analyse

Overreden door een trein die we van ver zagen aankomen

Skiërs die op wintersportvakantie gingen in Noord-Italië en andere oorden in de Alpen zorgden voor een verdere verspreiding van Covid-19 in de rest van Europa. Onder meer de après-skibar Kitzloch in het Oostenrijkse Ischgl bleek een hotspot voor het virus. ©AFP

Intussen is duidelijk dat er een leven voor en na corona zal zijn. We zagen het virus van ver aankomen, maar toch is de ernst pas laat echt doorgedrongen. Waarom hebben de meesten onder ons SARS-CoV-2 zo lang onderschat? 'We hebben al een paar keer geluk gehad. Nu niet.'

'Chinees virus zaait ongerustheid.' Op zaterdag 18 januari maakt De Tijd, op pagina 50 diep in de weekendeditie, voor het eerst melding van een mysterieuze nieuwe ziekte die is uitgebroken in Wuhan. Een veemarkt in de miljoenenstad is de ground zero, en er zijn op dat moment al besmettingen vastgesteld tot in Japan en Thailand. De nieuwkomer vertoont gelijkenissen met SARS, dat in 2002 een pandemie veroorzaakte die 774 mensen het leven kostte. Ook schreven we: 'Reden tot paniek is er niet, benadrukken wetenschappers.'

'Dat was ook zo', zegt Steven Van Gucht, viroloog van Sciensano en lid van het Nationaal Crisiscentrum dat de overheid adviseert. 'In de eerste weken na de uitbraak was de boodschap vanuit China dat het om een dierlijk virus ging en dat er geen overdracht was van mens op mens. We hebben altijd met een worstcasescenario rekening gehouden. Maar hadden we begin januari ook maar een vaag vermoeden dat dit twee maanden later heel de wereld op slot zou zetten? Hoegenaamd niet.'

De opmars van corona


31 december 2019 China waarschuwt de Wereldgezondheidsorganisatie voor de uitbraak van een ongewone longaandoening in Wuhan.
11 februari 2020 De dodentol van het nieuwe virus stijgt in China tot boven 1.000 mensen.
17 februari 2020 De Bel20 piekt, maar begint daarna aan een daling van voorlopig 40 procent.
23 februari 2020 Een plotse broeihaard van Covid-19 in Lombardije leidt tot zes doden.
11 maart 2020 Een eerste persoon overlijdt door het coronavirus in ons land.
13 maart 2020 België legt het openbare leven lam. De horeca gaat dicht, lessen worden opgeschort.

Het geheimzinnige virus van toen is vandaag het enige probleem op de planeet. Sinds goed een week zit de hele wereld midden in de grootste maatschappelijke ontwrichting sinds de Tweede Wereldoorlog. Met een doodsmak is de economie de jongste tien dagen tot stilstand gekomen. Het ene land na het andere vroeg zijn burgers zo veel mogelijk binnen te blijven in een poging de exponentiële verspreiding van de pandemie te stoppen. Zoals The Economist schrijft: 'Planet earth is shutting down.'

De schok is enorm, maar nochtans zagen we de trein die ons heeft omvergereden van ver aankomen. Het virus nam een lange aanloop van Wuhan tot bij ons, maar zelfs toen het dichterbij kwam, drong maar moeizaam door dat het een ongeziene impact op onze eigen levens zou hebben. De meesten van ons bleven lang hangen in een collectieve ontkenning en onderschatting, erkent medisch filosoof Ignaas Devisch (UGent). 'Ik moet eerlijk zijn: ik had ook niet verwacht dat het in Europa deze dimensie zou aannemen. We hoopten wellicht allemaal dat het door de drastische maatregelen in China daar zou blijven.'

'Hard geschrokken'

De sense of urgency moest ook groeien bij de wetenschap. Ook virusexperts gingen er aanvankelijk van uit dat SARS-CoV-2, de wetenschappelijke naam van het virus, in te dammen was door geïnfecteerde mensen te identificeren en te isoleren. 'We dachten dat het geografische bereik beperkt zou blijven', zegt Pierre Van Damme, vaccinoloog van de Universiteit Antwerpen. 'Dat veranderde toen de curve van de razendsnelle verspreiding duidelijk werd.'

De gamechanger was de uitbraak in Italië. In het laatste weekend van februari vielen in Lombardije plots zes doden, wat duidelijk maakte dat er een broeihaard was ontstaan. Corona was niet langer een Aziatisch probleem. Dat was ook het eerste weekend van de krokusvakantie in ons land, toen vanuit heel Noord- en West-Europa skiërs het virus oppikten in Italië en de rest van de Alpen. Honderden besmettingen in verschillende landen kunnen worden teruggebracht tot één après-skibar in het Oostenrijkse skidorp Ischgl. Van Gucht: 'We zijn hard geschrokken van de explosiviteit van het virus in Italië. Toen we zagen dat de curve in België dreigde gelijk te lopen, zag ook het beleid meteen de urgentie in.'

Dan moest wel de knop nog worden omgedraaid van de schrik voor de economische impact naar het belang van de volksgezondheid. Die kwam er in de week van 9 maart, die begon als een normale werkweek maar eindigde met een land in stilstand. ‘De maatregelen zijn in stappen ingevoerd, maar wel snel na elkaar. Dat moest ook. Mensen moeten het aanvaarden of ze zullen hun gedrag niet veranderen’, zegt Van Gucht.

'Eerder kon niet, want de cijfers waren er niet naar. Pas als je gevallen hebt, kan je actie ondernemen, want je speelt met enorme economische belangen. We krijgen meermaals per jaar rapporten over nieuwe besmettelijke ziektes ergens in de wereld. Je kan dan niet meteen vluchten annuleren en landen afsluiten. Gelukkig leiden de meeste virussen tot niets.' 

Duizelingwekkend

Zag dan niemand de catastrofe aankomen? Toch wel: terwijl in ons land de urgentie pas tien dagen geleden echt duidelijk werd, waren de beurzen in de tweede helft van februari aan hun grote neergang begonnen. Eeerst aarzelend, dan duizelingwekkend. Op 17 februari piekte de Bel20 op 4.198 punten, nu noteert de Brusselse sterindex 40 procent lager. Op dat moment waren wereldwijd zo’n 75.000 mensen besmet met het coronavirus, met 2.100 doden tot gevolg. Twee weken later, op 7 maart, kopte De Tijd dat beleggers ongeruster waren dan ondernemers, en lieten veel Vlaamse bedrijven verstaan dat het allemaal wel zo’n vaart niet zou lopen. Het lijkt alsof de financiële markten het gevaar beduidend vroeger aanvoelden dan het grote publiek.

De meeste mensen, ik incluis, hebben geen objectieve basis om dit te beoordelen. De zorgen komen omdat anderen zich zorgen maken.
Werner de Bondt
Gedragseconoom

'Dat is perfect mogelijk', zegt de Belgische gedragseconoom Werner De Bondt aan de telefoon vanuit Seattle, de eerste broeihaard van het virus in de VS. 'Voor iedereen op de financiële markten is het gebruikelijk om wereldfenomenen op te volgen. Zij zagen de wolken aan de horizon wat vroeger dan andere mensen. Er is in de sector ook een intense ervaring van competitie. Je kijkt altijd eerst naar jezelf en denkt na over kansen en risico’s. Dat is anders dan in het gewone leven.'

'Bij het brede publiek leefde lang alleen het idee dat er een virus was waar mensen aan stierven in China', zegt de professor. 'Je kan daar niet bezorgd over zijn voor het doordringt. Eerst moet er aandacht zijn. De meeste mensen, ik incluis, hebben geen objectieve basis om dit te beoordelen. De zorgen komen omdat anderen zich zorgen maken, we naar hen luisteren en we dan oordelen dat het tijd is om ongerust te worden. Dat proces neemt tijd in beslag.'

Volgens De Bondt hebben politici het volk nodig om alarm te slaan, maar heeft het volk ook politici nodig. ‘Iemand moest de alarmbel luiden. Mensen verwachten dat van overheden. Grote aankondigingen van leiders zijn belangrijk in het galvaniseren van de publieke opinie, als een soort uitroepteken.’

Zelfgenoegzaam

De onderschatting van een pandemie is niet abnormaal, leert de literatuur. In 'La Peste', uit 1947, beschrijft Albert Camus dat burgers van de Algerijnse stad Oran, waar de roman zich afspeelt, het nooit voor mogelijk hadden gehouden dat hun stad ten prooi zou vallen aan een besmettelijke ziekte. De vraag blijft hoe het komt dat ook wij ondanks de moderne medische kennis, de aandacht van de hyperkinetische wereldmedia en met de kelderende beurzen pas laat wilden beseffen dat we ons leven drastisch moesten omgooien. 'Nochtans weten we goed genoeg dat niets zo democratisch is als een virus. Het maakt geen onderscheid, ontziet niemand', zegt Devisch.

'Gingen we ervan uit dat we wel gespaard zouden blijven? Dachten we dat we veilig waren vanuit de onwillekeurige associatie dat we een goed gezondheidszorgsysteem hebben? Er treedt een soort gemakzucht op waarbij mensen denken: wij ontsnappen er wel aan. Het is ook ongezien in de moderne tijd. Je verwacht in 2020 niet dat een pandemie deze impact zou hebben en dat we er geen controle over krijgen. Voorts speelt angst een rol. Je wil niet dat het hier zo erg wordt.'
 

'Ik denk dat we zelfgenoegzaam waren geworden', zegt Van Gucht. 'We hebben in het nabije verleden een paar keer geluk gehad. De vorige pandemie, van het H1N1-virus in 2009, leek eerst heel dreigend, maar viel goed mee. Dat zat wellicht nog in ons collectieve geheugen, waardoor we dachten dat er weinig was om ons zorgen over te maken. Dit virus, waarvoor niemand immuun is, heeft duidelijk meer tanden. Nu hebben we minder geluk.'

Lees verder

Advertentie
Advertentie