interview

‘We hebben snelwegen voor virussen gecreëerd'

‘Een virus dat ’s ochtends in Jakarta arriveert, kan ’s avonds in Brussel of New York zijn’, zegt Yale-professor Frank Snowden. ©AFP

De geschiedenis leert dat een pandemie elke maatschappij op haar kwetsbaarste punt pakt. In onze tijd is dat de globalisering, zegt de Amerikaanse medische historicus Frank Snowden. ‘Deze crisis reflecteert onze onwil om de gevolgen van de globalisering te aanvaarden.’

Hoe groot kan het toeval zijn? Eind 2019 brengt Frank Snowden, professor aan Yale aan de Amerikaanse oostkust, zijn 600 pagina’s tellende boek uit over hoe pandemieën de menselijke geschiedenis hebben vormgegeven. Enkele maanden later is het prijs. Op de koop toe zit hij vandaag vast in Rome, de hoofdstad van een van de zwaarst getroffen landen, omdat hij bezig was met onderzoek in de archieven van het Vaticaan.

Frank Snowden (73)

Medisch historicus en professor aan de universiteit van Yale in het Amerikaanse Connecticut. Publiceerde eind 2019 ‘Epidemics and Society’ over de impact van pandemieën op het verloop van de geschiedenis.

‘Het virus heeft inderdaad heel mijn leven overgenomen. Maar ik probeer er iets positiefs uit te halen’, zegt de 73-jarige historicus, die al 40 jaar besmettelijke ziekten bestudeert, in een videogesprek.

Zijn ‘Epidemics and Society - From the Black Death to the Present’ is volgens het World Economic Forum een must-read om grip te krijgen op het historische belang van wat we nu meemaken. De stelling van Snowden is dat besmettelijke ziekten in de geschiedenis, van de builenpest over cholera tot Covid-19, de maatschappij een spiegel voorhouden door de kwetsbare schakels van dat moment uit te buiten.

‘De cholera-epidemie in de 19de eeuw was een reflectie van een snel industrialiserende en verstedelijkende wereld. Enorme steden groeiden met mensen die van buitenaf kwamen. Zij leefden in dichtbevolkte buurten zonder regulering of bouwcodes, veilig water, verharde wegen of riolering. De perfecte omgeving voor een ziekte als cholera die passeert via orale-fecale weg. Daarna kwam er een hygiënische infrastructuur en wetgeving in de industriële wereld.’

Wat zegt de coronapandemie over onze wereld vandaag?

Frank Snowden: ‘Het is de eerste grote pandemie in het tijdperk van de globalisering. Microben zijn er altijd geweest, maar hebben nu ook kanalen om zich over de hele wereld te verspreiden. Een groot deel van de wereldbevolking woont in megasteden die met elkaar verbonden zijn door luchtvaart. Miljoenen mensen zijn op ieder moment onderweg. Een virus dat ’s ochtends in Jakarta arriveert, kan ’s avonds in Brussel of New York zijn. We hebben snelwegen voor virussen gecreëerd. Het coronavirus buit dat uit via de heel effectieve manier waarop het zich verspreidt: via de lucht. De geglobaliseerde wereld wordt heel erg blootgesteld aan virale longziekten.’

Frank Snowden. ©Yale University


‘Maar er is ook onze relatie met de natuur. We zijn bijna met 8 miljard mensen. We blijven denken dat de industriële expansie eindeloos kan duren, terwijl we allemaal weten dat de middelen van de planeet eindig zijn. Dat is een grote contradictie. Een deel van dat probleem is dat we de habitat van dieren vernietigen. Mensen leven steeds dichter bij dieren die ze in het verleden niet tegenkwamen. Daardoor zijn er nieuwe manieren voor virussen om over te springen naar mensen. SARS was daar een goede waarschuwing voor, net als ebola. Nu zien we het opnieuw. Ook dat is een component van de globalisering.’

Is de globalisering zoals we die tot voor kort kenden dan voorgoed voorbij?

Snowden: ‘De structuren zijn intussen te diep geworteld. We kunnen er niet zomaar voor kiezen dat om te gooien. Zomaar de globalisering stoppen zal ons probleem niet oplossen, alleen maar nieuwe creëren. Virussen kennen geen muren. Ik hoop wel dat we het beter managen en ons aanpassen. Het besef dringt door dat we beter niet meer al onze economische eieren in één mand leggen, bijvoorbeeld China, en dat meer diversificatie nodig is om bevoorradingsketens te beschermen. Ik denk dat die verandering permanent wordt.’

We beseffen het misschien onvoldoende, maar pandemieën hebben een grote impact op het verloop van de wereldgeschiedenis, schrijft u.

Snowden: ‘Epidemische ziektes zijn een van de grote krachten die het verleden van de mensheid hebben gestuurd. Daarmee wil ik niet zeggen dat ze belangrijker zijn dan economie, religie of cultuur, maar wel even belangrijk. Ze hebben mee de wereld geboetseerd waarin we leven.’

Als we aan grote historische keerpunten denken, zijn dat vooral oorlogen, strategische beslissingen van wereldleiders of huwelijken tussen koninklijke families. Geen ziektes.

Snowden: ‘Om een voorbeeld te geven: de VS hebben hun status van supermacht mee te danken aan een ziekte: de gele koorts. Eind 18de eeuw ontstond een slavenopstand op Haïti, toen een Franse kolonie. Die was zo belangrijk voor de Fransen vanwege de succesvolle suikerexport dat Napoleon er 50.000 troepen heen zond. Hij wilde zijn macht handhaven omdat hij de kolonie zag als een springplank voor de Franse ambities in de Amerikaanse regio. Maar de troepen waren in tegenstelling tot slaven afkomstig uit Afrika niet immuun tegen de gele koorts, en stierven in groten getale. De Fransen gaven de strijd op en Haïti werd onafhankelijk. Bijgevolg moest Napoleon zijn ambities in het westen laten varen en verkocht hij Louisiana aan de VS, die plots dubbel zo groot en veel machtiger werden.’

Er wordt gespeculeerd dat China, Amerika’s grote economische concurrent, als winnaar uit de coronacrisis komt. Hebben ziektes ook al wereldrijken doen vallen?

Snowden: ‘Absoluut. Bij de ondergang van het Romeinse Rijk was malaria de druppel. Door klimatologische veranderingen in de 5de eeuw werd het warmer en vochtiger in het zuiden van Europa, waardoor malariamuggen zich gingen verspreiden. Malaria verzwakte de Romeinen omdat veel mensen door de ziekte niet meer in staat waren te werken in de landbouw of te vechten in het leger. Je kan de val van het Romeinse Rijk niet verklaren zonder die epidemische ziekte in beschouwing te nemen. Of neem opnieuw Napoleon: zijn aftocht in Rusland werd mee veroorzaakt door ziektes.’

Pandemieën verplichten ons solidair te zijn en te denken als een soort. Houden ze ons ook een morele spiegel voor? En wat toont die dan?

Snowden: ‘Pandemieën belichten altijd onze morele waarden. Ze bereiken elk gebied van de menselijke psyche: onze relatie tot mortaliteit, de betekenis van ons leven, ons geloof in een god, of we geven om mensen rondom ons, wat we vinden van politieke autoriteit, van waarheid en van wetenschap. De geschiedenis heeft ook een heroïsche kant. Het is dankzij de passage van de pest dat publieke gezondheidszorg bestaat. Hoe verschrikkelijk de pest ook was, een deel van het verhaal is de heldhaftige samenwerking. Publieke gezondheidszorg is een van de grootste verwezenlijkingen van de mensheid. En het is alles wat we hebben om ons te beschermen tegen deze ramp.’

Ik vrees dat honderdduizenden of zelfs miljoenen mensen zullen sterven aan de gefaalde voorbereiding op iets dat duidelijk ging gebeuren.
Frank Snowden, professor medische geschiedenis Yale


‘Ik zou het geen veertig jaar kunnen volhouden als het alleen een verhaal van hopeloosheid en catastrofe zou zijn. Dit is niet de Apocalyps. Het zal zo aanvoelen, voor een bepaalde tijd, maar het is het toch niet. Er is een toekomst. Laten we er een betere van maken waarin dit niet nog eens gebeurt.’

Virussen worden wel eens perfect democratisch genoemd, omdat ze niemand ontzien. Is dat wel zo?

Snowden: ‘Ik maak me grote zorgen over de impact van Covid-19 op de ontwikkelingslanden. Wij zijn misschien onvoorbereid en hebben geen vaccin, maar we hebben wel dit wapen: we kunnen afstand houden. En onze handen wassen. Hoe neem je die maatregelen in de townships en de favela’s? Hoe blijf je binnen als je dakloos bent? Hoe was je je handen zonder proper water of zeep? Ziektes buiten kwetsbaarheden in maatschappijen uit die mensen zelf hebben gecreëerd. Ik vrees dat die toestanden volledig worden blootgelegd. Iedereen kan worden besmet, maar de last wordt vooral gedragen door armen, in overbevolkte en onhygiënische omstandigheden.’

Wat heeft u tot dusver geleerd over het historische belang van Covid-19?

Snowden: ‘Het is ontmoedigend vast te stellen hoe compleet onvoorbereid de hele wereld was op deze ramp. Sinds de vogelgrieppandemie van 1997 zegt de wetenschappelijke wereld dat dit een onvermijdelijke gebeurtenis is. Als je in de Caraïben woont, komt er vroeg of laat een zware orkaan. Je kan alleen niet zeggen wanneer en hoe krachtig, maar je moet je wel voorbereiden. Zo is het ook met een virus. De meest ontmoedigende uitspraak in dat opzicht is die van de Amerikaanse president Donald Trump, die zei: ‘Wie had het kunnen weten?’ Wel, iedereen. Ik vrees dat honderdduizenden of zelfs miljoenen mensen zullen sterven aan de gefaalde voorbereiding op iets dat duidelijk ging gebeuren.’

Terwijl de volgende pandemie er snel kan zijn.

Snowden: ‘De bioloog Joshua Lederberg, die op zijn 33ste een Nobelprijs won, zei het al: er is een levenslange strijd tussen mens en microbe. Microben hebben het voordeel dat ze oneindig zijn en dat ze muteren. Mensen kunnen dat niet volgen, maar hebben wel een groot verdedigingsmechanisme: hun intelligentie. Ik zou daaraan toevoegen: en hun capaciteit om samen te werken als ze dat wensen. We zijn niet gedoemd, verre van. We hoeven niet ten onder te gaan aan microben. We hebben de middelen om ze te overwinnen, om te doen wat nodig is om een catastrofe te vermijden. Maar dat hebben we dus niet gedaan. Niet alleen is het coronavirus een reflectie van het soort wereld dat we hebben gecreëerd, maar ook van onze onwil om de gevolgen daarvan te aanvaarden. Als we in dit soort wereld gaan leven, moeten we maatregelen nemen om het veilig te maken.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie