van desinformatie creëren die de bestrijding van de epidemie bemoeilijkt. Ze passeerden mogelijk ook al in uw WhatsApp-groepen, geforward door een lichtjes paranoïde kennis. Al in februari waarschuwde Tedros Adhanom Ghebreyesus, de directeur-generaal van de Wereldgezondheidsorganisatie: ‘We vechten niet alleen tegen een epidemie, we vechten ook tegen een infodemie. Nepnieuws verspreidt zich sneller en eenvoudiger dan het virus, en is even gevaarlijk.’

Gorgelen met zout water

Het virus is overgesprongen op een dierenmarkt in Wuhan, terwijl 30 kilometer verderop een hoogtechnologisch labo ligt? Te toevallig, zeggen complotdenkers.
Stef Aupers
Expert complottheorieën KU Leuven

Samenzweringstheorieën zijn van alle tijden, maar corona is er in veel opzichten de ideale voedingsbodem voor. De Amerikaanse politicoloog Joseph Uscinski heeft het over een ‘perfecte storm’. De wetenschap over het virus en hoe het zich gedraagt, druppelt traag binnen, de adviezen van de overheid zijn niet altijd even helder, en grote landen als China zijn niet meteen transparant. Mensen zijn geïsoleerd, terwijl de economie rond hen crasht. Dat creëert onzekerheid en een informatievacuüm dat nepverhalen aanzuigt.

‘Virussen en vaccins zijn klassiekers in het wereldje van complottheoretici’, zegt communicatiewetenschapper Stef Aupers, die aan de KU Leuven het fenomeen bestudeert. ‘Deze situatie activeert complotdenken. We moeten meer dan ooit vertrouwen op claims van experts. De politiek grijpt krachtiger in dan ooit in ons leven. En de media moeten die complexe boodschap overbrengen. Die toegenomen afhankelijkheid leidt tot angst over de waarheid.’

Vanuit zijn huis in Houthalen-Helchteren zag Maarten Schenk de golf van nepinformatie afkomen, al van toen corona nog een puur Chinees fenomeen was. Schenk is professioneel factchecker voor Leadstories.com, een Amerikaanse website die hij mee oprichtte en die samenwerkt met Facebook om virale verhalen tegen het licht te houden. ‘Aan het begin van het jaar waren we ervan overtuigd dat we in 2020 een vette kluif zouden hebben aan de Amerikaanse verkiezingen. Vandaag gaat bijna al onze tijd naar het ontkrachten van foute berichten over Covid-19.’

Het begon met video’s uit China waarin mensen door het virus zouden neervallen op straat of brandende flatgebouwen werden voorgesteld als crematoria, vertelt Schenk. Daarna kwamen de nog meer van de pot gerukte antivirale tips. ‘Gorgelen met zout water. Gekookt lookwater drinken. Warme lucht van een haardroger inademen. Dat ging allemaal rond. Het ligt in de lijn van het bleekwateradvies van Donald Trump. Maar voor alle duidelijkheid: hij heeft niet gezegd dat iedereen bleekwater moest inspuiten. Hij heeft gesuggereerd dat het onderzocht moet worden als remedie.’

Satan

30
procent
Uit onderzoek blijkt dat zo’n 30 procent van de Amerikanen gelooft dat het virus een door mensen gemaakt biowapen is.

En dan zijn er de spinsels over de oorsprong van het virus, over wie erachter zit en met welke bedoelingen. De grote boeman is Bill Gates, over wie extreme theorieën de ronde doen. Zo zien sommigen in een oud patent van Microsoft met drie zessen in het serienummer het bewijs dat Gates de satanische bedoeling zou hebben om de mensheid te onderwerpen door microchips te implanteren onder het mom van een vaccin. ‘We schrijven vooral voor een Amerikaans publiek, en daar begint het enge vormen aan te nemen. Het is volledig gepolitiseerd’, zegt Schenk.

‘Drie dingen komen terug bij complotdenkers’, zegt Aupers. ‘Niets is wat het lijkt, toeval bestaat niet, en alles is geconnecteerd. Het virus is overgesprongen op een dierenmarkt in Wuhan, terwijl 30 kilometer verderop een hoogtechnologisch labo ligt? Te toevallig. Complotdenkers zien het virus niet als een ongelukkig en toevallig natuurlijk fenomeen, maar als een menselijke creatie, van Amerikanen, Chinezen, moslims of wie dan ook. Dat is de kern, van daar muteren de complotten naar allerlei varianten. Er wordt een alternatief narratief geweven rond iets dat gewoon arbitrair is om het betekenis te geven. Ik ga ze niet verdedigen, maar ergens kan je de rationaliteit ervan wel begrijpen.’

Een van de hardnekkigste complotten draait om de vermeende link tussen de uitbraak van het virus en de uitrol van de nieuwe snelle 5G-technologie voor mobiel internet. Die theorie bestaat in diverse mutaties. De 5G-frequentie veroorzaakt en verspreidt het virus. Of het virus is verzonnen om te verbergen dat mensen massaal ziek worden van de straling van 5G. Of 5G tast het immuunsysteem aan, waardoor een virus dat eigenlijk onschadelijk is zo tekeergaat. De krankzinnigste en vaak contradictorische verklaringen worden aangesleept om de samenzwering te doen kloppen, maar niets ervan houdt verband met de waarheid.

Toch werden de afgelopen weken in Nederland, het VK en andere Europese landen al tientallen telecommasten in brand gestoken. Vorige maand gebeurde dat ook in het Limburgse Pelt. Dat bewijst: complotten zijn niet vrijblijvend. Het blijft niet bij online gestook, maar leidt tot schade in de echte wereld. Afgebrande masten kunnen de hulpdiensten onbereikbaar maken voor burgers die, bijvoorbeeld, zwaar ziek worden door een virus.

Antivaxxers

Maar het gaat verder dan praktische problemen, of dan zich op complotten baserende extreemrechtse antilockdowndemonstranten. Wie gelooft dat het virus een door mensen gecreëerd biowapen is - uit onderzoek blijkt dat in de VS een derde van de mensen dat gelooft, bij ons zou het de helft lager liggen - zijn mogelijk minder geneigd de regels te volgen die de verspreiding ervan tegengaan. ‘De meeste complotdenkers zijn gewoon twijfelaars. Mensen die er echt in geloven en die de complotten actief verspreiden, blijven schaars. Een nog kleinere groep handelt er ook naar’, zegt Aupers. ‘Maar dan wordt het wel problematisch.’

Experten vrezen vooral dat desinformatie een versperring vormt op de enige weg uit deze crisis: die van een vaccin. De jongste jaren zijn zogenaamde antivaxxers een steeds actievere en beter georganiseerde groep geworden op het internet die foute theorieën over de veiligheid van vaccins verspreidt. ‘De huidige onzekere periode is vruchtbare grond voor complotten over vaccins’, bevestigt antropologe Heidi Larson van de London School of Hygiene and Tropical Medicine, en directeur van The Vaccine Confidence Project. Recent onderzoek in meerdere Europese landen gaf aan dat een tiende tot een vijfde van de mensen een coronavaccin zou weigeren.

Het vertrouwen in de overheid is daarbij de belangrijkste graadmeter, zegt Larson. De beslissingen die de politiek in deze crisis neemt, zijn cruciaal om dat op te bouwen. ‘Samenzweringen worden plausibeler in afwezigheid van een overtuigend alternatief verhaal. Om voldoende steun te kweken moeten overheden en wetenschappers beginnen het grote publiek in duidelijke taal te informeren over het hele proces.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie