Het luidste stukje zee ligt voor onze kust

Een vliegtuig monitort de schepen voor de Belgische kust.

Vergeet die playlist met rustgevende walvisgeluiden, het is allesbehalve stil en sereen in zee. Onderwatergeluid is een groeiend probleem. Zeker bij ons, waar de drukste scheepvaartroute ter wereld een enorme impact heeft op het leven in de Noordzee. ‘Met nieuwe technologieën kunnen we daar iets aan doen.’

De Sloveense artieste Robertina Šebjanič reikt een koptelefoon aan. We zitten op een boot een paar kilometer voor de kust van Oostende. Er hangt een dikke mist en de schepen in de buurt zijn amper te zien. Šebjanič heeft net een kleine onderwatermicrofoon, een zogenaamde hydrofoon, over de rand van het schip in het water laten zakken. Als een schip van de zeevaartschool passeert, horen we in de buitenlucht het gedempte tuffen van de motor. Maar door de koptelefoon klinkt een oorverdovend geluid, alsof je midden in een brullende machinekamer staat. ‘Dit schip hoor je onder water kilometers ver nog’, legt Šebjanič uit. ‘Geluid verplaatst zich onder water veel verder en veel sneller.’ 

De Noordzee als nieuw wingewest

De blauwe economie is een onbekende sterkhouder in Vlaanderen. In onze elfde provincie liggen oplossingen voor de klimaat-, de energie- en de grondstoffenproblematiek. De Tijd gaat op zoek naar de nieuwe inzichten en ontwikkelingen op de Noordzee.

Šebjanič reist al jaren de wereld rond om opnames te maken van onderwatergeluid. Haar onderzoek doet ze samen met wetenschappers. ‘Als mensen denken aan de bedreigingen voor het zeeleven gaat het veelal om klimaatverandering, plasticvervuiling of overbevissing. Akoestische vervuiling is een onderschat probleem.’ 

Onderschat, vooral omdat het een vrij onbekend probleem is. Wat wel geweten is, is dat omgevingsgeluiden sowieso verstorend zijn voor marien leven. Niet alleen omdat de impact van geluid onder water veel groter is dan in de lucht: het reist daar vijf keer sneller. Maar ook omdat geluid voor zeedieren de belangrijkste manier is om te communiceren.

Dieren gebruiken geluid om zich te oriënteren, om voedsel te vinden of om te waarschuwen voor gevaar. Als dat overstemd raakt door ander lawaai, kunnen ze ziek worden, tijdelijk doof of gedesoriënteerd. Studies hebben al uitgewezen dat mosselen trager groeien. Vissen vormen kleinere scholen, hebben minder nakomelingen en worden makkelijker gevangen.

Mee met de Sloveense artieste Robertina Šebjanič op zoek naar het geluid van de Noordzee.

De Wereldgezondheidsorganisatie schat dat ‘akoestische vervuiling’ ruim 150 mariene soorten bedreigt. Maar over hoe groot het probleem precies is en hoe het zich verspreidt, is weinig geweten. Onderzoeksprojecten zoals het Jomopans (Joint Monitoring Programme of Ambient Noise in the North Sea), met België als een van de partners, moeten dat verhelpen. Jomopans wil het onderwatergeluid in de hele Noordzee in kaart te brengen. 

Pieken door scheepvaart

Als een van de drukst bevaren en meest geëxploiteerde stukken zee ter wereld is de Noordzee bijzonder gevoelig voor geluidshinder. De jongste decennia is de activiteit enorm toegenomen: schepen die langsvaren, de constructie van van windmolens, militaire schietoefeningen, het gebruik van sonarsystemen bij het vissen en verder weg van onze eigen kust, het boren naar olie en gas. Met extra lawaai tot gevolg.

Het wemelt op de Noordzee

Nergens ter wereld wordt de zee drukker bevaren en meer gebruikt dan onze Noordzee. En het wordt nog drukker. Met nog meer schepen en windmolens, zeeboerderijen, zwermen drones en een hoop kabels. Op de beperkte ruimte die er is, vraagt dat puzzelwerk en veel creativiteit.

Er is 3,5 miljoen euro geïnvesteerd in het permanente monitoringsysteem van Jomopans, met nieuwe meettechnieken en geavanceerde modellen die rekening houden met de voortdurend veranderende dynamiek in zee (denk aan wind, golven, weer). Over het hele Noordzeegebied zijn 14 meetstations opgezet, een daarvan aan het Westhinder-platform voor de Belgische kust.

Eind vorig jaar heeft Jomopans voor het eerst gekwantificeerd hoe groot het probleem van akoestische vervuiling precies is (zie kaart). En scheepvaart is overduidelijk de grootste boosdoener: de drukste scheepvaartroute ter wereld, het Kanaal, zorgt in het zuidelijke deel van de Noordzee - ter hoogte van onze kust dus - voor de grootste pieken in onderwatergeluid. 

De nieuwe inzichten dwingen tot actie, zo beseft Wilfried Lemmens, de topman van de Koninklijke Belgische redersvereniging. ‘Natuurlijk moet er iets gebeuren’, zegt hij. ‘We hebben samengewerkt met het studiebureau TNO om te onderzoeken wat we kunnen doen.’

Trager varen

Een van die opties, de makkelijkste ingreep, is schepen trager laten varen. Dat beperkt de lawaaihinder en heeft ook als voordeel dat minder brandstof nodig is en er minder schadelijke uitstoot is. Door de snelheid met een kwart te verminderen verbetert het communicatiebereik van dieren met 20 à 40 procent. Maar daar hangt een prijskaartje aan. Een schip dat langer onderweg is, rendeert minder. 

België heeft aan het Westhinder-platform een meetstation opgezet om het onderwatergeluid in de Noordzee te monitoren. ©rv

Een andere optie is het design van het schip aanpassen. Tests bij containerschepen van de Deense rederij Maersk toonden aan dat een bollere boeg, andere propellers en ingrepen aan de motor de geluidsemissie met 75 procent kunnen terugdringen. ‘Onderzoek en ontwikkeling zijn een belangrijk deel van de oplossing’, zegt Lemmens. ‘In België is veel knowhow en er wordt samen met scheepsbouwers en machinebouwers geïnvesteerd in nieuwe technologieën. Dat gaat van het aanpassen van de schroeven tot het beter isoleren van de motor.’

Voortrekkersrol

Het is ook een kwestie van te anticiperen op strengere milieunormen. Minister van de Noordzee Vincent Van Quickenborne (Open VLD) heeft al aangegeven dat hij samen met Canada de lead wil nemen om in de Internationale Maritieme Organisatie (IMO) ‘verdere concrete maatregelen’ voor te bereiden, net zoals België al deed bij de strengere uitstootnormen voor de scheepvaart. ‘Het is de weg vooruit’, zegt Van Quickenborne. ‘Uit de studies blijkt dat er mogelijkheden zijn. Ik wil daarmee aan de slag, samen met de sector, en een voortrekkersrol spelen op internationaal niveau. We moeten ambitieus zijn.’ 

Maar daarvoor is dus nog onderzoek nodig. Bijvoorbeeld om preciezer te bepalen wat een aanvaardbaar geluidsniveau van de schepen kan zijn. Daar is nog geen wetenschappelijke consensus over. ‘Het belangrijkste is uiteindelijk dat de regels duidelijk zijn’, zegt Lemmens. ‘En dat ze gelden op internationaal niveau, anders eindig je met een concurrentieel nadeel.’ 

Bubbelgordijnen

Scheepvaart mag dan de grootste boosdoener zijn, er wordt ook almaar nadrukkelijker gekeken naar de overlast door constructiewerken. Denk aan het acute onderwatergeluid dat veroorzaakt wordt door het heien van de palen voor windmolens. Naarmate de turbines groter en krachtiger worden, neemt ook de impact van hun bouw toe. En dat jaagt onder meer bruinvissen, de meest voorkomende walvisachtigen in de Noordzee, weg.  

This is the sound of sea

De Sloveense kunstenares Robertina Šebjanič reist sinds 2016 de wereld rond om onderwatergeluiden op te nemen. Ze brengt de impact van de toenemende scheepvaart en andere menselijke activiteiten op zee in kaart. Beluister haar soundscape van de Noordzee in de Venetiaanse Gaanderijen in Oostende.

'Aquatocene' loopt van 8 tot en met 31 mei. Gratis te bezoeken tijdens het weekend en op feest- en brugdagen, tussen 12 en 18 uur. Venetiaanse Gaanderijen, Zeedijk Oostende.

De installatie is een samenwerking van Gluon en De Tijd.

Voor dat type geluid werkt België, net als enkele andere landen, wel al met drempelwaardes: bepaalde geluidsniveaus mogen niet overschreden worden. Dat heeft al geleid tot innovaties zoals het werken met bubbelgordijnen. Een geperforeerde buis wordt dan rond de heipaal gelegd, waarna met perslucht een scherm van bubbels wordt gecreëerd. Die bubbels breken de trillingen, waardoor het geluid verzwakt. 

Uiteraard leidt dat tot extra kosten: een rapport van 2015 spreekt van 300.000 euro extra per paal. Dus wordt ook gezocht naar andere technieken. In het Duitse deel van de Noordzee zal de baggerspecialist DEME later dit jaar bijvoorbeeld vibropalen gebruiken. In de plaats van een prefabpaal in de grond te slaan, gaat eerst een stalen buis in de grond die vervolgens met beton wordt volgestort. De buis wordt er vervolgens trillend weer uitgetrokken. Dat geeft minder geluidshinder.

‘Met die nieuwe technologieën moeten we de concurrentie voor blijven’, zegt Lemmens. ‘Want het komt overal op de agenda. Zeker China is bezig aan een inhaalmanoeuvre.’ 

Een beter begrip van hoe geluid onder zee werkt, dankzij projecten als Jomopans, biedt uiteindelijk ook nieuwe kansen. Potentieel veel kansen. Het kan helpen de opbrengsten van visserij te verzekeren, windparken beter in te plannen of vaarroutes te optimaliseren. Het kan inzichten opleveren over klimaatverandering. Geluidsniveaus vertellen immers iets over de kracht van de wind of over de veranderende temperatuur. En aan de hand van geluid kunnen aardbevingen of stormen voorspeld worden.

Fiji

De Belgische start-up Marlinks ondervond dat zelfs letterlijk. Het bedrijf ontwikkelt software om kabels op de zeebodem te monitoren, onder meer om in de gaten te houden of ze niet bloot komen te liggen. ‘We hebben een tijd geleden een toestel getest waarmee geluidstrillingen aan die kabels worden gemeten’, zegt oprichter en topman Roel Vanthillo. ‘Bij zo’n test hier in de Noordzee hebben we een aardbeving in Fiji geregistreerd. We hebben daarmee de internationale wetenschappelijke pers gehaald.’

Voor echte commerciële toepassingen voor het systeem is het echter nog te vroeg. ‘Werken met geluid is ook bijzonder complex en technisch’, legt Vanthillo uit. ‘Maar het is wel spannend en veelbelovend.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie