Advertentie
analyse

Het mysterie van de ‘vaccintromboses’

België wacht voorlopig met het toedienen van J&J-vaccins. ©REUTERS

Mondiaal wordt een verband onderzocht tussen de vaccins van zowel AstraZeneca als Johnson & Johnson en zeldzame tromboses bij vooral jonge vrouwen. Een crashcursus over opbrandende bloedplaatjes, medische kansberekening en evolutionaire paniekknoppen.

De werkpaardjes tegen het coronavirus draven op halve kracht. Of blijven zelfs helemaal op stal. Zowel het vaccin van Johnson & Johnson als dat van AstraZeneca is - door zijn simpele bewaring op koelkasttemperatuur en in het geval van J&J bescherming na één prik - lang bestempeld als de krachtpatser die ons uit de pandemie zou sleuren. Die reputatie is beschadigd.

Johnson & Johnson zette deze week de pas begonnen leveringen aan de EU stop nadat de Amerikaanse gezondheidsdiensten het advies gegeven hadden tijdelijk te wachten met prikken in de VS. De reden is een zeldzaam type trombose bij zes Amerikaanse vrouwen tussen 18 en 48, van wie er 1 overleed. In de VS zijn bijna 7 miljoen J&J-prikken gezet. Er is voorlopig sprake van een paar dagen pauze, wegens een ‘abundance of caution’ (een overvloed aan voorzichtigheid) tot meer details bekend zijn.

Wat weten we?

Na inenting met de vaccins van AstraZeneca en J&J zijn gevallen gemeld van zeldzame tromboses. Er zijn wel behandelingen, met bloedverdunners onder andere.

Wat is de impact?

Ons land heeft beslist de 36.000 al geleverde dosissen van J&J voorlopig niet meer toe te dienen. AstraZeneca wordt niet meer geprikt bij wie jonger dan 55 is. Tot in juni is dat geen probleem. Tot dan is het Pfizer-BioNTech-vaccin de sterkhouder.

Hoe moet het verder?

Voor AstraZeneca en J&J ziet het er niet zo goed uit. Denemarken stopt definitief met vaccins die gebaseerd zijn op de technologie van beide vaccins. Ook Australië is dat van plan. Er zijn geruchten dat Europa aan bestellingen zal verzaken, omdat er meer dan genoeg vaccins van andere types zijn. De toekomst lijkt aan Pfizer-BioNTech, Moderna en Curevac (dat in aantocht is). Die werken alle met de mRNA-technologie.

Op de J&J-perikelen wordt nog een versterker gezet door gelijkaardige signalen over een ander vaccin. In Europa is het een kakofonie van prikstrategieën met het AstraZeneca-vaccin. In België kan alleen wie ouder is dan 55 een prik met AstraZeneca krijgen. Een aantal landen - woensdag nog Nederland en Denemarken - hebben het gebruik ervan zelfs volledig stilgelegd.

Hetzelfde ziektebeeld

Ook hier zijn meldingen van tromboses de aanleiding. Ze komen vooral voor bij jongere vrouwen dagen of weken na hun inenting. De Europese geneesmiddelenwaakhond EMA meldde op 7 april 222 gevallen op 34 miljoen gevaccineerde mensen in Europa en het Verenigd Koninkrijk. Maar de sirene loeit vooral rond 169 gevallen van ‘cerebrale sinustrombose’ (bloedstolsels in de hersenvaten). Dat zeldzame ziektebeeld is precies hetzelfde als waar bij het J&J-vaccin naar gekeken wordt.

De vaccins van AstraZeneca en J&J werken met dezelfde technologie. Daarbij wordt een ongevaarlijk verkoudheidsvirus geïnjecteerd om het coronavirus na te bootsen en een immuunrespons te activeren.

Het valt moeilijk uit te vissen of een specifiek type vaccin tromboses veroorzaakt. En zo ja, hoe frequent dat voorkomt. Wereldwijd worden dagelijks honderdduizenden mensen het slachtoffer van tromboses. In België wordt het aantal gevallen geschat op 11.000 tot 23.000 per jaar. Dat zijn in het meest pessimistische scenario 63 mensen per dag. Cerebrale sinustrombose is een pak zeldzamer. De schattingen variëren van 2 tot 15 gevallen per miljoen mensen per jaar. 169 gevallen op 34 miljoen gevaccineerde mensen, zoals gemeld bij de Europese waakhond, vallen binnen die marge.

Dat maakt het voor onderzoekers complex om bewijs te vinden dat er een verband is. Bij het inenten van miljoenen mensen in heel korte tijd is het een zekerheid dat zich in die groep tromboses zullen voordoen. Een deel van de gevallen die na de inenting opduikt, is dus toevallig en houdt geen verband met de inenting. Dat maakt het lastig een verband aan te tonen.

Fles water met zand

Bij de onderzochte gevallen is de zeldzame combinatie van een trombose met een verlaging van het aantal bloedplaatjes het opvallendst. Die laatste maken dat we stoppen met bloeden als we in onze vinger snijden en dat de wonde zich dicht. Zonder bloedplaatjes zouden we doodbloeden.

‘Wetenschappers hebben een mechanisme beschreven waarbij tenminste bij een deel van die zeldzame gevallen na vaccinatie een trombose optreedt in combinatie met een bloedplaatjestekort’, zegt professor Thomas Vanassche, specialist bloedings- en vaatziekten aan het UZ Leuven. Hoe dat komt? Wellicht wordt een ongewone reactie van het immuunsysteem uitgelokt waardoor antistoffen worden aangemaakt tegen ons eigen bloed. ‘Bij een immuunrespons op het vaccin - witte bloedcellen worden aangezet antistoffen te maken - kan het gebeuren dat ook andere antistoffen vrijkomen’, zegt Vanassche.

We moeten nevenwerkingen niet zomaar accepteren of banaliseren.
Thomas Vanassche, Specialist bloedings- en vaatziekten UZ Leuven

‘Door toeval - slechts bij een van vele miljarden mogelijke combinaties - gebeurt het dat die antistoffen de bloedplaatjes activeren. En die doen vervolgens waarvoor ze geprogrammeerd zijn: samenklitten, waardoor een bloedklonter ontstaat. Dat proces kan zo hevig worden dat massaal bloedplaatjes verbruikt worden om overal in ons lijf klonters te vormen. Gevolg: een sterk verlaagd aantal bloedplaatjes.’

‘Stel je voor dat ons bloed een fles water is waar je zand aan toevoegt. Bij hevig schudden wordt het troebel. Stop je met schudden, zakt alle zand naar de bodem, gaat het aan elkaar kleven en blijft bovenaan helder water over. Dat is een beetje wat zich in ons bloed voordoet bij een trombose. De focus wordt nu gelegd op hersentrombose, omdat die opvalt bij jonge mensen. Maar het kan zich overal in ons lijf voordoen - van de hersenen over de longen tot de buik.’

Jonge vrouwen

Opvallend is dat het vooral om jonge vrouwen gaat. Weer is het moeilijk te zeggen of dat wijst op een grote voorbeschiktheid bij vrouwen of dat andere factoren spelen. Er kan ruis in het spel zijn. Door de oververtegenwoordiging van vrouwen in de zorg zijn tot nu veel meer vrouwen dan mannen gevaccineerd. Bovendien komt hersentrombose vijf tot tien keer meer voor bij vrouwen. Daardoor vertrek je van een pak meer meldingen - los van een eventuele link met de vaccinatie. Mogelijk is er een biologisch element in het spel. Vrouwelijke hormonen kunnen de immuunrespons soms aanjagen. Bovendien liggen veel genen die met het immuunsysteem te maken hebben op het X-chromosoom, waarvan vrouwen er twee hebben.

Nog opmerkelijk: op intensieve zorg blijkt meer dan de helft van de coronapatiënten een trombose te krijgen. Is er een link tussen hoe ons lijf reageert op het virus en het vaccin? ‘Een trombose bij coronapatiënten heeft ook te maken met overreactie van ons immuunsysteem. Maar het is een totaal ander mechanisme dan wat zich bij de trombosegevallen na vaccinatie voordoet’, zegt Vanassche. ‘Elke zware infectie - corona maar ook griep - werkt tromboses in de hand. Het coronavirus heeft ook nog een aantal specifieke manieren om onze stolling overhoop te halen.’

Het vastgestelde ziektebeeld - hersentrombose met lage bloedplaatjes - is geen nieuw fenomeen. Het komt voor bij 1 op 1.000 à 2.000 patiënten die slecht reageren op de veelgebruikte bloedverdunner heparine.

De verklaring voor een trombose bij een ernstige ziekte ligt bij de evolutie. Als ons lichaam in de problemen komt of gevaar vermoedt, krijgt onze bloedstolling een boost. Noem het onze evolutionaire paniekknop. Daarom doen zich meer tromboses voor bij vrouwen tijdens en na de zwangerschap, na operaties (een op de drie zonder dat de patiënt behandeld wordt) en kankerpatiënten. Een op de vijf tromboses doet zich voor in die laatste groep.

Het vastgestelde ziektebeeld - hersentrombose met lage bloedplaatjes - is geen nieuw fenomeen. Het komt voor bij 1 op 1.000 à 2.000 patiënten die slecht reageren op de veelgebruikte bloedverdunner heparine. Die wordt ook bij coronapatiënten veelvuldig ingezet. In echt heel zeldzame gevallen doet het fenomeen zich - zonder aantoonbare reden - spontaan voor.

In een aantal gevallen zal er zeker een verband zijn met vaccinatie, zeggen de eerste academische conclusies. Maar dat verband wordt eerder toegeschreven aan de individuele gevoeligheid bij een kleine groep voor een bijwerking die extreem zeldzaam is en vooral toevallig voorkomt.

Pech

Het heeft kortom meer te maken met pech dan dat het specifiek te linken is aan geslacht, leeftijd, bloedgroep of een andere factor, luidt het. ‘Toch wil dat niet zeggen dat we nevenwerkingen zomaar moeten accepteren of banaliseren. Ze zijn zeldzaam, maar ernstig en we moeten er echt alles aan doen om ze te voorkomen of te behandelen als het niet anders kan’, aldus Vanassche.

Doorgaan met prikken dan maar? Bij puur medische kansberekening is het een no-brainer. De kans op zeldzame bijwerkingen van het AstraZeneca-vaccin is kleiner dan 1 op 100.000. De kans op overlijden door corona is vele malen groter. Een snelle rekensom leert dat de kans op corona-overlijden bij mensen jonger dan 60 in ons land 1 op de 500 is. In de leeftijdsgroep jonger dan 40 zakt dat al tot minder dan 1 op de 3.000.

In theorie. Want het echte risico is nog veel lager omdat er veel meer infecties zijn geweest dan het aantal officieel geregistreerde gevallen. ‘Mensen met een verhoogd tromboserisico of mensen die bloedverdunners nemen, laten zich beter vaccineren. In geen geval lopen ze door vaccinatie een hoger risico op trombose dan een gezond persoon’, aldus Vanassche.

Bij doorzetten met vaccineren redden we duizenden levens. Die staan tegenover een veel lager aantal sterfgevallen door een reactie op het vaccin.

Bij doorzetten met vaccineren redden we duizenden levens. Die staan tegenover een veel lager aantal sterfgevallen door een reactie op het vaccin. Die afweging maken we constant, soms zonder dat te beseffen. Vrouwen die de anticonceptiepil nemen, hebben een verhoogde kans op trombose. Meer dan 90 procent van de (sinus)trombose onder pilgebruiksters zou niet zijn opgetreden zonder invloed van de pil. Nog altijd vinden veel vrouwen dat een acceptabel risico. Zwangerschap, vliegen, roken, allemaal leidt het tot een hogere kans op trombose.

Elk medicijn bevat een meterslange bijsluiter met nevenwerkingen die veel frequenter voorkomen dan trombose na inenting tegen corona. Een nulrisico bestaat niet. De tolerantie voor risico hangt af van het kwaad dat je ermee wil bestrijden. Het beste voorbeeld daarvan is chemotherapie.

Artsen kunnen tegen elke individuele patiënt zeggen dat zich laten inenten veilig is. Wat juist is. Een ander verhaal is dat een politicus tegen 100 miljoen mensen zegt dat het veilig is en het in een paar gevallen dan toch misloopt. Het verklaart waarom artsen vooral pushen om te blijven prikken, en de extreme voorzichtigheid bij waakhonden en regeringen.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie