Advertentie
Advertentie
analyse

Hoe onze buurlanden nipt slagen in wat België niet lukt: alle asielzoekers opvangen

Asielzoekers op straat in Brussel. ©Tim Dirven

Nederland en Duitsland worstelen net als België met de opvang van asielzoekers. Toch slagen onze buurlanden erin iedereen onderdak te bieden. Duitsland heeft een verplicht spreidingsplan, in Nederland ligt dat op tafel, maar bij ons blijft het een politiek taboe.

'Geen opvang voor mannen? Is dat in België dan niet verplicht?' Andrea Kothen, die voor de Duitse vluchtelingenorganisatie Pro Asylis werkt, is verbaasd als ze hoort over de Belgische opvangstop voor alleenreizende mannen die asiel aanvragen. 'In Duitsland zijn er ook problemen, maar tot nu toe lukt het om asielzoekers op te vangen.'

Het controversiële besluit van staatssecretaris voor Asiel en Migratie Nicole de Moor (CD&V) om tijdelijk geen opvang te bieden aan alleenstaande mannen, werd woensdag geschorst door de Raad van State.

Advertentie
36.000
asielzoekers
Volgens prognoses van het kabinet zullen dit jaar ongeveer 36.000 asielzoekers naar België komen.

De rechter oordeelde dat de noodmaatregel in strijd is met de Belgische opvangwet. Die wet bepaalt dat asielzoekers recht hebben op bed, bad en brood zodra ze hun aanvraag bij het asielloket hebben ingediend. Toch verandert De Moor het beleid niet. Ze zegt dat ze niet anders kan: ze moet mannen uitsluiten van opvang om gezinnen met kinderen te kunnen helpen.

België zou dit jaar volgens prognoses van het kabinet-De Moor afklokken op 36.000 nieuwe asielaanvragen, ongeveer evenveel als vorig jaar, toen de asielcijfers al fors hoger waren dan de jaren ervoor. Afgezet tegen de totale bevolking gaat het in de eerste helft van 2023 om 98 eerste asielaanvragen per 100.000 inwoners, waarmee ons land het midden houdt tussen Nederland (79) en Duitsland (177). Portugal, Denemarken en Zweden registreren significant minder asielzoekers.

De uitdagingen in België en in onze buurlanden zijn op het vlak van asiel vrij gelijkaardig. Er zijn veel nieuwkomers die asiel aanvragen, terwijl aan de achterkant van de opvangcentra een flessenhals ontstaat: er vertrekken te weinig bewoners uit de opvang ter compensatie van de nieuwkomers. De lange asielprocedures vormen een struikelblok, maar ook de krappe woningmarkt speelt asielzoekers die willen verhuizen parten.

Hoewel de opvangcapaciteit in Nederland en Duitsland ook met haar grenzen flirt, sluit de overheid er geen groepen collectief uit van opvang. Asielzoekers slapen er niet in geïmproviseerde tentenkampen, kraakpanden of op straat.

Strategie op drie vlakken

Nederland zette stevig in op noodopvang. De asielcrisis bereikte er vorig jaar in de zomer een kookpunt, toen honderden mannen, vrouwen en kinderen op straat sliepen bij het asielloket in het Groningse plaatsje Ter Apel. De hulporganisatie Artsen zonder Grenzen kwam voor het eerst sinds haar bestaan in actie op Nederlandse bodem, omdat de leefomstandigheden in de overbevolkte opvanghal 'mensonterend' waren. In augustus overleed er een baby van drie maanden. De doodsoorzaak van het kind is nog altijd onduidelijk.

'Ter Apel was een schokgolf voor de Nederlandse politiek', zegt Simon Otjes, politicoloog aan de Universiteit Leiden. 'Er waren al langer discussies over asiel, maar het thema werd toen plots urgent. De regering kwam met een strategie op drie vlakken: het beperken van de instroom, het opzetten van extra noodopvang en de invoering van de spreidingswet, die gemeenten verplicht asielzoekers op te vangen.'

Wat in Ter Apel is gebeurd, was een schokgolf voor de Nederlandse politiek.

Simon Otjes
Politicoloog

Het beperken van de instroom is toekomstmuziek, omdat dat vooral op Europees niveau moet worden aangepakt. De spreidingswet moet nog gestemd worden. Dat gebeurt voor de verkiezingen, ondanks de val van het kabinet-Rutte IV. De regering viel over maatregelen, 'om grip te krijgen op migratie'. Plannen voor een A- en een B-status voor migranten, met een beperking van het verblijfsrecht voor wie vlucht voor oorlog of geweld en een rem op gezinshereniging spleten de meerderheid.

Vooral de tweede pijler, het uitbreiden van de opvangcapaciteit, heeft op de korte termijn vruchten afgeworpen. De Nederlandse opvangdienst COA (Centraal Orgaan opvang asielzoekers) breidde de capaciteit snel uit en opende grootschalige noodopvang. Daarnaast verplichtte de regering de lokale overheden tot het opzetten van crisislocaties.

Er kwam opvang in sport- en evenementenhallen, op cruiseschepen of in hotels. Nederland heeft volgens het COA een netwerk van meer dan 56.000 opvangplaatsen: 30.700 in de reguliere opvang, 20.140 noodopvangbedden en 5.700 crisisplaatsen.

Sinds kort is er ook preopvang, voor asielzoekers die nog een aanvraag moeten indienen. 'Situaties zoals in Ter Apel hebben we sindsdien niet meer gehad', zegt Anna Strolenberg van Vluchtelingenwerk Nederland. 'Toch is de marge nog krap. Vooral voor jongeren is het opvangaanbod nijpend, maar het lijkt erop dat we het de komende tijd net redden.'

'Onze opvangcrisis zit nu vooral achter gesloten deuren', zegt Strolenberg. 'Er is wel opvang, maar die is vaak van onvoldoende kwaliteit. De grootschalige opvang in sporthallen biedt weinig privacy. Die is niet geschikt voor kinderen.'

Tegenstand

Terwijl Ter Apel in Nederland leidde tot grote ophef veroorzaakten de beelden van een tentenkamp in Molenbeek en asielzoekers op straat in België niet dezelfde consternatie. Een mogelijke verklaring is dat de situatie voor Belgen minder uitzonderlijk overkomt. Tijdens de vorige asielcrisis in 2015 waren er ook tentenkampen in het Brusselse Maximiliaanpark en dakloze transmigranten aan het Noordstation.

Onze opvangcrisis zit nu vooral achter gesloten deuren. Er is wel opvang, maar die is vaak van onvoldoende kwaliteit.

Anna Strolenberg
Vluchtelingenwerk Nederland

In Duitsland is het precieze aantal opvangplaatsen onduidelijk, omdat de cijfers niet centraal worden bijgehouden. 'Asielzoekers komen aan in grote onthaalcentra. Daarna worden ze toegewezen aan een gemeente, die hen verplicht onderdak moet bieden. Dat kan weken, soms maanden duren', zegt Kothen. 'De onthaalcentra blijven groeien, wat we betreuren. Het is niet goed voor de kwaliteit van de opvang. De doorstroming loopt stroef. Asielzoekers mogen niet weg uit de woning die de gemeente hen toewijst. Het zou beter zijn als dat wel zou mogen.'

Gemeenten moeten telkens weer woningen huren op een krappe woningmarkt. 'Sommige van onze burgemeesters mopperen ook, maar ze trekken de opvangplicht niet in twijfel', zegt Kothen. 'Ze komen hun verplichtingen na, maar vragen vooral meer geld van de federale overheid.'

Ook in België zijn inspanningen gedaan en is het opvangnetwerk uitgebreid. Het aantal plaatsen in het netwerk van Fedasil, het agentschap dat instaat voor de opvang, steeg van 29.000 in 2022 naar 34.200 vandaag.

Onze burgemeesters mopperen ook, maar ze trekken de opvangplicht niet in twijfel.

Andrea Kothen
Duitse vluchtelingenorganisatie Pro Asylis

De afgelopen maanden bleek wel dat De Moor meer moeite heeft om bij lokale besturen haar wil door te duwen dan haar collega's in Nederland en Duitsland. Ze botst bij pogingen om noodopvang te creëren op krachtiger politieke tegenstand op links en rechts. De groenen lagen lang dwars, omdat ze liever kleinschalige opvang in hotels wilden dan grote noodopvangstructuren. In 2009 gingen honderden asielzoekers noodgedwongen naar hotels door een tekort aan opvang. De asielcrisis stortte de toenmalige regering in chaos.

Aan de andere kant botst De Moor op protest van rechts. Toen ze maanden geleden voorstelde asielcontainers op een terrein in Kampenhout te zetten, liet Vlaams minister Zuhal Demir (N-VA) meteen weten dat de kans op een vergunning voor het project zo goed als nul was. Ook op de opvang in Vlaamse jeugdcentra kwam kritiek vanuit de N-VA-hoek, deze keer van Vlaams minister Ben Weyts.

Tentenkampen

Door de Duitse spreidingswet kunnen gemeenten er niet anders dan in opvang voorzien. In Nederland lijkt lokaal protest een minder zware wissel te trekken op opvanginitiatieven. Binnenkort ligt een spreidingswet ter stemming voor in het parlement.

Vluchtelingenwerk Vlaanderen ziet in zo'n verplicht spreidingsplan voor ons land een oplossing, maar politiek blijft het een taboe. De Moor blijft herhalen dat ze niets voelt voor verplichte spreiding. 500 van de 581 gemeenten hebben al lokale opvang voor asielzoekers en moeten Oekraïners opvangen. Het zou ook praktisch moeilijk haalbaar zijn.

Een jaar voor de verkiezingen ligt dat nog een stuk gevoeliger. Weinig partijen hebben veel zin in asiel als verkiezingsthema. Zeker aan Vlaamse kant hangt daarover de schaduw van het Vlaams Belang, dat piekt in de peilingen. Zelfs de linkse partijen in Vivaldi vinden de opvangproblemen geen regeringscrisis waard, terwijl zij doorgaans juist aandringen op een ruimhartiger asielbeleid.

We zijn tien dagen geleden in de regering overeengekomen dat we de mouwen zouden opstropen en oplossingen zoeken.

Georges Gilkinet
Vicepremier (Ecolo)

Alleen Ecolo en Groen lieten hun ongenoegen blijken over de opvangstop, al laten ze het niet escaleren. Ze focussen in de communicatie vooral op oplossingen voor de winter: 'We zijn tien dagen geleden in de regering overeengekomen dat we de mouwen zouden opstropen en oplossingen zoeken om opvang te verzekeren voor iedereen die daar komende winter recht op heeft', zei vicepremier Georges Gilkinet (Ecolo).

Net dat lijkt het doel van De Moor te zijn geweest met haar forse communicatie over de opvangstop. De facto was het al zo dat voor mannen geen plaats meer was, maar de urgentie bij de andere partijen was weg, waardoor De Moor weinig hulp kreeg van haar regeringspartners.

De Moor stelt voor de winter nog extra opvang in het vooruitzicht, naast de ruim 100 crisisplaatsen voor gezinnen met kinderen in de drie Vlaamse jeugdcentra. Ze kijkt naar opvang op campings, en een langverwacht containerdorp moet er eindelijk komen. Toch is de verwachting niet dat alle asielzoekers - ook de mannen niet - een bed zullen hebben.

Tegelijk probeert De Moor aan te tonen dat de overheid problemen probeert voor te zijn en niet, zoals vorig jaar, plots kinderen en gezinnen in de kou dreigt te laten staan. Het risico is dat komende winter toch tentenkampen met dakloze asielzoekers, die eigenlijk in de opvang horen, ontstaan. 'Dat is niet alleen een ramp voor die mensen, het schetst ook een politiek gevaarlijk beeld dat in de kaart speelt van extreemrechts', zegt Kothen.

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie