analyse

Uitwegen voor dit gestrande land

Het statige Hertoginnedal, met dat 'parfum de crise' van zoveel Belgische regeringsformaties. 'Het Belgisch model is op', zegt het panel wijzen.

Kom, we hertekenen België fundamenteel, van een wit blad. Veel eenvoudiger, met veel meer ambitie. Met politici die meer leiderschap tonen, meer directe inspraak en experts die een grotere rol krijgen. Een hertekening waar - klein detail - beide landsdelen zich kunnen in vinden.

 

Het was een uniek experiment. Een Vlaamse en een Franstalige redactie besloten samen een conclaaf met ‘wijzen’ uit beide landsdelen te organiseren. Juristen, een econoom en een historicus, twee door de wol geverfde captains of industry en twee jonge start-uppers brachten we samen in Hertoginnedal, met dat ‘parfum de crise’ rond zoveel formaties.

Een oplossing voor dit gestrande land, iemand? We gingen niet op zoek naar één grote mirakelformule. Dat zou ook een grove onderschatting zijn van de moeilijke puzzel die de kiezer op 26 mei heeft gelegd. Wel tekenen een aantal gemeenschappelijke denksporen zich af. Daarmee kan welke regeringsformule dan ook aan de slag.

De noodregering-Wilmès II met volmachten heeft de onderliggende oorzaken voor het malgoverno niet opgelost. Het debat daarover is hooguit enkele maanden uitgesteld.

1. Geen ‘demandeur de rien’

In elk duogesprek komt het terug: ons bestel zoals het de voorbije jaren níét gemarcheerd heeft, is op. De te verbrokkelde en onsamenhangende bestuursniveaus moeten tot hun essentie worden herleid. We torsen een armlastige begroting doordat we te veel ballast meesleuren en sommige bestuursniveaus wel geld mogen uitgeven maar niet mogen innen.

De timing voor zo’n hervorming wordt intussen helemaal overschaduwd door corona. Welke regering nu ook na zes maanden aan zet komt, ze zal zich helemaal moeten concentreren op het economische herstel.

De politiek moet zich, stellen Bernard Delvaux en Françoise Chombar, laten bijstaan door een groep experts om de vele tientallen miljarden die de relance nodig heeft juist te spenderen. Anders worden die weer volgens aloude partijpolitieke gewoontes en dus inefficiënt verdeeld. Administraties en experts moeten veel meer gewicht krijgen dan partijhoofdkwartieren, betogen de CEO’s.

Bereid vervolgens parallel met sociaal- economische maatregelen een grote hervorming voor met heldere financiële verantwoordelijkheden voor elk niveau. Opvallend is dat de Franstaligen in het gezelschap zelf van oordeel zijn dat de Franstaligen af moeten van ‘demandeur de rien’. ‘Laat ons zelf echte hervormingsvoorstellen doen’, zegt Delvaux. ‘We moeten stoppen met de Vlamingen af te schepen’, zegt Philippe Destatte. ‘De frustratie in Vlaanderen zal alleen maar toenemen.’ Marc Uyttendaele: ‘We moeten bepalen wat we nog samen willen doen en hoe we dat gaan betalen.’

2. Leer elkaar weer kennen

Politici en partijen zijn te ideologisch geworden en zoeken geen consensus meer, ze kennen elkaars bekommernissen niet meer, klinkt het. Dat N-VA-voorzitter Bart De Wever het gsm-nummer van PS-boegbeeld Elio Di Rupo niet had, is kenschetsend.

Ook voor onze proffen en wetenschappers, publieke opiniemakers, economen en ondernemers geldt dat Vlamingen en Walen elkaar nauwelijks kennen. Tv-zenders moeten programma’s ondertitelen in de andere landstaal, Brussel kan als multiculturele pool veel meer als ontmoetingsplaats fungeren.

Aline Muylaert en Sébastien Deletaille zien oplossingen vanuit een jonge generatie Brusselse ‘wereldburgers’ die net wel meer contact heeft, ook digitaal. Chombar breekt een lans voor een federale kieskring, omdat het politici zal verplichten hun beleid ook over de taalgrens te verdedigen. Eenstemmigheid is daar echter niet over.

3. Minder particratie, meer participatie

Niet alleen de kloof tussen noord en zuid, ook die tussen burger en politiek gaapt. Partijhoofdkwartieren hebben meer macht en geld dan ooit, het parlement is tot een vaudeville herleid, betoogt Hendrik Vuye. Beperk het aantal individuele parlementsleden en geef hen weer meer werkelijke macht.

De Franstaligen moeten stoppen met de Vlamingen af te schepen. De frustratie in Vlaanderen zal alleen maar toenemen.
Philippe Destatte
Historicus


Referenda en grotere burgerparticipatie worden op tafel gelegd. Werk vooral met referenda voor concrete beleidsvoorstellen, zoals in Zwitserland, stelt Geert Noels voor. Via referenda kan gestemd worden voor ideeën en projecten, niet voor de ideologie van één partij. Muylaert en Deletaille gaan nog een stap verder: ‘In drie dagen tijd organiseren wij een digitaal referendum over de toekomst van België.’

Maar een referendum met ja/nee-vragen over de toekomst van België? Destatte diept zijn uitgewerkte plan op van een ‘Nationaal Congres’, een uitzonderlijke vergadering waar ook niet-politici zich kandidaat voor kunnen stellen. Dat congres krijgt dan zes maanden om ons institutioneel model te hertekenen.

4. De grootste partijen in bad

Uyttendaele wijt de kloof niet alleen aan het falen van de politiek, maar ook aan de burger: ‘Door de keuze voor extreme partijen als het Vlaams Belang en de PTB, die elk compromis afslaan, breekt de burger zelf de democratie.’ De opkomst van die partijen verkleint het speelveld. De PS wordt opgejaagd naar links door de PTB, de N-VA liet de Zweedse regering vallen met de hete adem van het Vlaams Belang in de nek.

Ik ben al vijf jaar erg ongerust over België. Doen we niks, dan kan dit uitmonden in chaos op straat.
Bernard Delvaux
CEO Sonaca


De legitimiteit van een grote hertekening staat of valt met een voldoende groot draagvlak aan beide zijden van de taalgrens. De grootste partijen moeten met elkaar praten, dat voorbereiden en de leiding nemen. Maar het water is diep. Zelfs toen een nooit geziene crisis als corona ze tot samenwerken dwong, lukte het niet om de PS en de N-VA bij elkaar te brengen voor een noodregering.

PS-voorzitter Paul Magnette blies live in de tv-studio’s de op til zijnde formule met de N-VA op. Chombar: ‘Dat je er tijdens zo’n ongeziene crisis zelfs niet in slaagt een regering te vormen waarin de grootste partijen zitten, is zo triest. Grote ego’s creëren grote problemen. De effecten van dit teveel aan particratie zullen nog jaren nazinderen.’

5. Oplossingen

Een ander spoor om toch uit lange periodes zonder regering te geraken, reiken Noels en Destatte aan. Maak, als de verkiezingen niet snel genoeg een regering opleveren, een verplichte afspiegelingsregering op het federale niveau. Het Zwitsers model dient als voorbeeld. De regio’s vaardigen hun coalitie af. Een vorm van confederalisme zonder het zo te noemen. Uyttendaele: ‘Dat woord is besmet, dat is iets dans l’imaginaire francophone.’

Schrijf een nieuwe grondwet die België opdeelt in vier gewesten met Brussel als volwaardig tweetalig gewest, dat idee van Destatte krijgt bijval. Voorts nog voorstellen voor simpeler en minder niveaus. De Franstalige Gemeenschap mag weg als apart bestuursniveau en ook de provincies kunnen sneuvelen. Bevoegdheden moeten coherenter op één niveau, met één aanspreekpunt.

Soms kan er meer gewicht op regionaal niveau, soms - klimaat, geluidsnormen - federaal of Europees. Daarbij is het water tussen de PS-gelieerde Uyttendaele en de Vlaams-nationalist Vuye minder diep dan gedacht: ‘Plaats ons 48 uur samen en we zetten iets op papier.’ ‘Op voorwaarde dat er een garantie is voor financiële solidariteit, is alles mogelijk’, zegt Uyttendaele.

6. Moonshotprojecten

Elke institutionele hervorming moet samengaan met een inhoudelijk plan voor tien jaar en gezamenlijke doelen. Wereldwijd de beste in biotech en artificiële intelligentie, de groenste energietechnologie, het beste onderwijs. ‘Een samenleving heeft een moonshot nodig, met duidelijke doelstellingen.’ ‘Zonder leiderschap geen gedragen hervormingen. In die zin hebben we meer nog dan een nieuwe staatsstructuur, een nieuwe cultuur nodig. Met ambitie.’ Chombar: ‘We kunnen dat echt! Maar daar is een langetermijnvisie in de politiek voor nodig. Die is er niet.’

Wat ook de coalitie wordt, de nood aan hervormingen is zeer dwingend, benadrukt Delvaux. ‘Ik ben al vijf jaar erg ongerust over België. Doen we niks, dan kan dit uitmonden in chaos op straat.’

 

 

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie