‘De zee is een gigantisch reservoir aan inspiratie voor farmabedrijven’

Fien De Raedemaecker en Jana Asselman verzamelen onderzoeksmateriaal op het strand van Oostende. ©Jonas Lampens

Zit er potentieel een kankermedicijn in de zeelucht? Of leveren zeesterren en zeesponzen in de Noordzee de toekomstige antibiotica en alzheimermedicijnen? ‘Onze zee levert tong, kabeljauw en garnalen. Maar er zitten ook stoffen in die levens kunnen redden.’

Vanop een onderzoekscampus in Oostende leidt Jana Asselman een team dat met biotechnolo- gische middelen nagaat of een frisse neus halen aan zee zo gezond is als het volksgeloof zegt.

De Zeeconomie: de Noordzee als nieuw wingewest

Wat ziet u als u naar de Noordzee kijkt? Een van de meest innovatieve onderdelen van onze economie? De wereldtop in maritiem onderzoek? Waarschijnlijk niet. Nochtans is blauwe economie een onbekende sterkhouder in Vlaanderen. Onze elfde provincie, waar volop geëxperimenteerd wordt en waar oplossingen liggen voor de klimaat-, energie- en grondstoffenproblematiek. Volg de hele maand mei het dossier in De Tijd.

Donderdag: de Noordzee moet een energiefabriek worden.

‘Je had vroeger sanatoria aan zee, onder meer in Oostende. Kinderen met tuberculose werden ernaartoe gestuurd voor gezondheidstherapie. Bedjes werden op grote balkons gezet, met zicht op zee’, zegt ze. ‘Maar zit er echt iets in de zee of de zeelucht dat een effect heeft op onze gezondheid. En wat is dat dan? En kunnen we daar een geneesmiddel van maken?’

In het Belgische deel van de Noordzee zijn zowat 2.000 organismen bekend, exclusief bacterieën en virussen. Die produceren een heel arsenaal aan stoffen. Denk aan het gif van kwallen, de feromonen van predatorvissen om prooien te lokken of de afweerstoffen van zeesponzen. ‘Die komen allemaal in zee terecht. Boven op het zeeoppervlak ligt een zeer dunne laag waarin die moleculen zich ophopen. Aan de kust, waar de golven breken, ontstaat een soort aerosol, een zeespray waarin al die moleculen samenkomen met het zeezout in de lucht’, zegt Asselman.

Het is die mengeling van moleculen die Asselman interesseert. Een team van de Universiteit Gent en het Vlaams Instituut voor de Zee (VLIZ) verzamelde met pompjes aan de kustlijn stalen zeelucht. ‘Die zuigen lucht aan. We stellen ze in op de ademhalingssnelheid van iemand die aan het wandelen of joggen is’, zegt Asselman. Op de pompfilters troepen de moleculen samen, waarna ze in een vloeistof worden gestopt. In een labo wordt geanalyseerd wat hun effect is op menselijke longcellen.

Remmende werking

De eerste resultaten waren verbluffend. De aerosolen bleken een remmende werking te hebben op processen die een rol spelen bij het cholesterolgehalte en de ongecontroleerde deling van kankercellen. ‘Wil dat zeggen dat zeelucht kanker geneest? Dat kunnen we uiteraard nog niet zo poneren. Het labo is nog iets anders dan een menselijk lichaam. Maar het schept wel poten- tieel om er een nieuw medicijn mee te ontwikkelen.’

Zo zag u de Noordzee nog nooit

Nergens ter wereld wordt de zee drukker bevaren en meer gebruikt dan onze Noordzee. En het wordt nog drukker. Met nog meer schepen en windmolens, zeeboerderijen, zwermen drones en een hoop kabels. Op de beperkte ruimte die er is, vraagt dat puzzelwerk en veel creativiteit.

Lees in ons interactieve artikel hoe dat lukt.

Het team berekende dat dagelijks een uur middelmatige inspanning aan de kust een positief effect kan hebben - op voorwaarde dat de laboresultaten letterlijk vertaald kunnen worden naar de mens. ‘Hoe dichter bij de kustlijn, hoe meer wind, hoe hoger de golven, hoe meer schuim, hoe beter. Als het windstil is, zal er bijna geen zeespray zijn. De molecule zal wel in de zee zitten, maar zal niet in je longen geraken.’

Verder onderzoek is nog nodig, onder meer om uit te pluizen wat precies die ene stof in dat hele aerosolmengsel is die de impact kan hebben. ‘We hebben een indicatie dat het uit fyto- plankton kan komen, kleine plantensoorten die alleen met een microscoop zichtbaar zijn.’

Het onderzoek van Asselman kan het begin van iets moois zijn, maar ze is ook realistisch. ‘Slechts een klein percentage van de labo- ontdekkingen zal ooit relevant zijn voor de mens. Wij zijn hier vijf jaar mee bezig, maar dan is nog niet de helft van de weg afgelegd. Het is een afvallingsrace. Je kan bijvoorbeeld een molecule hebben die in de longen fantastisch werkt maar schadelijk is voor ander orgaan. Daar ben je niets mee.’

Diersoorten onder de loep

Asselman is naar eigen zeggen gedreven door de ‘fascinatie voor wat de natuur allemaal te bieden heeft’. ‘We kijken altijd naar hightech om onze vooruitgang te bekijken als mens en maatschappij, maar eigenlijk zit het meeste poten- tieel al in de natuur verborgen. Je moet het alleen vinden. De zee is nog onontgonnen terrein in vergelijking met de aarde. Daarom is het zo belangrijk dat die beschermd wordt. Er zijn 250.000 soorten beschreven. We vermoeden dat er miljoenen zijn. We kennen nog maar een fractie van de mogelijkheden. Er zijn zeker nog onbekende stoffen die potentieel levens kunnen redden.’

Je zoekt in de natuur naar nieuwe moleculen om die synthetisch na te maken en te verbeteren tot een medicijn.
Fien De Raedemaecker
Onderzoeker aan het VLIZ

De zee als reservoir voor nieuwe genees- middelen dus. ‘Dat klinkt voor sommigen als sciencefiction. Maar dat is het al lang niet meer. (zie inzet) In de jaren vijftig werd een eerste kankermedicijn geïsoleerd uit een zeespons. De jongste decennia is het onderzoeksdomein in een hogere versnelling geschoten dankzij de ontwikkeling van apparatuur voor high throughput screening, om massa’s stalen gerobotiseerd te onderzoeken. ‘Dat is onderzoek op goed geluk, maar het is essentieel. Men zoekt in de natuur naar nieuwe moleculen om die te bestuderen, synthetisch na te maken en te verbeteren tot een medicijn. Het is ook handiger om iets na te bootsen dan van scratch te beginnen. Dat bespaart je veel geld en tijd’, zegt Fien De Raedemaecker, onderzoeker aan het VLIZ.

Medicijnen uit de natuur

  • Het diabetesmedicijn Byetta is geïnspireerd op het gif van het gilamonster, een hagedis. Het gif van een tropische, vleesetende kegelslak, die in de oceaan vissen bestookt met dodelijke harpoenen, leverde een pijnstiller op die honderden keren krachtiger is dan morfine.
  • Het Japanse farmabedrijf Eisai lanceerde een borstkankermedicijn op basis van onderzoek op een zwarte zeespons.
  • Er is een medicijn tegen lymfeklierkanker, aangeleverd door de Dolabella Auricularia, een zeehaas uit de Indische oceaan.
  • Dan zijn er de extracten uit algen en wieren die voor hun antibacteriële werking in dierenvoeding wordt gestopt.
  • Zee-egels en zeesterren maken stoffen aan voor antirimpelcrèmes wat de interesse van cosmeticabedrijven wekt.

Zij leidt het project Probio, waarvoor de Vlaamse regering 1 miljoen euro heeft uitgetrokken. In plaats van de zeelucht onder de loep te nemen, wil ze in het project 50 diersoorten uit de Belgische Noordzee van dichterbij bekijken als inspiratie voor de geneeskunde. ‘Het is de eerste keer dat we dit soort onderzoek in de Noordzee doen’, zegt ze. ‘Onze zee levert tong, kabeljauw en garnalen. Maar er is nog meer waarmee je nuttige dingen kan doen.’

De selectie van soorten bestaat uit wormen, krabben, sponzen, kwallen, wieren, mosdiertjes, neteldieren, zakpijpen, mossels, de pieterman. ‘Die vis heeft gif in zijn stekels. Dat maakt het interessant’, zegt ze. De staalnames zijn intussen allemaal gebeurd, met planktonnetten, boomkorren en schrapers om organismen van scheepswrakken onder water te schrapen. Nu zijn het Vlaams Instituut voor Biotechnologie en de KU Leuven aan zet.

Het project gaat onder meer na of er stoffen zijn die een antibacteriële werking hebben. En bij eicellen van kikkers wordt gekeken of ze een impact hebben op receptoren die van belang zijn bij alzheimer en huidveroudering. ‘We hebben al enkele hits, maar het is nog te vroeg om resultaten te geven.’

Enkele Belgisch bedrijven hebben alvast hun karretje aan het project gehangen. Colruyt, Flen Health en Lambers Seghers tonen interesse in antibacteriële stoffen voor respectievelijke voedingsverpakkingen, wondheling en dierenvoeders.

This is the sound of sea

De Sloveense kunstenares Robertina Šebjanič reist sinds 2016 de wereld rond om onderwatergeluiden op te nemen. Ze brengt de impact van de toenemende scheepvaart en andere menselijke activiteiten op zee in kaart. Beluister haar soundscape van de Noordzee in de Venetiaanse Gaanderijen in Oostende.

'Aquatocene' loopt van 8 tot en met 31 mei. Gratis te bezoeken tijdens het weekend en op feest- en brugdagen, tussen 12 en 18 uur. Venetiaanse Gaanderijen, Zeedijk Oostende.

De installatie is een samenwerking van Gluon en De Tijd.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie