Advertentie
analyse

WK in Qatar is miljardenoefening in soft power

©Filip Ysenbaert

Aanklachten over mensenrechtenschendingen overschaduwen de aanloop, maar de kans is groot dat die verstommen zodra gastland Qatar zondag het WK voetbal op gang trapt. Het steenrijke emiraat voltooit met de organisatie van het miljardentornooi een geopolitiek masterplan van drie decennia. ‘Dit draait rond Qatars overleven in het mijnenveld van de Perzische Golf.’

Het cijfer is duizelingwekkend: met 220 miljard dollar aan investeringen - een twintigvoud van wat de vorige organisator Rusland uitgaf - is het wereldkampioenschap voetbal in Qatar met voorsprong het duurste WK ooit. De Golfstaat spendeerde die stapels cash aan zeven futuristische stadions, een nagelnieuwe metrolijn, wegen en accommodatie om de komende vier weken naar schatting 1,5 miljoen fans te ontvangen.

Het maakt dat Qatar zijn bevolking van zo’n 3 miljoen, van wie amper 15 procent autochtone Qatari en bijna een kwart Indiase inwijkelingen, met de helft ziet toenemen. Om plaats te maken zijn ‘niet-essentiële werkkrachten’ teruggestuurd naar hun thuisland, gaan scholen een maand dicht en geldt een thuiswerkregime. Een internationale politiemacht is opgetuigd en duizenden camera’s moeten incidenten met fans in de kiem te smoren. Meteen rijst de vraag hoe Qatar - dat met het wahabisme een extreme interpretatie van de islam aanhangt - straks reageert als pakweg een regenboogvlag opduikt in of rond een stadion.

De essentie

Wat is het probleem?

Het WK voetbal in Qatar begint zondag te midden van een storm van kritiek. Internationale media en ngo’s berichten over mensenrechtenschendingen en mogelijk duizenden doden bij de bouw van de WK-accommodatie, terwijl ook Qatars reputatie op het vlak van vrouwen- en holebirechten in vraag wordt gesteld.

Wat is de strategie van Qatar?

Het WK is voor Qatar een manier om zich te manifesteren op het internationale toneel. Sinds de jaren 90 heeft het zich met miljarden aan olie- en gasinkomsten ingekocht bij tal van westerse bedrijven, wat veel landen van Qatar afhankelijk maakt. Zo houdt het piepkleine Qatar zich staande in de Perzische Golf, een geopolitiek explosieve regio.

Wat brengt de toekomst?

Almaar vaker vinden grote internationale sporttornooien plaats in ondemocratische landen waar mensenrechten met de voeten worden getreden. Het Westen moet op dat schaakbord laveren tussen morele verontwaardiging en de eigen economische belangen.

Die organisatorische puzzel komt boven op de kopzorgen die het land en de wereldvoetbalbond FIFA al langer teisteren. Sinds de toewijzing in 2010 hangt een waas van omkoping en corruptie boven het WK in Qatar. Suggesties over het afkopen van FIFA-stemmen zijn steevast weggewuifd, al concludeerde de Amerikaanse FBI na een onderzoek dat wel degelijk smeergeld is betaald. Oud-FIFA-baas Sepp Blatter noemde het WK in Qatar vorige week nog ‘een vergissing’.

220 miljard
prijskaartje
Met 220 miljard dollar aan investeringen - een twintigvoud van wat de vorige organisator Rusland uitgaf - is het wereldkampioenschap voetbal in Qatar met voorsprong het duurste WK ooit.

Maar de meeste verontwaardiging heerst over de inzet van goedkope arbeidskrachten voor de bouw van de WK-accommodatie. Mensenrechtenorganisaties spreken in rapporten over moderne slavernij waarbij mogelijk duizenden doden zijn gevallen. Qatar houdt het officieel op drie dodelijke slachtoffers en benadrukt dat de werkomstandigheden er fel op verbeterd zijn. De kritiek wordt aangeblazen door berichten over een gebrek aan respect voor vrouwen- en lgbtq-rechten en de klimaatimpact van het energieverslindende tornooi.

Door een westerse bril lijkt het WK dus al bij voorbaat een sof, een gekunsteld schandaaltornooi dat amper enthousiasme opwekt bij sponsors en publiek. Maar volgens Simon Chadwick, professor sport en geopolitiek aan de Franse Skema Business School, is dat niet het hele verhaal. Chadwick doet al jaren onderzoek naar Qatar en het WK. ‘Fundamenteel draait dit tornooi rond het overleven van Qatar in de Golfregio. In dat geopolitieke mijnenveld laveert het al decennia vrij succesvol tussen grootmachten als Iran en Saoedi-Arabië. Goodwill creëren via sport, een vorm van soft power, is een onderdeel van de bredere strategie van Qatar om de eigen toekomst te verzekeren.’

Koeweit

Dat Qatarese masterplan voert terug tot eind vorige eeuw, ruim 20 jaar nadat in het land dat drie keer kleiner is dan België het grootste gasveld ter wereld werd ontdekt. ‘Tot dan was Qatar een Brits protectoraat van arme woestijnvolkeren die leefden van het parelvissen, dat weliswaar al wat ontwikkeling kende door de ontginning van olie’, zegt Chadwick. ‘Maar pas sinds de onafhankelijkheid in 1971 en vooral de omwenteling in de jaren 90 konden de Qatari uitgroeien tot een van de rijkste volkeren ter wereld.’

Essentieel in dat verhaal is de zomer van 1990, toen 100.000 Irakese troepen op bevel van dictator Saddam Hoessein het naburige Koeweit binnenvielen. Net als Qatar is Koeweit een ministaat die rijk is aan natuurlijke grondstoffen. De brutale Irakese inval, die snel gesmoord werd door een coalitie van onder meer de VS en Saoedi-Arabië, joeg een schokgolf door Qatar. ‘Sindsdien is het bijna obsessief bezig met het overleven van de eigen staat’, zegt Chadwick. ‘Het schrikbeeld van een Koeweit 2.0 is fundamenteel geweest. De blauwdruk van het hedendaagse Qatar is toen gemaakt.’

Van belang is ook dat de man die de transformatie van Qatar tot nouveau riche daarna heeft overzien, sjeik Hamad bin Khalifa Al Thani, in diezelfde Golfoorlog op de voorgrond trad. Onder zijn leiding hielpen Qatarese tankdivisies bij het terugslaan van de Irakezen, wat hem tot een gelauwerde oorlogsheld maakte die na een geweldloze coup in 1995 zijn vader opvolgde als emir. Pas in 2013 zou emir Hamad opgevolgd worden door zijn zoon en huidig staatshoofd Tamim bin Hamad Al Thani.

Emir Hamad zwengelde de motor achter Qatars puissante rijkdom aan: de exploitatie van de enorme gasvoorraden. Het maakt van het land samen met de VS de belangrijkste exporteur van vloeibaar aardgas (lng), wat sinds de oorlog in Oekraïne en het dichtdraaien van de Russische gaskraan de staatsfinanciën verder deed exploderen. Gas en olie zijn goed voor zo’n 65 procent van het Qatarese bruto binnenlands product, dat samen met dat van Luxemburg per capita het hoogste ter wereld is.

Buitenlandse investeringen

Met dat geld kon Qatar een turbo zetten op zijn strategie van soft power en economische ontwikkeling via buitenlandse investeringen. Belangrijk voor die strategie was de oprichting van het staatsinvesteringsfonds Qatar Investment Authority (QIA) in 2005. Dat beheert voor 461 miljard dollar aan activa in tal van industrieën en sectoren, waar subvehikels als Qatar Sports Investments (QSI) en de Qatar Museum Authority (QMA) aan het werk worden gezet.

Sinds de Irakese inval in Koeweit in 1990 is Qatar obsessief bezig met het eigen overleven. Het WK voetbal is deel van die veiligheidsstrategie.

Simon Chadwick
Professor sport en geopolitiek

‘Het komt erop neer dat voor zoveel mogelijk landen op zoveel mogelijk vlakken een afhankelijkheid gecreëerd wordt’, zegt Chadwick. ‘Neem het voorbeeld van Frankrijk, waar erg veel protest is tegen het WK. Qatar heeft de afgelopen decennia 25 miljard dollar in dat land geïnvesteerd. Dat heeft ertoe geleid dat Frankrijk in internationale relaties simpelweg niet meer om Qatar heen kan.’

Het is in die ‘interdependentie’, zoals Chadwick het omschrijft, dat Qatar zich een meester heeft getoond. De westerse energieafhankelijkheid is daar de meest prominente uiting van. Het is geen toeval dat minister van Buitenlandse Zaken Hadja Lahbib (MR) haar bekritiseerde staatsbezoek verantwoordde door te wijzen op het belang van Qatar als gaspartner. Uit cijfers van de sectorfederatie Febeg blijkt dat België in 2020 11,8 procent van zijn aardgas uit Qatar haalde.

Ook militair en diplomatiek manoeuvreerde Qatar zich handig in de rol van allemansvriend. Kort na de aanslagen van 11 september 2001 vestigden de VS er hun regionale luchtmachtbasis, een investering van 1 miljard dollar die het land een militaire paraplu bood. Maar net zo goed zijn de banden met Turkije en Iran warm en biedt Qatar onderdak aan omstreden organisaties als de Moslimbroederschap, Hamas en de taliban.

In Frankrijk is veel kritiek op het WK, maar Qatar heeft daar voor 25 miljard dollar aan investeringen lopen. Het creëert zo voor tal van landen een wederzijdse afhankelijkheid.

Simon Chadwick
Professor sport en geopolitiek

Via de staatsomroep Al Jazeera, nog zo’n belangrijk wapen, pookte Qatar volgens critici de protesten tijdens de Arabische Lente op. Het leidde in 2017 tot een boycot door Saoedi-Arabië, de Verenigde Arabische Emiraten, Bahrein en Egypte, waar Qatar na de opheffing in 2020 nagenoeg ongeschonden uit kwam.

En dan zijn er nog de talloze bedrijfsbelangen van QIA. Die gaan van ExxonMobil, Boeing, Siemens, Volkswagen en Deutsche Bank tot vastgoedinvesteringen in New York en Parijs en het eigenaarschap van het Londense luxewarenhuis Harrods. Toen Elon Musk Twitter voor 44 miljard dollar van de beurs haalde, nam QIA discreet 375 miljoen voor zijn rekening.

PSG

Ook sport is een geliefde investeringspost. Qatar Airways prijkte jaren op het shirt van FC Barcelona. Via het staatsbedrijf BeIn Media Group - de koepel boven tientallen tv-zenders - zit Qatar in het Midden-Oosten op een pak exclusieve sportrechten, onder meer die van de Engelse Premier League. En het land groeide uit tot een hub waar sinds 2004 een 30-tal grote sportevenementen plaatsvonden, van het WK wielrennen, atletiek en gymnastiek tot tennistornooien, een formule 1-race en de Aziatische Spelen.

De kroon op het werk was de overname van de Franse topclub Paris Saint-Germain, die een halfjaar na de toewijzing van het WK in handen kwam van Qatar Sports Investments. ‘Een beter voorbeeld van soft power vind je moeilijk’, zegt Chadwick, die in Parijs werkt en woont. ‘Als ik hier jongens op straat zie lopen in hun tracksuits van PSG, vereenzelvigen ze dat met de klasse van de club en haar spelers Lionel Messi of Neymar. Dan denken ze niet aan het schenden van mensenrechten bij de bouw van een stadion.’

Nieuwe orde

De grote vraag is of het wereldkampioenschap hetzelfde effect zal opleveren. Kan de aanhoudende kritiek en mogelijk organisatorische chaos voor het oog van de wereld er niet toe leiden dat Qatar zijn strategie in het gezicht ziet ontploffen? ‘We kunnen we pas over tien jaar zeggen wat netto overblijft op de softpowerbalans’, zegt Chadwick. ‘Het collectieve geheugen maakt soms rare sprongen. In de aanloop naar de Olympische Spelen in Rio domineerden doemberichten over het zikavirus de Britse media, terwijl zes jaar later vooral trots blijft hangen over de vele Britse medailles.’

In West-Europa en de VS klinkt luid protest tegen het WK, maar tegelijk heerst in grote delen van Azië en de Arabische wereld trots dat het WK naar die hoek van de planeet komt.

Simon Chadwick
Professor sport en geopolitiek

Of Qatar erin slaagt het WK als springplank te gebruiken om zijn economie zodanig te diversifiëren dat de afhankelijkheid van gas en olie afneemt, is nog onzeker. ‘Het toerisme bloeit wel en de luchthaven is een strategisch belangrijk transitpunt, maar andere economische sectoren zie ik voorlopig niet ontstaan’, zegt Chadwick. ‘Dat ondernemende zit ook niet echt in de Qatari, die amper belastingen betalen en voor wie gas en elektriciteit nagenoeg gratis zijn. De gasdollars en buitenlandse investeringen zullen nog lang een grote rol spelen.’

Volgens Chadwick staat wel vast dat het WK in Qatar een echo is van een wereldorde waar andere regels gelden. ‘Uit ons onderzoek blijkt dat oproepen om het tornooi te boycotten vooral in Noordwest-Europa en de VS luid klinken. Maar in grote delen van Azië en de Arabische wereld heerst ook trots dat het WK naar die hoek van de planeet komt. Tegelijk strikken weinig democratische landen als China, Qatar en Rusland almaar meer grote internationale tornooien. In die wedloop blijft ook de animositeit tussen de Golfstaten spelen, met Saoedi-Arabië dat lonkt naar het WK in 2030 of Qatar dat een gooi naar de Olympische Spelen in 2036 zou doen. Je merkt dat het Westen zijn positie op dat nieuwe schaakbord nog moet vinden.'

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie