Pas nu gaan we vaker naar de psycholoog: 'Hoe langer dit duurt, hoe zwaarder de gevolgen doorwegen'

©ephameron

Toen de samenleving in maart 2020 werd stilgelegd, vreesden velen een golf aan depressies en suïcides. Een jaar later is het beeld genuanceerder. Al baren eetstoornissen grote zorgen.

Jongeren die niet meer jong kunnen zijn. Alleenstaanden die alle contacten zien wegvallen. Thuiswerk naast jengelende kinderen. Ouderen die bijna hermetisch afgesloten worden. Gezinnen die 24/7 op elkaars lip zitten. Vanaf de eerste lockdown, midden maart 2020, sloeg de vrees toe in de geestelijke gezondheidszorg. Wat ging dat geven? De Tijd ging in gesprek met de sector en maakt een balans op.

1. We voelen ons slechter maar hebben veerkracht

Ja, we voelen ons slechter. 63 procent van de volwassen bevolking in België is ontevreden over zijn huidige sociale contacten, blijkt uit de jongste gezondheidsenquête van Sciensano in maart. Bijna een derde meldt ernstige eenzaamheid.

Toch betekent dat niet dat we massaal in de psychiatrie belanden. ‘Je kan je minder goed voelen, maar dat betekent niet dat je meteen een psychiatrisch ziektebeeld hebt’, zegt Filip Bouckaert, hoofdarts van het Universitair Psychiatrisch Centrum KU Leuven, het grootste psychiatrische ziekenhuis in ons land. ‘De meeste mensen hebben voldoende veerkracht.’

Bouckaert zag dat velen automatisch in actie schieten. ‘We zijn massaal beginnen te wandelen en bewegen. Beweging, een gezond dieet, een goede slaap en niet roken hebben een bewezen effect in de preventie van angst en depressie.’

Je kan je minder goed voelen, maar dat betekent niet dat je meteen een psychiatrisch ziektebeeld hebt. De meeste mensen hebben voldoende veerkracht.
Filip Bouckaert
Hoofdarts van het Universitair Psychiatrisch Centrum KU Leuven

Ook ouderen zijn volgens Mathieu Vandenbulcke, diensthoofd ouderenpsychiatrie in het UPC Leuven, erg veerkrachtig. ‘We denken vaak dat ouderen kwetsbaar zijn. Maar tijdens hun leven hebben ze zich kunnen wapenen tegen tegenslagen.’

Er was veel creativiteit. Er werden berentochten, applausmomenten en stoepbezoeken georganiseerd. ‘Dat lijkt misschien banaal, maar is ontzettend belangrijk’, zegt Frederik Gevaert, psycholoog in het Centrum voor Geestelijke Gezondheidszorg (CGG) in Noord-West-Vlaanderen. In een CGG komen mensen langs voor een gesprek of therapiesessies, van opname is (nog) geen sprake. ‘Een van mijn patiënten is een alleenstaande moeder, die met twee kinderen in een klein appartement woont. Samen op de fiets beren voor vensters zoeken, helpt. Het creëert een groepsgevoel.’

Dat we niet massaal aanklopten bij de psycholoog of psychiater, blijkt uit de cijfers die De Tijd opvroeg bij de zorgkoepel Zorgnet-Icuro (zie kader). Al wordt meteen genuanceerd. ‘Veel blijft onder de radar’, zegt Filip Desmit, directeur zorgverlening van het CGG Noord-West-Vlaanderen. ‘Belgen vertonen uitstelgedrag om hulp te zoeken, los van corona.’

Pas tijdens de derde golf, in het eerste kwartaal van 2021, krijgen de 19 Centra voor Geestelijke Gezondheidszorg in Vlaanderen - goed voor 69 vestigingen - meer en meer vragen. De voorlopige cijfers tonen een stijging van het aantal aanmeldingen bij alle leeftijds- en doelgroepen, maar zeker bij kinderen en jongeren.

2. Suïcidegolf blijft (voorlopig) uit

‘De suïcidegolf waar sommigen voor vreesden, blijft uit’, zegt Gwendolyn Portzky, directeur van het Vlaams Expertisecentrum Suïcidepreventie. ‘Van januari tot juni 2020, waarin de eerste lockdown viel, zien we in België weinig verschil met de periode daarvoor.’

In april en mei 2020 lagen de cijfers lager dan in dezelfde maanden in 2019. In juni zijn er wel iets hogere cijfers. Ook het aantal suïcidepogingen ligt lager dan vorig jaar. Portzky: ‘Sommige patiënten met suïcidegedachten voelden zich beter tijdens de eerste lockdown. Iedereen had het moeilijker en samen door een crisis gaan hoeft niet negatief te zijn.’

Geen reden tot paniek dus? ‘Oh, jawel. Ik hou mijn hart vast voor 2021 en 2022. Hoe langer dit duurt, hoe meer het samenhorigheidsgevoel afkalft en hoe zwaarder de gevolgen doorwegen. Ik denk vooral aan mensen die hun job verloren of in de schulden zitten na een faillissement. Of aan jongeren.’

Ik hou mijn hart vast voor 2021 en 2022. Hoe langer dit duurt, hoe meer het samenhorigheidsgevoel afkalft en hoe zwaarder de gevolgen doorwegen.
Gwendolyn Portzky
Directeur van het Vlaams Expertisecentrum Suïcidepreventie

Zorgwekkend vindt professor en kinderpsychiater Marina Danckaerts dat ze de jongste maanden opvallend meer kinderen en jongeren ziet op de spoedafdeling van het psychiatrisch ziekenhuis in Leuven. Ze ondernamen een zelfmoordpoging of hebben zware zelfmoordgedachten. ‘Corona duurt te lang en het perspectief is te klein.’

Ook ouderenpsychiater Vandenbulcke maakt zich zorgen. ‘Het tijdsperspectief voor ouderen is korter. Wat heeft mijn leven nog te bieden als het op deze manier moet, denken sommigen. Die gedachten spelen het vaakst bij oudere mannen. Niets nieuws trouwens. Na de SARS-crisis waren er in de aangetaste gebieden 30 procent meer suïcides bij 65-plussers.’

3. Meer eetstoornissen

Er zijn duidelijk meer eetstoornissen. Uit de jongste cijfers van Sciensano blijkt dat 11 procent van de respondenten symptomen van een eetstoornis vertoont. In 2018 was dat 7 procent. Het is een van de zichtbaarste tendensen op het terrein, beaamt Stephan Claes, diensthoofd volwassenenpsychiatrie in het UPC KU. ‘We hebben veel meer aanmeldingen, ook veel nieuwe, voor anorexia nervosa. De wachtlijst van meestal een 15-tal mensen groeide deze zomer aan tot 80. In allerijl hebben we bijkomende online groepstherapie ontwikkeld om de wachtenden toch iets te bieden.’

80
Mensen
De wachtlijst voor eetstoornissen groeide aan van 15 tot 80 mensen.

Het gaat vooral om jonge vrouwen, die vanaf 16 jaar terechtkunnen op de volwassenenpsychiatrie. Het is gissen naar de redenen. ‘Mogelijk werd het probleem pas duidelijk toen families meer tijd met elkaar doorbrachten.’

De problematiek valt ook op bij kinderen jonger dan 16. ‘Het aantal aanmeldingen van 11- tot 16-jarigen in ons ziekenhuis lag tussen november 2020 en maart 2021 drie keer hoger dan in 2019’, zegt Danckaerts. Ook hier veel nieuwe gezichten. ‘Een groot deel zijn perfectionistische meisjes. Ze willen alles goed doen, maar door het wegvallen van de schoolse context lukt dat niet. Als compensatie nemen ze controle over hun lichaam. We zien acute gevallen van meisjes die snel erg veel afvallen.’

4. Eindelijk rust

Opmerkelijk - of misschien ook niet - is dat een deel van de mensen zich wel beter voelt. Het wegvallen van sociale verplichtingen, het gependel naar het werk en het gejaag van elke dag was voor sommigen een opluchting. Gevaert merkte dat ook in zijn praktijk. ‘Zeker introverte mensen waren in eerste instantie in hun sas.’

Ook Vandenbulcke hoorde soms de opluchting bij oudere patiënten. ‘Ouderen moeten vaak veel. We raden hen aan sociaal actief te blijven, te bewegen, buiten te komen en cognitief scherp te blijven. Dat is met de beste bedoelingen maar sommigen vonden het fijn dat de druk wegviel.’

Geluk gaat ook over vergelijking, zegt Vandenbulcke. ‘We zaten allemaal een beetje in hetzelfde schuitje en dat deed sommigen goed. Jong en oud.’

5. Besef groeit

Toen de geestelijke gezondheidszorg in maart 2020 in coronamodus moest, werd de werking plots anders. Bezoeken konden niet meer en sommige opnames werden uitgesteld. Voor de ambulante zorg werd razendsnel overgeschakeld op beeldbellen. ‘Dat was niet gemakkelijk. Noch voor de patiënt, noch voor de hulpverlener, noch voor de familie’, klinkt het in koor.

Iedereen schakelde - vaak na enkele weken - deels weer over op fysieke consultaties. De zorg verliep via andere kanalen, maar er werd zo weinig mogelijk uitgesteld. Het belang van mentaal welzijn daalde overal in. ‘Tijdens de pandemie schoot de politiek onder maatschappelijke druk wakker’, zegt Bouckaert. ‘Eindelijk werden meer budgetten vrijgemaakt voor geestelijke gezondheidszorg. Een goede zaak, al moeten die structureel worden.’

De vraag om meer aandacht voor geestelijke gezondheidszorg speelt al jaren. Symptomatisch zijn de lange wachtlijsten. ‘De pandemie drukte ons met de neus op de feiten. Mentaal welzijn is even belangrijk als eten en drinken. Dat weet iedereen na drie lockdowns.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie