Het zwembadboek van Farah Focquaert: 'Bevrijdend om schuldgevoelens van je af te werpen'

Farah Focquaert ©SISKA VANDECASTEELE

UGent-professor Farah Focquaert tipt ‘Just Deserts: Debating Free Will’ van Daniel Dennett en Gregg Caruso, omdat het de debatten over vrije wil en morele verantwoordelijkheid samenbalt. Ze ziet erin bevestigd dat de selfmade man een illusie is.

‘Ik ben een veellezer, maar een roman is me vreemd. Daarin heb ik snel het gevoel dat ik alles snap en verlies ik mijn aandacht. Mijn grootste interesse: waarom gedraagt de mens zich zoals hij zich gedraagt? Dat vind ik in goede boeken over evolutiebiologie, ontwikkelingspsychologie, neurowetenschap, filosofie... Die kan ik soms drie keer herlezen. Ik lees wel poëzie, bijvoorbeeld van Fernando Pessoa. En boeken over mindfulness hebben mijn levenskwaliteit fors verbeterd.’

‘Just Deserts’ is een debat in drie gesprekken tussen de filosofen Daniel Dennett en Gregg Caruso, over vrije wil en morele verantwoordelijkheid. Zeker Caruso slaagt erin 20 filosofische werken accuraat samen te vatten in één alinea. Maar de twee halen elkaars argumenten voortdurend onderuit. Dennett is soms grof, Caruso blijft vriendelijk en aimabel.’

©SISKA VANDECASTEELE

‘Dennett vertrekt van de autonomie in het denken en handelen. Een competente mens die de voor- en nadelen van zijn keuzes kan afwegen en de langetermijngevolgen inschatten, heeft een vrije wil en is verantwoordelijk voor zijn daden, anders dan een psychotisch persoon of iemand met een zware alcoholverslaving. Caruso erkent dat er autonome en niet-autonome personen zijn, maar dat is iets anders dan een vrije wil, zegt hij. Wie je bent, ligt buiten je controle. Je kan bewust handelen in lijn met je overtuigingen, maar die kies je niet. Je persoonlijkheid berust zowat de helft op je genen en de helft op je omgeving: je opvoeding, je vrienden, waar je leeft. Geen van beide kies je. Voor Caruso bestaat verdienste niet. Je hebt jezelf niet gemaakt. Een atleet die een medaille wint, heeft zijn lichaam, mentale kracht noch omgeving gekozen.

Dennett houdt vol dat dat niets uitmaakt. Competent zijn volstaat voor vrije wil en verdienste. Dat we verantwoordelijk zijn geworden, lag buiten onze controle, maar zodra we het zijn, zijn we het, zegt hij.’

Straf

‘Het derde gesprek gaat over bestraffing en vergelding. Wist iemand dat iets immoreel was en heeft hij het gedaan, dan rechtvaardigt dat vergelding, lijkt Dennett te zeggen. Al ontkent hij dat. Hij zegt dat het draait om een sociaal contract. Als mensen dat contract verbreken en intentioneel een misdaad begaan, verdienen ze een straf. Caruso daagt hem voortdurend uit: gelooft hij nu in vergelding of niet? Ik zit op zijn lijn. Als er geen vrije wil bestaat, vind ik vergelding - een straf in verhouding tot de misdaad - niet gerechtvaardigd. Maar vergelding is niet hetzelfde als een sanctie. Het eerste is pijn toebrengen om de pijn, het tweede kan helpen om gedrag bij te sturen. Alleen zelfbescherming en de bescherming van anderen kan straffen rechtvaardigen.’

‘Het boek leest supervlot, maar je moet er je tijd voor nemen. Aan het zwembad, in alle rust. In drie avonden lees je het uit, zeker als je al wat bagage hebt in filosofie, of neigt naar diepgravende, wat zwaardere literatuur.

Kan het verlies van het geloof in de vrije wil alle grond onder de voeten van de lezer weghalen? ‘Elk jaar heb ik studenten die zeggen: ‘Ik ben overtuigd van je argumentatie, maar wil het niet laten doordringen.’ Ik kom uit een gezin waar gold: als je hard werkt, kan je alles bereiken en mag je fier zijn en je geluk heb je aan jezelf te danken. Ik voelde aan dat die liberale visie op de vrije wil niet klopt. Het juk van schuldgevoelens van me afwerpen, was bevrijdend.’

‘Just Deserts: Debating Free Will’ is uitgegeven bij Polity Press, telt 200 pagina’s en kost 15,90 euro.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie