Advertentie
Advertentie
analyse

Het rijk der vrijheid in uitgesteld relais: de eindeloze strijd tegen corona

©Filip Ysenbaert

De zomer van de vrijheid is er een met mondmaskers en een covidpaspoort, en zonder Pukkelpop. Door coronavarianten en ander gevaar durft niemand nog een bevrijdingsdatum te prikken.

De Belgische coronacijfers ogen putje zomer vrij stabiel. Het aantal nieuwe positieve gevallen - iets minder dan 1.500 per dag - is nog altijd licht aan het stijgen. ‘Maar de groei in de besmettingen lijkt stil te vallen’, zegt viroloog Steven Van Gucht van federaal kenniscentrum Sciensano.

Het aantal ziekenhuisopnames is geklommen naar gemiddeld 32 per dag. Van Gucht: ‘Dinsdag waren er zelfs 40 opnames op één dag. De wiskundige scenario’s voorspellen dat ze nog verder kunnen stijgen naar 50. De verwachting is dat de piek ongeveer daar zal liggen.’

Er liggen nu 311 coronapatiënten in het ziekenhuis met Covid-19. Op de intensieve zorg liggen 96 mensen, een tiende van het aantal in april. Ook de ziekenhuiscijfers gaan in licht stijgende lijn. Maar ze zijn niet te vergelijken met de ellende die de ziekenhuizen eerder over zich heen kregen. Er sterven nog gemiddeld twee mensen per dag, veel minder dan de ruim 300 overlijdens per dag toen het virus in maart vorig jaar wild om zich heen greep.

Nieuw scenario

Voor januari van dit jaar - toen de prikcampagne begon - liep bij te veel sociale contacten het aantal besmettingen eerst op, begonnen een tiental dagen later de ziekenhuizen en hun intensieve zorg overvol te lopen. Een week later volgde een stijging van het aantal sterfgevallen.

Door de vaccinaties verandert dat secenario. De Tijd berekende dat er in december vorig jaar - we namen die periode omdat ze vlak voor het begin van de vaccinatiecampagne viel - voor elke 100 besmettingen 11 opnames waren. Momenteel zijn er in heel het land 1,6 opnames voor elke 100 besmettingen, ongeveer zeven keer minder. Dat is uitstekend nieuws voor de ziekenhuizen.

De virusketen van besmetting tot sterfte is opgerokken, maar niet volledig gebroken.
Steven Van Gucht
Viroloog

Van Gucht houdt toch nog een slag om de arm. ‘De virusketen van besmetting tot sterfte is opgerokken, maar niet volledig gebroken. Want we zien nog altijd dat uit een stijging van de besmettingen een groei in opnames volgt. Al is die van veel kleinere omvang dan we gewend waren.’

Er is nog een bewijs dat de vaccins verandering inluidden. Nederlandse media meldden deze week op basis van een rondvraag onder longartsen in de ziekenhuizen dat minstens drie kwart van de patiënten niet of nog onvolledig gevaccineerd is.

Sciensano kan geen actueel cijfer over België geven. De wetenschappelijke instelling verwijst naar haar meest recente weekrapport over de coronacrisis in ons land. Daarin staat dat tussen 15 februari en 28 juni 2,3 procent van de opgenomen coronapatiënten volledig gevaccineerd was. Een beetje een grove statistiek omdat hij gaat over een lange periode met enorme verschillen in de vaccinatiegraad.

In het werkveld wordt - weliswaar anekdotisch - bevestigd dat nu vooral niet of onvolledig geprikte mensen gehospitaliseerd worden. ‘Bij ons liggen zes covidpatiënten op de intensieve zorg. Ze zijn niet of slechts gedeeltelijk geprikt. Er is ook één volledig geprikte patiënt, maar met een erg verzwakt immuunsysteem door onderliggende aandoeningen’, zegt intensivist Geert Meyfroidt van het UZ Leuven. Uit het grote ziekenhuis AZ VUB in Brussel komt het bericht dat daar alle patiënten niet-gevaccineerd zijn.

België behoort tot de beste leerlingen in de Europese klas als het op prikken aankomt. Ruim acht op de tien volwassenen zijn één keer geprikt, bijna zeven op de tien zijn volledig ingeënt. Vlaanderen doet nog beter. Negen op de tien kregen al een eerste prik, bijna 72 procent van alle 18-plussers is volledig ingeënt.

Ons land is samen met Duitsland veel minder koploper in versoepelen. Het verklaart waarom het aantal besmettingen bij ons voorlopig geen explosie kende zoals recent in Nederland, Frankrijk of het Verenigd Koninkrijk. Boven de Moerdijk gaat het aantal besmettingen weer in dalende lijn nadat onder meer disco’s weer zijn gesloten en grote events werden gecanceld.

Ondanks een fors stijgend aantal besmettingen zijn in het Verenigd Koninkrijk de meeste coronaregels op 19 juli geschrapt. Maar tegen alle verwachtingen in is het aantal besmettingen in de week tot 28 juli met een derde gedaald tot 213.500. Opmerkelijk is dat Britse wetenschappers voorlopig in het duister tasten over hoe dat komt.

De opnames in het Verenigd Koninkrijk zijn in de week tot 24 juli gestegen tot 6.144 - een kwart meer dan de week ervoor. In de Britse ziekenhuizen worden nu gemiddeld 825 mensen per dag opgenomen. Bij de vorige piek in januari waren dat er 4.500 per dag. Maar helemaal verwaarloosbaar is het huidige cijfer niet. In ons land zouden de huidige Britse opnamecijfers omgerekend neerkomen op 140 opnames per dag. Helemaal doorgeknipt is de link tussen besmettingen en opnames dus nog niet, zoals Van Gucht stelt.

De evolutie in het Verenigd Koninkrijk wordt interessant om te volgen. Het zal ons leren hoeveel bewegingsruimte ons land heeft. Nu zeven op de tien volwassen Britten volledig gevaccineerd zijn, is het uitkijken of het Britse rijk der vrijheid standhoudt.

De vaccinatie had wellicht volstaan, als vanuit India niet die spelbreker overwaaide. Omdat hij besmettelijker is en knaagt aan de bescherming die de vaccins bieden, verandert de deltavariant werelddelen met een lage vaccinatie- graad en zelfs ruimschoots geprikte delen van Europa opnieuw in rood gebied.

Hoelang nog?

Er is uiteindelijk maar één echte vraag die nog overblijft. Hoelang gaat het nog duren? Er was beloofd dat vanaf de zomer - met een volledige vaccinatie tegen hospitalisatie van de meest kwetsbaren - het rijk der vrijheid zou aanbreken. Maar we leven nog altijd in een mondmasker-, sociale bubbel- en anderhalvemeterwereld zonder massa-events en - in almaar meer landen - coronapaspoorten voor reizen en bezoek aan de horeca of musea.

Het punt van discussie is wanneer we van de acute in de endemische fase van de pandemie overgaan. Het moment waarop we kunnen leven met een aanvaardbaar niveau van ziekte - en sterfte - zonder dat er een run op de ziekenhuizen ontstaat. Net als met de gewone griep.

Want het virus zal voorlopig niet helemaal verdwijnen. Corona blijft voor onbepaalde tijd - het is onmogelijk te zeggen wanneer het van een dodelijk virus verandert in een normaal verkoudheidsvirus - een metgezel waarmee we rekening moeten houden.

Wat is er aan de hand?

De belofte van de zomer van de vrijheid is niet helemaal uitgekomen. We leven nog altijd met mondkapjes en een coronapaspoort.

Hoe komt dat?

Door de deltavariant. Die is besmettelijker en ondergraaft wat van onze bescherming tegen ziekte met symptomen. De overheid vindt daarom dat nog altijd te weinig mensen geprikt zijn om zekerheid te hebben dat de ziekenhuizen niet opnieuw vollopen. Daarom schuiven de versoepelingen op.

Wanneer gaat alles weer open?

Dat is onzeker. Blijft alles vanaf de herfst onder controle, dan ziet het ernaar uit dat corona niet langer ons leven zal beheersen.

De overheid is voorzichtig met versoepelen omdat we nog altijd in de overgangsfase zitten. Ook al wordt met een rotvaart verder geprikt, er zijn nog altijd een half miljoen 65-plussers en mensen met onderliggende aandoeningen niet volledig gevaccineerd. Dat laatste is van cruciaal belang omdat onderzoek uitwijst dat alleen volledige vaccinatie mensen goed genoeg beschermt tegen hospitalisatie na besmetting met de deltavariant.

Van de volledige bevolking is ook nog altijd ongeveer de helft niet of onvoldoende ingeënt. We weten dat het jonge actieve deel van de bevolking - dat nu vooral door reizen, feesten, jeugdkampen en werk besmet raakt - een kleine kans heeft in het ziekenhuis te belanden. Maar jonge mensen die besmet raken, kunnen het virus doorgeven aan oudere generaties. Daarom worden tieners nu snel gevaccineerd voor de start van het schooljaar.

Geprikte mensen stoten dan wel lagere hoeveelheden virus uit dan een ongevaccineerde bij infectie, ze blijven besmettelijk.

Virologen zeggen dat gebeurt wat verwacht werd. Ondanks volledige vaccinatie kunnen we nog besmet raken - al is het risico op opname bijzonder klein - en het virus doorgeven. Geprikte mensen stoten dan wel lagere hoeveelheden virus uit dan een ongevaccineerde bij infectie, ze blijven besmettelijk. Het betekent dat het virus blijft circuleren en ook volledig gevaccineerden - mensen met een verzwakte immuniteit of andere aandoeningen - in het ziekenhuis zullen belanden.

Die vaststelling grijpen antivaxxers aan als bewijs dat vaccineren niks uitmaakt. Alleen is het een puur statistische kwestie dat almaar meer volledig gevaccineerden in het ziekenhuis zullen belanden. Het is zelfs de bedoeling dat alle opnames straks volledig ingeënte mensen betreffen, omdat dat betekent dat de hele bevolking geprikt is. Het punt blijft dat de risicogroep zo klein wordt - een aantal mensen zal heel erg ziek worden omdat vaccins bij hen niet werken of omdat ze om gezondheidsredenen niet geprikt mogen worden - dat de zorg niet kapseist.

Vertekend beeld

De totale vaccinatiegraad geeft ook een vertekend beeld. Met gemiddeld 200 besmettingen per dag is de situatie in Brussel onder controle. Maar de vaccinatiegraad ligt nog altijd veel lager dan in de rest van het land. Slechts 7 op de 10 mensen in de leeftijdsgroep tussen 45 en 64 zijn één keer geprikt, bij de groep tussen 18 en 44 is dat zelfs minder dan de helft. 1 op de 4 van alle opnames is nu in Brussel. Daar ligt ook 40 procent van alle patiënten op de intensieve zorg - met die nuance dat in Brussel ook nogal wat mensen van buiten het Gewest liggen.

Het schetst wat kan gebeuren als het virus vanaf het najaar zoals verwacht - door kouder weer en meer mensen in binnenruimten - meer gaat circuleren. Er komen dan virushaarden die tot clusters aan opnames in de ziekenhuizen leiden. Die lokale uitbraken binnen gemeenschappen met een lage vaccinatiegraad kunnen vervolgens ook weer op de brede bevolking overslaan.

De overgangsfase duurt langer dan verwacht omdat de deltavariant de timing opschuift. Dat heeft te maken met een gewijzigde situatie rond het bereiken van groepsimmuniteit - het moment waarop een besmet persoon het virus niet meer doorgeeft omdat er geen personen meer zijn die ziek kunnen worden. Dat gebeurt als genoeg mensen gevaccineerd zijn of een natuurlijke infectie hebben doorgemaakt.

Bij het oorspronkelijke virus gingen experts ervan uit dat elke besmet persoon ongeveer drie anderen besmet. De eerste studies schatten dat de bescherming van de vaccins tegen symptomatische ziekte tot 95 procent bedroeg. Wetenschappers rekenden daarom voor dat een vaccinatiegraad van 70 procent realistisch was om groepsimmuniteit te bereiken.

Door de deltavariant is dat percentage achterhaald. Het reproductiegetal - aan hoeveel mensen één persoon het virus gemiddeld doorgeeft als het vrij spel krijgt - wordt geschat op zes. Dat betekent al dat veel meer mensen immuun moeten zijn of worden gemaakt dan bij het oorspronkelijke virus.

Bovendien ondergraaft de deltavariant ook de bescherming door vaccins. AstraZeneca biedt volgens studies een beschermingsgraad van 60 procent tegen milde ziekte bij besmetting met de deltavariant. In dat laatste scenario volstaat het niet de hele bevolking in te enten, blijkt uit simulaties van De Tijd. Groepsimmuniteit wordt dan mathematisch onmogelijk (zie grafiek). Door de bijkomende onzekerheid rond de duur van de bescherming na vaccinatie en natuurlijke infectie, en grote verschillen in de vaccinatiegraad wordt het moeilijk af te lijnen bij welk percentage vaccinatie we veilig zijn.

Herfst

Het wordt wachten tot de herfst. De hoop is dat de vaccins zo goed blijven werken - tegen dan is de eerste vaccinatieronde helemaal klaar - dat de zorg standhoudt. De vrees is dat voorbij een bepaalde drempel van besmettingen toch weer zoveel opnames komen dat de ziekenhuizen eronder kreunen. Zeker als die piek zich tegelijk voordoet met het griepseizoen of dat van RSV, het virus dat vooral bij zuigelingen luchtweg- infecties veroorzaakt.

Ik heb geen redenen om te geloven dat onze vaccins aan effectiviteit zouden verliezen.
Pedro Facon
Coronacommissaris

De politiek heeft het laatste woord over wanneer we in het endemische tijdperk komen. Het betekent dat de overheid zal moeten uitklaren welk niveau van ziekte aanvaardbaar is om de coronaregels niet langer als proportioneel en evenwichtig te beschouwen. ‘We hebben geen glazen bol’, zegt coronacommissaris Pedro Facon. ‘Ik verwacht varianten die almaar besmettelijker en ernstiger worden. Maar op dit moment heb ik geen redenen om te geloven dat onze vaccins aan effectiviteit zouden verliezen op het vlak van hospitalisatie of overlijden. De realiteit en de wetenschap zullen ons gidsen.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie