Advertentie
analyse

Monetaire kamikaze van Erdogan verarmt Turkije

De Turkse lira verloor sinds begin dit jaar 36 procent tegenover de euro en 41 procent tegenover de Amerikaanse dollar. ©EPA

Het economische recept van de Turkse president Recep Tayyip Erdogan doet het land naar de economische afgrond glijden. Maar of zijn zwanenzang daarmee is ingezet, is niet zeker.

Een rij van ruim 100 Turken staat aan te schuiven voor een bakker in Ankara. De meesten staan er zwijgend, met een paraplu de motregen trotserend en weggestoken achter een muts, sjaal en mondmasker. Nu hardnekkige geruchten de ronde doen dat de prijs straks verdubbelt, proberen de wachtenden nog snel brood in te slaan tegen de huidige prijs.

Wat is er aan de hand in Turkije?

De val van de lira gaat maar door. President Recep Tayyip Erdogan bulderde de Turkse munt ruim een week geleden fors omlaag. De Turkse middenklasse verarmt zienderogen. Her en der steken straatprotesten de kop op.

Wat moet er gebeuren?

De meeste economen zien in renteverhogingen een eerste stap. Erdogan is het daar niet mee eens. Hij vindt rente zondig, meent dat lage rente groei stimuleert en dat negatieve neveneffecten alleen maar een buitenlandse oorsprong kunnen hebben.

Is het einde van Erdogan ingezet?

De verkiezingen van 2023 komen dichterbij en zijn populariteit is gedaald. Toch weet je nooit wat hij uit zijn hoed tovert in de aanloop naar de stembusgang. Bovendien heeft Erdogan een uitgebreid arsenaal om protest in de kiem te smoren.

Na monetaire oorlogstaal van de Turkse president Recep Tayyip Erdogan nam de Turkse lira vorige week dinsdag een duikvlucht van jewelste. Erdogans zoveelste renteverlaging en gebulder over een ‘economische onafhankelijkheidsoorlog’ stortte de lira op 23 november in zes uur 15 procent lager. Apple legde the day after de verkoop in Turkse webshops stil omdat het door de enorme koersval zijn prijs niet meer kon zetten. Dat de munt in de dagen nadien licht herstelde, verzacht de krach niet. Sinds begin dit jaar verloor de lira 36 procent tegenover de euro en 41 procent tegenover de Amerikaanse dollar.

Partijgenoten van Erdogan geven de bevolking het advies ‘wat minder te eten’.

Partijgenoten van Erdogan geven de bevolking het advies ‘wat minder te eten’. ‘In plaats van een of twee kilo vlees per maand, eet een halve kilo’, zei de AKP’er Zülfü Demirbag daags na de duikvlucht van de lira. ‘Of twee tomaten in plaats van twee kilo. Het is toch niet zo gezond die groenten te eten in de winter.’

Het onorthodoxe monetaire beleid van de Turkse president doet economen wereldwijd de wenkbrauwen fronsen. Bijna alle economen zijn ervan overtuigd dat je hoge inflatie en een oververhitte economie afkoelt met renteverhogingen. Maar dat weigert Erdogan te geloven. Vanuit zijn islamitische overtuiging vindt hij rente haram, zondig. Ook meent hij dat een lage rente groei stimuleert en dat negatieve neveneffecten alleen maar een buitenlandse oorsprong kunnen hebben.

Op Erdogans aansturen verlaagde de centrale bank twee weken geleden opnieuw de basisrente. Ditmaal van 16 naar 15 procent. Bankiers die zich verzetten, worden met één pennenstreek de laan uitgestuurd. Zo ontsloeg Erdogan in twee jaar al drie gouverneurs, ongezien en dodelijk voor het vertrouwen van de markten.

Erdogans monetaire politiek zette de val van de Turkse munt al even geleden in. In de hete economische zomer van 2018 werd de zwaar getroffen Turkse privésector wereldnieuws. Veel bedrijven en gezinnen hebben openstaande schulden in buitenlandse valuta, voornamelijk dollars maar ook euro’s. Een Turk die op 1 januari 2018 een auto kocht met een dollarrekening, ziet die schuld vandaag uitgedrukt in lira meer dan verdrievoudigen. Het land importeert massaal, van grondstoffen tot halfafgewerkte producten en graan.

Tal van bedrijven gingen over de kop. Zij die overleefden, rekenen de hogere kosten noodgedwongen door aan de consument. De inflatie flirt al sinds de lente van 2021 met de grens van 20 procent. Daarvoor was het niet veel beter: in 2020 klokte ze af op 12,3 procent. Elektronica, maar ook auto’s en benzine zijn voor veel Turken bijna onbetaalbaar geworden. Nu lijken ook levensmiddelen aan de beurt.

Miljardeninjectie

Dat de lira vorige week als bij wonder even herstelde, had niets te maken met veranderde economische inzichten bij Erdogan. Wel met politiek pragmatisme, en de Verenigde Arabische Emiraten. Op Erdogans uitnodiging was Mohammed bin Zayed Al Nahyan, de kroonprins van het emiraat Abu Dhabi, in de Turkse hoofdstad Ankara. Opmerkelijk, want de twee zijn aartsrivalen, zeker sinds de Arabische Lente.

Toch had Erdogan de Verenigde Arabische Emiraten broodnodig voor een miljardeninjectie. De deal werd beklonken. De Abu Dhabi Investment Authority kondigde voor 10 miljard dollar investeringen aan in Turkije, onder meer in de gezondheidszorg, energie en de voedingssector. Prompt schoot de munt heel even 11 procent hoger.

De Turkse economie is gebaseerd op internationale geldstromen die de invoer stimuleren en de schulden doen toenemen. Dat draagt niet bij tot de ontwikkeling van het land, de industrialisatie of de verhoging van de productiviteit.
Bartu Soral
Turks econoom

De verlichting was van korte duur. De rest van de week zette de munt haar neergang weer gestaag voort. Het verbaast Bartu Soral, Turks econoom en voormalig programmamanager van het Ontwikkelingsprogramma van de Verenigde Naties, niet. ‘Al decennia voert Turkije een beleid dat vooral gericht is op het aantrekken van buitenlands kapitaal. De Turkse economie kan dan wel gegroeid zijn, maar ze is gebaseerd op internationale geldstromen die de invoer stimuleren en de schulden doen toenemen. Dat draagt niet bij tot de ontwikkeling van het land, de industrialisatie of de verhoging van de productiviteit. De huidige economische strategie is dringend aan verandering toe.’

De cijfers spreken boekdelen. Turkije kampt al sinds het aantreden van Erdogan in 2003 met een chronisch tekort op de lopende rekening. Alleen in 2019 werd een overschot geboekt, maar dat had naast het traditionele surplus in toerisme vooral te maken met de sterk verzwakte lira, die toen tijdelijk de import afremde en de export stimuleerde. In 2020 bedroeg het tekort volgens het Internationaal Monetair Fonds 37 miljard dollar of meer dan 5 procent van het bruto binnenlands product (bbp). Dat in een context van slinkende deviezenreserves bij de centrale bank. Het land leent bovendien duur op de internationale markten.

Ook het jaarlijks tekort op de handelsbalans is in de jongste decennia geëxplodeerd. Van 15 miljard dollar in 2002 naar 70 miljard dollar in 2020. Aangezien Turkije zo’n 95 procent van zijn olie- en gasbehoeften moet invoeren, incasseren de Turken een dubbele klap: de glijvlucht van de lira komt boven op de stijging van de dollarprijs voor olie en gas. Om een idee te geven: in Turkse lira is een vat olie sinds begin 2021 150 procent duurder geworden.

Protesten

Als Erdogan niet snel zijn kar keert, vrezen analisten voor hyperinflatie. Maar de kans dat Erdogan op zijn tellen terugkomt, is bijzonder klein. Hij en zijn gevolg zijn ervan overtuigd dat ze een vuist moeten maken tegen ‘de schimmige krachten die Turkije willen ondermijnen’.

De kans dat Erdogan op zijn tellen terugkomt, is bijzonder klein. Hij en zijn gevolg zijn ervan overtuigd dat ze een vuist moeten maken tegen ‘de schimmige krachten die Turkije willen ondermijnen'.

‘Er worden spelletjes gespeeld met de wisselkoersen en de rente’, zei Erdogan vorige week. ‘Met de hulp van Allah en de steun van onze natie zullen we deze economische onafhankelijkheidsoorlog winnen.’ Wie die spelletjes dan initieert, is onduidelijk. Al moet de schuldige vooral gezocht worden in het Westen, met name de Verenigde Staten. En de galopperende inflatie? Die is volgens Erdogan tijdelijk.

De regeringsgezinde pers doet ondertussen vrolijk mee. ‘De arbeidskrachten (in Turkije) zijn nu erg goedkoop’, klonk het bij een presentator toen de lira vorige week zijn duikvlucht maakte. ‘Als arbeid goedkoper wordt, zal productie naar Turkije komen’, ging de redenering. Op de achtergrond was een scherm te zien met daarop ‘Minimumloon op 20 januari: 382 dollar. Op 23 november: 220 dollar.’ Het klonk als een jubelbericht.

Een betoging in Istanbul. ©AFP

Geen wonder dat een deel van de bevolking met afschuw reageert. ‘Ontslag AKP!’, klonk het vorige week in de straten van Istanboel en Ankara. De oppositie schreeuwt om vervroegde verkiezingen. Die staan normaal gepland voor 2023, het moment waarop Turkije 100 jaar bestaat.

De oppositie probeert een momentum te creëren. Elke peiling toont hetzelfde: de populariteit van Erdogan staat op het allerlaagste peil sinds hij nationaal aan de macht kwam. ‘Op dit moment is Erdogan een fundamenteel nationaal veiligheidsprobleem voor de Republiek Turkije’, zei Kemal Kilicdaroglu, de voorzitter van CHP, de grootste oppositiepartij, onomwonden.

Winkels voor de armen

Is de zwanenzang van de 67-jarige Erdogan na bijna twee decennia ingezet? Moeilijk te voorspellen. Weinigen denken dat de protesten succesvol kunnen zijn. En zijn ze dat wel, zal Erdogan er alles aan doen om die in de kiem te smoren.

Naast de populistische trom roeren kan hij ook tal van restricties onder de noemer van het ‘algemeen belang’ uit de mouw schudden. Nu al worden betogingen van de grootste oppositiepartij verboden. Mocht het straattumult toch niet meer tegen te houden zijn, is Erdogan er niet vies van hard uit te halen. Dat bewees hij tijdens de Gezi-protesten in 2013. Toen werden grote, aanhoudende betogingen in Istanboel en Ankara met geweld neergeslagen door de politie.

Wel beseft Erdogan dat hij de minstbedeelden tevreden moet houden. Begin oktober gaf hij de opdracht om over het hele land 1.000 nieuwe winkels te bouwen die hun levensmiddelen tegen ‘geschikte’ prijzen moeten verkopen. Vandaag staat ook een discussie over de verhoging van het minimumloon op de agenda.

En als dat alles ook niet helpt, kan een externe dreiging soelaas bieden. De Koerdische PKK bijvoorbeeld in Zuid- Turkije en Noord-Irak en de zusterorganisatie PYD in Syrië. In oktober dreigde Turkije met een nieuwe inval in Syrië. Het zou niet de eerste keer zijn dat hij gokt op een ‘rally round the flag’-effect en een manier vindt om de aandacht te verleggen van de ineenstortende economie.

Middenklasse

Voor wie de hoop klein lijkt, is de prille middenklasse. Zij vreest een terugslag. Zo ook de dertiger Ayse. Ze trok tien jaar geleden het conservatief ouderlijk huis uit. Ze ging voor ingenieur studeren, een gouden ticket richting werkzekerheid in tijden van Erdogans bouwwoede. Met een mooie job bij een groot bureau slaagde Ayse erin op te klimmen tot de middenklasse.

Ik werkte hard, kocht een appartement en kon goed leven. Maar als het zo doorgaat, ben ik terug bij af.
Ayse
Dertiger uit Ankara die erin slaagde op te klimmen tot de middenklasse

Nu vreest Ayse dat het allemaal voor niets is geweest. De verbouwingen in haar pas gekochte appartement kosten handenvol geld. Een eenvoudige gootsteen was eind november vier keer duurder dan eind oktober. Toch maande de verkoper haar aan het ding te kopen - hij verwacht tegen het einde van het jaar opnieuw een prijsverhoging van 50 procent. ‘Als het zo doorgaat, ben ik terug bij af’, klinkt het vanuit Ankara.

Ayse zou met haar diploma en goede kennis van Engels en Frans haar koffers kunnen pakken en een leven uitbouwen in Europa of Noord-Amerika. Veel van haar leeftijdsgenoten deden dat al. ‘Dat wil ik niet’, zegt ze. ‘Ik geloof nog altijd in mijn land en ik voel me verantwoordelijk. Op een dag wordt het anders. Zonder AKP en vooral zonder Erdogan.’ Ondertussen leeft ze zo zuinig mogelijk en hoopt ze vurig dat haar laptop het niet begeeft.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud