Franz Schubert of de koning van de Weltschmerz

©BELGAIMAGE

In ‘Schubert, de biografie’ stuurt musicoloog Yves Knockaert het beeld van de Weense componist bij. ‘Hij was niet de caféloper zonder geld waarvoor hij vaak wordt versleten.’

Meer dan een paar noten op de piano of de eerste zinnen van een lied heb je doorgaans niet nodig om Franz Schubert (1793-1828) te herkennen. In zijn muziek hangt altijd onweer in de lucht. Of het voorgevoel van tranen bij een naderende afwijzing. Schubert was de koning van de romantiek, de componist van de Weltschmerz.

Gretchen am spinnrade.

De tragiek van zijn muziek is de voorbije 200 jaar vaak vertaald naar de biografie van zijn leven. Schubert als de permanent ongelukkige en in geldnood verkerende componist die zijn verdriet verdronk op café. Dat hij ook nog eens op jonge leeftijd overleed, past perfect bij dat imago.

Musicoloog Yves Knockaert schetst in zijn biografie een veel genuanceerder beeld van de Weense componist. Hij baseerde zich voor zijn boek op originele documenten over en van de componist. Daarnaast onderwierp hij de bestaande biografieën aan een kritische analyse.

Kneuterigheid

Het resultaat is een boeiend boek dat naast een portret van de componist ook grondig het leven in Wenen aan het begin van de 19de eeuw schetst. Je kan Schubert niet los zien van het maatschappelijke en politieke klimaat waarin hij leefde. Toen Napoleon in 1815 definitief was verslagen, brak in Wenen de Restaurationszeit aan. Onder leiding van Klemens von Metternich greep Oostenrijk terug naar de waarden van het ancien régime.

Forellenkwintet

Oostenrijk geraakte in de ban van de kneuterigheid. Die kneuterigheid kreeg zelfs een naam: Gottlieb Biedermeier. De man heeft nooit bestaan, maar hij stond symbool voor ‘de schoolmeester’ die zich wentelt in het geluk en ongeluk van het alledaagse.

Schubert was deels een soort Biedermeier - een carrière als onderwijzer lag in het verschiet. Hij zakte met zijn vrienden regelmatig af naar de kroeg, maar dat was niet om zich elke keer laveloos te zuipen.

Censuur

Het politieke conservatisme vertaalde zich naar het dagelijkse en het culturele leven. Censuur, ook in de muziek, werd de normaalste zaak van de wereld. Maar Schubert was in zijn muziek absoluut vooruitstrevend. ‘Hij was de eerste zelfstandige componist uit de geschiedenis. Voor hem werkten alle componisten - van Bach over Mozart tot Beethoven - in opdracht van de adel of de kerk.

Die Erlkönig

Schubert deed het anders. Hij componeerde op eigen initiatief zonder te wachten op een opdrachtgever’, legt Knockaert uit aan de telefoon. Toch probeerde Schubert eerst ergens kapelmeester te worden. Maar dat lukte niet. De componist leefde van zijn composities en het geven van muziekles. Hij werd daar niet rijk van. Soms had hij geld tekort, maar dat hij voortdurend in grote armoede leefde, is een mythe, legt Knockaert omstandig in zijn boek uit.

Schubert is vooral bekend om de vernieuwing van het lied. ‘Gretchen am Spinnrade’ uit 1814 is daarbij het sleutelwerk. De innovatie van Schubert schuilt in de manier waarop hij een gedicht - hij schreef zelf geen teksten - omzette in muziek. In muziektermen uitgelegd: hij maakte van het strofische gedicht een Gesang. Bij zijn voorlopers stond de tekst centraal. Ze componeerden er een eenvoudige melodie bij, die zin na zin werd herhaald.

Eigen accenten

Pianotrio op. 100

‘Schubert deed het helemaal anders. Hij interpreteerde het gedicht en maakte daarbij de passende muziek. Vergelijk het met iemand die een gedicht declameert. Die kiest ook voor eigen accenten’, aldus Knockaert. De ‘Erlkönig’ uit 1821 is nog zo’n monument. De snel afwisselende pianoakkoorden zijn niet anders dan het draven van het paard van de elfenkoning die op kinderen jaagt. Maar ze zijn net zo goed een weergave van de ongemakkelijkheid van het hele verhaal.

Schubert werd lang niet overal naar waarde geschat. De grote Duitse dichter Johann Wolfgang von Goethe haalde vaak zijn neus op voor de liederen die Schubert van zijn gedichten maakte. Waarschijnlijk was het een egokwestie en dacht de dichter dat de componist zijn muziek belangrijker vond dan de tekst.

Beethoven

Knockaert wijdt in zijn boek een apart hoofdstuk aan de relatie tussen Schubert en Ludwig van Beethoven (1770-1827). Op diens begrafenis was Schubert een van de kistdragers. Veel contact hadden de twee niet, maar ze kenden elkaar wel. ‘Er wordt vaak gezegd dat Schubert in de voetsporen van Beethoven wilde treden. Zijn symfonieën, vooral de laatste, zouden daarop wijzen. Ik hou hen graag gescheiden want ik zie een wezenlijk verschil in hun muziek. Beethoven confronteerde muzikale thema’s met elkaar. Schubert niet. Die hield zich aan één thema en schakelde daarna over op een nieuw. Nog zo’n vernieuwing.’

Aanraders

Franz Schubert schreef ongeveer 1.000 werken. De Duitse musicoloog Otto Erich Deutsch lijstte ze op en gaf ze een nummer, van D1 tot D954.

Schubert componeerde heel wat onvergetelijke liedcycli, van ‘Die Schöne Müllerin’ tot ‘Winterreise’.

In kamermuziek was Schubert onovertroffen. Voor wie weinig vertrouwd is met zijn werk is het dartele ‘Forellenkwintet’ een prima kennismaking. Het ‘Piano Trio opus 100’ (D929) is een absolute aanrader. Van zijn symfonieën zijn de achtste (de onvoltooide) en de negende aan te bevelen.

Schubert liep in 1822 syfilis op - niets menselijks was hem vreemd. In 1828 was hij zo verzwakt en werd een tyfusbesmetting hem fataal. Hij werd dicht bij Beethoven in Wenen begraven.

Yves Knockaert, ‘Schubert, de biografie’, uitgeverij Polis, 335 pagina’s.

Lees verder

Advertentie
Advertentie