analyse

Hoe veilig zijn de razendsnel ontwikkelde vaccins?

De antivaccinatiebeweging betoogt in Londen. ©EPA

Nu het lijkt te lukken om binnen het jaar verschillende werkende coronavaccins op de markt te krijgen, stijgt ook de scepsis. Zijn die razendsnel klaargestoomde vaccins wel veilig?

Een derde van de huisdokters zal zijn patiënten niet aanraden of zelfs afraden zich te laten vaccineren als er een coronavaccin op de markt is. En van die huisdokters is 37 procent niet van plan zichzelf onmiddellijk te laten vaccineren. Dat is de opvallende conclusie van een enquête van De Artsenkrant bij 830 Belgische huisartsen.

Het is slechts een momentopname, die dateert van voor de grote doorbraken bij Pfizer/BioNTech, Moderna en AstraZeneca/Oxford. Maar de rondvraag vat een brede scepsis bij de bevolking over de veiligheid van de coronavaccins die ontwikkeld worden. Als het gemiddeld langer dan tien jaar duurt om een vaccin te ontwikkelen, hoe kan een vaccin dat in minder dan een jaar klaargestoomd is dan aan onze kwaliteitsnormen voldoen? Een poging tot duiding.

Hoe kon het zo snel gaan?

De snelheid waarmee de coronavaccins op ons afkomen, is de meestgehoorde bezorgdheid bij sceptici, wijzen verschillende onderzoeken uit. Die recordsnelheid kan niet anders betekenen dan dat er bepaalde bochten zijn afgesneden, luidt de redenering.

En toch is dat niet het geval, zegt Sam Proesmans, arts, specialist volksgezondheid en medisch adviseur van premier Alexander De Croo (Open VLD). Op vraag van de regering stelde Proesmans een factsheet op over de veiligheid van vaccins, dat als antwoord moet dienen op de vele bezorgde vragen die de overheid ontvangt. 'Ik ben geschrokken hoeveel mensen blijkbaar met vragen zitten', zegt Proesmans.

De tweede golf heeft ons ook geholpen. Aan proefpersonen was er geen gebrek.
Sam Proesmans
Medisch adviseur Alexander De Croo

Volgens Proesmans is de ongelooflijke snelheid die we vandaag zien een samenspel van verschillende elkaar versterkende factoren. 'Dat gaat over voor de hand liggende zaken, zoals het feit dat zowat iedere wetenschapper ter wereld ermee bezig is en het feit dat er heel veel middelen zijn vrijgemaakt voor onderzoek en ontwikkeling.'

Maar de adviseur wijst evengoed op administratieve redenen. 'Door de hoogdringendheid komen vaccindossiers overal boven op de stapel te liggen. Niet alleen bij onderzoekers, maar ook bij de bedrijven en labo's die klinische studies uitvoeren en bij regulatoren. Terwijl in normale omstandigheden om praktische redenen wat tijd zit tussen de verschillende klinische fases, gebeurt dat nu allemaal in in realtime. Daar win je enorm veel tijd mee. De tweede golf helpt ons ook. Omdat het virus zo breed circuleert, is aan proefpersonen geen gebrek.'

Maar de belangrijkste reden van de snelle ontwikkeling is volgens Proesmans het feit dat het onderzoek voortbouwt op jaren eerder werk, waar we nu de vruchten van plukken. 'De medische wereld is zich al jaren aan het voorbereiden op een pandemie met een nieuwe, onbekende ziekte. Er lagen verschillende pistes met oude en nieuwe technologieën klaar om meteen aan de slag te gaan met die disease x. We moesten niet van nul beginnen. Vooraf hadden wel al vijf stappen in de goede richting gezet.'

Zijn die nieuwe technologieën betrouwbaar?

Van de drie vaccins die de jongste weken met erg goede resultaten kwamen, zijn er twee die tot stand kwamen met technologie die nog nooit eerder een vaccin opleverde - de genetische mRNA-vaccins van Pfizer/BioNTech en Moderna. Hoe weet je dan dat ze niet schadelijk zijn?

Van de drie vaccins die al met effectiviteitsresultaten kwamen, werken er twee met een totaal nieuwe techniek voor vaccins.

'Die platformen zijn inderdaad nieuw of relatief nieuw bij het gebruik van infectieziekten', zegt Proesmans. 'Maar de mRNA-techniek wordt wel al langer gebruikt voor kankertherapieën. Ik begrijp dat alles wat met DNA te maken heeft mensen wat afschrikt, maar eigenlijk is dit een van de veiligste technologieën die we ooit hebben ontwikkeld. Ze maakt gebruik van een minuscuul deel van het virus, dat wordt gebruikt om enkele van onze lichaamscellen een eiwit te laten aanmaken, gerelateerd aan het coronavirus. Dat onschadelijke eiwit wekt een immuunrespons op, die ertoe leidt dat het lichaam het coronavirus kan herkennen als het ons op een later moment aanvalt. Er is geen sprake van mutatie, het verandert ons DNA niet.'

Zijn er dan geen bijwerkingen, nu of later?

Omdat een vaccin een immuunrespons moet opwekken, is de kans op lichte bijwerkingen op korte termijn reëel. Uit de klinische proeven bleek dat een percentage van de proefpersonen korte tijd last had van wat spierpijn, een grieperig gevoel, hoofdpijn of vermoeidheid. Maar bij niemand van de tienduizenden proefpersonen duurde die reactie lang.

En op de lange termijn? 'Er zijn nog geen harde data om langetermijneffecten uit te sluiten', zegt viroloog Kevin Ariën (Instituut voor Tropische Geneeskunde). 'Dat is logisch, omdat je mensen daarvoor lang moet opvolgen. Het is gezond om dat kritisch in vraag te blijven stellen, maar daarom gebeurt die opvolging ook. Mochten er langetermijnconsequenties zijn, komen die sowieso aan het licht.'

De grote vraag op de lange termijn is vooral hoelang de vaccins beschermen.
Kevin Ariën
Viroloog Instituut voor Tropische Geneeskunde

Maar Ariën maakt zich weinig zorgen over grote gezondheidsproblemen. 'De grote vraag nu is vooral hoelang de vaccins zullen beschermen. Bij de meeste coronavirussen duurt immuniteit niet heel lang. Het valt te hopen dat we dat met een vaccin kunnen overstijgen.'

Ook Proesmans maakt zich weinig zorgen over langetermijnbijwerkingen. 'Wat elk vaccin ter wereld doet, is een immuunreactie opwekken, een gecontroleerde variant van wat ons lichaam elke dag duizenden keren doet. Als daar een probleem bij zou optreden, dan zou je dat onmiddellijk moeten merken, niet na een paar maanden of een paar jaar.'

Lees verder

Advertentie
Advertentie