Op zoek naar patiënt nul

De markt van Wuhan was hoogstwaarschijnlijk niet de geboorteplaats maar een superverspreider. ©AFP

Een team van internationale wetenschappers is deze week na bureaucratische vertraging in China gearriveerd om te speuren naar de exacte oorsprong van de pandemie. Onder hen de Nederlandse virologe Marion Koopmans. ‘In een ideale wereld vinden we die eerste patiënt.’

Waar ligt de bron van SARS-CoV-2, het virus dat al een jaar de wereld gijzelt? De eerste grote uitbraak was op een beestenmarkt in Wuhan, de oorspronkelijke drager is allicht een vleermuizensoort. Maar welke route legde het virus precies af voor het boven water kwam? Hoeveel besmettingsclusters bleven in de beginweken onder de radar? Wie was de allereerste patiënt? En is de labotheorie voor honderd procent uit te sluiten?

Op dat soort vragen probeert een groep van tien wetenschappers uit verschillende landen een antwoord te vinden, onder de vlag van de Wereldgezondheidsorganisatie (WGO). Ze gaan op Chinees terrein speuren naar de oorsprong van de pandemie die intussen bijna 2 miljoen levens heeft geëist. ‘Het wordt detectivewerk’, zegt Marion Koopmans, virologe verbonden aan het universitair medisch centrum Erasmus in Rotterdam en een tv-beroemdheid in Nederland vanwege haar rol als een van de corona-adviseurs van de overheid.

Als ik niet zou denken dat het nog zinvol was, zou ik er niet aan meewerken.
Marion Koopmans
Virologe en lid van het team dat in China op zoek gaat naar de allereerste Covid-19-patiënt

De aftrap van de missie verliep moeizaam en niet zonder diplomatiek gesteggel. Aan de zending gingen maanden van onderhandelen vooraf. Tot het allerlaatste moment, vorige week, hield Peking de komst van de buitenlandse wetenschappers tegen door visa achter te houden van enkele leden van het team, terwijl een aantal al in het vliegtuig zat. Het leidde tot een zeldzaam boze reactie van Tedros Adhanom Ghebreyesus, de directeur-generaal van de WGO. ‘Ik ben zeer teleurgesteld. We willen zo snel mogelijk starten’, zei hij op een persconferentie. Maandag kwam dan toch groen licht, Koomans en collega’s arriveerden donderdag. Na twee weken in quarantaine kunnen ze aan de slag.

De vertraging aan Chinese kant voedt vermoedens dat het communistische regime iets te verbergen heeft voor de rest van de wereld, of volhoudt dat het ware begin toch in een ander land lag. Maar daarover wil Koopmans niet speculeren. ‘Ik denk dat het ook voor China belangrijk is dat iedereen transparant is. We zijn al enkele maanden in gesprek met Chinese wetenschappers en wisselen vlot informatie uit. Maar online-overleg is lastig, je bent toch het liefst ter plaatse’, zegt de 64-jarige virologe aan de telefoon, vlak voor haar vertrek.

De vertraging aan Chinese kant voedt vermoedens dat het communistische regime iets te verbergen heeft voor de rest van de wereld, of volhoudt dat het ware begin toch in een ander land lag.

‘Voor de bestrijding van de pandemie vandaag heb je natuurlijk niets aan dit onderzoek ’, zegt Koopmans. ‘Het gaat om een meer fundamentele vraag. Bij elke uitbraak wil je weten hoe het juist is gegaan. Er wordt voorspeld dat er nog meer spillovers uit de dierenwereld komen. Hoe beter je begrijpt hoe dat proces gaat, hoe beter je weet waar je de volgende keer op moet letten. Zo kan je een beter waarschuwingssysteem ontwikkelen om volgende infecties van dierlijke oorsprong eerder in de kiem te smoren.’

Omgekeerde richting

In de tienkoppige internationale ploeg zijn verschillende soorten expertise vertegenwoordigd. Er zijn deskundigen in onder meer epidemiologie, ecologie, biologie, ziektes in dierlijke voeding en virologie, zoals Koopmans, die gespecialiseerd is in virussen van dierlijke oorsprong. Zij wist eerder het MERS-virus te linken aan dromedarissen in het Midden-Oosten en bracht vorig jaar de razendsnelle verspreiding van SARS-CoV-2 bij nertsen in kaart.

De experts blazen verzamelen in epicentrum Wuhan, de logische locatie. ‘We beginnen bij stap één, en dat is een reconstructie van de eerste waargenomen cluster. Het komt erop neer alle beschikbare gegevens naast elkaar te leggen. Dat is een soort gatenkaas die we moeten proberen op te vullen.’

Wishlist

En de Huanan Seafood Wholesale Market zelf? Want tot dusver kregen internationale waarnemers geen toegang tot de beruchte markt, waar stalen werden genomen voor ze dichtging en in allerijl gedesinfecteerd werd op 31 december 2019. ‘Het staat hoog op onze wishlist’, zegt Koopmans. ‘Waar zaten de eerste series van gevallen? Waar waren die personen precies? Welke wilde dieren waren op die markt? Hoe werkt de ventilatie? Wat is toen precies gesampled en getest? En hoe?’

De bedoeling is dat de wetenschappers van daar mogelijke routes van het virus in omgekeerde richting kunnen volgen. ‘De markt was hoogstwaarschijnlijk niet de geboorteplaats maar een superverspreider. China heeft zelf al aangegeven dat er begin december 2019 patiënten waren die niets met de markt te maken hadden. Door genetische stamboomanalyse weten we dat het virus is uitgebroken tussen september en december 2019, en waarschijnlijk in november.’

Marion Koopmans (64) is hoogleraar virologie aan het medisch centrum Erasmus in Rotterdam en is gespecialiseerd in de overdracht van virussen van dier op mens. Ze is een van de corona-adviseurs en spreekbuizen van de Nederlandse overheid en de Europese Commissie. Onlangs won ze de Machiavelliprijs voor publieke communicatie.

Het team gaat onder andere op zoek naar registraties bij ziekenhuizen en andere gezondheidscentra om te kijken of gegevens uit die periode fel afwijken van historische data, en of zich clusters van woonplaatsen van patiënten aftekenen. ‘Dat kan aangeven waar we op moeten inzoomen.’ Er wordt ook gekeken naar data zoals online zoekgedrag en trends op sociale media. Die kunnen indicaties geven over een piek in griepklachten. ‘De uitbraak van SARS in 2003 in Hongkong werd voorafgegaan door een run op apothekers voor middelen die in China populair zijn tegen longontsteking.’

De hypothese nu is dat het virus is overgesprongen van een vleermuizensoort. ‘Dat is zeer waarschijnlijk, omdat vleermuizen zijn geïdentificeerd als reservoirs van coronavirussen waar SARS-CoV-2 nauw bij aansluit. Maar er is veel meer onderzoek gedaan naar vleermuizen dan naar andere diersoorten, dus je moet uitkijken of je zo niet het antwoord op je vraag creëert. En een van de openstaande vragen is: zit er nog een diersoort in de keten, voor de sprong naar de mens? Wasbeerhonden worden genoemd, onder meer. Ze worden in China veel gehouden voor hun pels.’

Brandende schijnwerpers

In een ideale wereld leidt het onderzoek tot een allereerste menselijke besmetting, de patiënt nul. In theorie kan het. Maar het wordt een extreem moeilijke opgave, geeft Koopmans toe. Bij de ebola-uitbraak van 2014 is het met grote waarschijnlijkheid wel gelukt de eerste mens aan te duiden: een 2-jarige jongen in Guinee die vaak speelde bij een holle boom waarin vleermuizen leefden.

Is het dan al niet te laat? Had dit soort onderzoek niet onmiddellijk moeten worden opgestart? Ja en nee, zegt Koopmans. Er is inderdaad veel kostbare tijd verloren gegaan, maar door de betere kennis van het virus zijn ook dingen mogelijk die dat een jaar geleden niet waren. ‘We kunnen intussen via artificiële intelligentie behoorlijk betrouwbaar longscans vergelijken en onderscheiden welke patiënten een ontsteking hadden door covid. En de soorten die het virus oorspronkelijk droegen, zijn er heus nog wel. Als ik niet zou denken dat het nog zinvol was, zou ik er niet aan meewerken.’

Koopmans voelt de brandende schijnwerpers en de hoge internationale verwachtingen. ‘We hopen tot enkele aannemelijke hypotheses te komen. Maar er is veel politiek mee gemoeid, en dat geeft druk. De vraag is hoe hard dat in de weg gaat zitten. Het liefst zou je het onderzoek in alle rust doen, want het zal veel tijd en meerdere reizen naar China vergen.’

Op voorhand wordt in elk geval niets uitgesloten. Zelfs niet de in complot‑ hoeken populaire theorie dat het virus door mensen is gemaakt in een labo en daaruit al dan niet moedwillig is ontsnapt. ‘Niets is off limits. Al zijn de argumenten voor menselijke manipulatie, zoals de claim dat er een stukje hiv in corona zou zitten, wel behoorlijk competent onderuitgehaald. Maar als we onderweg op de mogelijkheid van een labo als bron botsen, moeten we dat onderzoeken. We zullen gaan waar de vraagstelling ons heen leidt.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie