reportage

Wat Vlaanderen van Denemarken kan leren

Een appartementsblok In Tingbjerg, een van de 29 wijken in Denemarken die de vorige regering officieel als 'getto' catalogiseerde. ©Carsten Snejbjerg

De nieuwe Vlaamse regering wil met strengere integratieregels het ticket tot onze samenleving duurder maken en verwijst daarbij naar Denemarken als gidsland. Maar daar worden de strengste maatregelen intussen teruggeschroefd, leert een bezoek aan Kopenhagen.

Vanop haar balkon op de vijfde verdieping heeft Heidi Nicolaisen een mooi zicht op Tingbjerg. Op het eerste gezicht ziet alles er heel Scandinavisch uit: de wijk ligt er geordend en netjes bij. Rijen huizen worden afgewisseld met veel groen, enkele winkelpanden en een schooltje. In de verte doemen enkele grotere appartementsblokken op. Deze donderdagmiddag is het op enkele winkelende bewoners na rustig op straat.

Aan de gammele traphal van het appartementsblok waar Nicolaisen woont, is te zien dat dit een van de armste buurten van Kopenhagen is. Op het einde van de maand krijgt ze soms kinderen van de buren over de vloer die ze wat eten toestopt. ‘Veel migranten uit de wijk komen niet rond met hun karig leefloon.’

Kort

De nieuwe Vlaamse regering van minister-president Jan Jambon (N-VA) belooft een aanzienlijke verstrenging van de regels voor nieuwkomers. De mosterd daarvoor haalde ze in Denemarken, waar achterstandswijken als ‘getto’s’ werden bestempeld en financiële sancties zijn ingevoerd voor onwilligen.

De Tijd trok naar de Kopenhaagse achterstandswijk Tingbjerg om na te gaan hoe goed de Deense aanpak werkt.

De 43-jarige Deense woont hier al sinds haar kindertijd en heeft de wijk door de jaren heen drastisch zien veranderen. ‘Vroeger woonden hier enkel Denen, nu is de grote meerderheid van de bewoners van allochtone afkomst. Ik groet hen intussen zelfs in het Arabisch of in het Hindi. Overdag kan je hier veilig over straat lopen. ’s Nachts moet je wat meer op je tellen passen.’

Tegenover de lokale Aldi-supermarkt zit Anne Frederiksen op een bankje oerDeens smørrebrød met leverpastei te eten. Ze is lerares in een nabijgelegen school en vertelt hoe in een paar jaar tijd twee broers van een van haar leerlingen omkwamen bij een schietpartij in de wijk. ‘De jongste jaren is het wat verbeterd, maar hier zijn nog altijd bendes actief. Onlangs werd een pas gebouwd jeugdhuis in brand gestoken.’

Aan een grauwe gevel naast de supermarkt hangen affiches met daarop ‘Bevar Almene Boliger’, wat zoveel betekent als: ‘Red de sociale woningen’. Ze komen van een Deense actiegroep die protesteert tegen een maatregel die de vorige regering nam om de sociale mix in de wijk te verbeteren. Het aandeel sociale woningen in de wijken moet omlaag. In de plaats worden jongeren uit de middenklasse, bejaarden of bedrijven aangetrokken. Iets verderop toont een sierlijk uit hout opgetrokken gebouw die ambitie: het is de gloednieuwe bibliotheek van de wijk. Nog wat verderop staat een gemeenschapscentrum in aanbouw.

Getto

Tingbjerg is een van de 29 wijken in Denemarken die de vorige regering officieel als ‘getto’ catalogiseerde. Zodra in een buurt waar meer dan de helft van de bewoners een niet-westerse achtergrond heeft een bepaalde graad van werkloosheid, lage inkomsten, criminaliteit of scholingsgebrek overschreden wordt, gelden drastische maatregelen om de integratie van de bewoners aan te moedigen. Ouders worden er verplicht hun kinderen vanaf de leeftijd van een jaar minstens 25 uur per week naar de crèche te sturen met als doel sneller Deens te leren en zich de culturele gewoontes aan te meten. Als ze dat niet doen, verliezen ze een deel van de kinderbijslag. Zo willen beleidsmakers er ook op toezien dat de jonge allochtone mama’s Deens kunnen leren of werk kunnen zoeken.

Overdag kan je hier veiligover straat lopen. ’s Nachts moet je wat meer op je tellen passen.
Heidi Nicolaisen
inwoner van de arme wijk Tingbjerg

In de getto’s - al is die controversiële benaming intussen veranderd - wordt ook werk gemaakt van een soort contingentering om concentratiescholen te vermijden. Er mag maximaal 30 procent kinderen van allochtone afkomst in een school zitten. Daardoor moeten sommige kinderen uit de buurt op zoek naar andere scholen verderop. En wie in een gettowijk betrapt wordt op een misdaad, riskeert straffen die dubbel zo hoog zijn als elders in Denemarken.

Modelland

De gettoplannen vormen een van de speerpunten van de harde migratie- en integratiekoers die de vorige Deense regering uitstippelde. Zo krijgen vluchtelingen maar een verblijfsrecht van drie jaar, worden ze verplicht op taalcursus gestuurd, moeten ze een job, stage of gemeenschapsdienst aanvaarden en een examen over de Deense cultuur afleggen als ze voor een permanent verblijf in aanmerking willen komen.

3 vragen aan Rasmus Stoklund, sociaaldemocratisch parlementslid

1. Welke zijn de belangrijkste Deense maatregelen in het migratie- en integratiebeleid?
‘We hebben asielzoekers duidelijk gemaakt dat hun erkenning slechts tijdelijk is. Het uiteindelijke doel is mensen terug te sturen naar hun land van herkomst, ook al is dat in de praktijk niet zo gemakkelijk. En terwijl ze hier verblijven, zijn onze verwachtingen van nieuwkomers hoog. Ze moeten Deens leren, net als andere EU-burgers trouwens. Ze moeten zich actief integreren. Ze moeten zich bijscholen. En ze moeten actief worden op de arbeidsmarkt, onder meer via stages en gemeenschapsdienst.’

2. Vluchtelingen die al die verwachtingen inlossen, hebben soms na zeven jaar nog geen zicht op een definitieve verblijfsvergunning. Is dat niet erg streng?
‘Ik ben daar niet blind voor. Voor iemand die ontsnapt is aan een nachtmerrie uit Syrië is de onzekerheid natuurlijk lastig. Vanuit individueel perspectief is dat zwaar, maar het is onze plicht als politici om naar structurele oplossingen te kijken die de welvaart van Denemarken bewaken.’

3. Welke lessen wilt u aan de Vlaamse regering meegeven?
‘Zet door met de plannen. Van meer linkse partijen krijgen we het verwijt dat we te hard zijn voor vluchtelingen, maar dat is niet het kader vanwaaruit we redeneren. Wij kijken naar de toekomst van ons model. Als te veel mensen het gevoel krijgen dat hun belastinggeld niet rechtvaardig gebruikt wordt, zal de brede middenklasse op termijn de welvaartsstaat niet meer begrijpen en ook niet langer accepteren.’

Het is die koers die de kersverse Vlaamse regering inspireerde om ook bij ons de regels voor nieuwkomers te verstrengen. Die moeten trajecten Nederlands en maatschappelijke vorming volgen (en daar in tegenstelling tot in Denemarken zelf voor betalen). Voorts komt er een stevige muur rond de toegang tot de Vlaamse sociale bescherming en voordelen. Pas wie tien jaar wettig in Vlaanderen verblijft, krijgt toegang tot de Vlaamse zorgkas. Kandidaat-huurders van een sociale woning moeten al vijf jaar in de gemeente gewoond hebben. Om het te zeggen in de woorden van Vlaams minister-president Jan Jambon (N-VA): ‘Het toegangsticket tot onze samenleving wordt duurder.’ Daarbij verwees hij herhaaldelijk naar Denemarken als het te volgen voorbeeld, al gaat de vergelijking niet helemaal op omdat Denemarken op dit vlak minder gebonden is aan de Europese rechtsregels.

Ook Theo Francken, die voor de N-VA mee onderhandelde over de gevoelige thema’s integratie en onderwijs in de Vlaamse formatie en die misschien ook aan de knoppen van de federale onderhandelingen komt te staan, ziet in het Deense voorbeeld een manier om het ‘pact tussen de belastingbetaler en de staat’ te herstellen. Ook het Nederlandse VVD-boegbeeld Klaas Dijkhoff, met wie Francken twee handen op een buik is, sprak al meerdere malen zijn bewondering uit voor het Deense model.

Als je geen Deens leert, niet werkt en geen onderdeel wil zijn van de samenleving waarin je terechtkomt, dan ondergraaf je het systeem van solidariteit.
Rasmus Stoklund
sociaaldemocratisch parlementslid

In het paleis Christiansborg in het centrum van Kopenhagen, waar het Deense parlement zetelt, ontsnapt het sociaaldemocratisch parlementslid Rasmus Stoklund donderdag met plezier een halfuurtje uit het openingsdebat van het politieke jaar om de Deense lessen te delen met een Vlaamse journalist. Hij schreef enkele jaren geleden een boek om de uitdagingen voor zijn partij in het migratiedebat op scherp te stellen. ‘Mensen die elke dag gaan werken, die 50 procent van hun loon afstaan, verwachten dat het geld dat ze afdragen teruggaat naar hun buren die dezelfde bijdragen als zijzelf geleverd hebben, en niet naar nieuwkomers die andere waarden hebben en niet bijdragen tot de samenleving. Als je hun bezorgdheden niet ernstig neemt, zal de middenklasse afhaken en je fantastische model van de universele welvaartsstaat in vraag beginnen te stellen.’

Controversieel

In zijn sober ingericht bureau op een bovenverdieping van het parlement vertelt Stoklund hoe uit de statistieken van het Deense Rekenhof jaar na jaar bleek dat migranten slecht scoorden voor tewerkstelling, opvoeding en criminaliteit. ‘Het klinkt altijd controversieel als je daarop wijst, maar het is wel de objectieve waarheid. Zeker in de jaren negentig groeide het besef bij veel Denen dat er geen evenwicht meer was tussen de bijdragen die sommigen leverden en de rechten die ze opbouwden. Als je geen Deens leert, niet werkt en geen onderdeel wil zijn van de samenleving waarin je terechtkomt, dan ondergraaf je het systeem van solidariteit.’

En dus gooiden de sociaaldemocraten enkele jaren geleden het roer drastisch om. Stoklund: ‘We wilden het moeilijker maken de Deense nationaliteit te verwerven om aan asielzoekers duidelijk te maken dat hun verblijf hier slechts tijdelijk was en ze teruggestuurd konden worden.’ In de praktijk blijkt dat laatste om juridische redenen niet altijd makkelijk te zijn, geeft Stoklund toe. ‘Dus verscherpten we intussen de eisen die we de nieuwkomers opleggen: ze moeten Deens leren, zich actief integreren in de samenleving, zich bijscholen en meteen actief worden op de arbeidsmarkt.’

Juwelen

De partij nam gewaagde standpunten in. Het weigeren van asielaanvragen, het opvangen van migranten in kampen buiten Europa, het ontzeggen van onderwijs aan kinderen die geen Deens spreken... De sociaaldemocraten zaten niet in de vorige regering, maar ze keurden veel van de hardere migratieregels van de rechtse coalitie mee goed, waaronder een controversiële wet die het mogelijk moet maken geld of juwelen van asielzoekers af te nemen. Partijleider Mette Frederiksen voerde bij de recente verkiezingen actief campagne rond het thema. In juni kwamen de sociaaldemocraten aan de macht met een minderheidskabinet, met Frederiksen als nieuwe premier.

Pamfletten die oproepen om de sociale woningbouw te behouden. ©Carsten Snejbjerg

Sindsdien worden de Deense sociaaldemocraten vaak aangehaald als voorbeeld van hoe partijen zich moeten heruitvinden om het contact met de basis te kunnen behouden. Ook bij de sp.a in ons land gingen stemmen in die richting op. Maar de waarheid is genuanceerder, zegt Ulf Hedetoft, professor politicologie aan de Universiteit van Kopenhagen. ‘De impact van de harde migratieaanpak was eerder neutraal op het kiesgedrag, omdat de Denen er bij de stembusgang van uitgingen dat het beleid toch niet zou veranderen. Hun goede resultaat hebben de sociaaldemocraten eerder te danken aan hun belofte iets aan de pensioenleeftijd en het klimaat te doen.’

Toch steunen de meeste Denen de harde aanpak van de regering nog altijd. Uit de jongste cijfers blijkt in elk geval dat die nieuwkomers afschrikt. Het aantal asielaanvragen in Denemarken is gedaald tot vijftig per week. In de eerste zeven maanden van dit jaar vroegen 1.400 migranten of vluchtelingen asiel aan, terwijl dat er in dezelfde periode vorig jaar 2.000 waren.

De strengere integratieregels hielpen ook meer mensen aan een job. In het tweede kwartaal van dit jaar was 42 procent van de 21- tot 64-jarige vluchtelingen die al drie jaar in Denemarken verbleven aan het werk. Bij de mannen was dat zelfs 60 procent. In 2015 lagen die cijfers de helft lager.

Kritiek

In het gemeenschapscentrum The Trampoline House in een wijk ten noorden van Kopenhagen plaatst Agob Yacoub kanttekeningen bij die cijfers. De Syrische vluchteling betwist dat het om duurzame jobs gaat. ‘Ik heb zelf een tijdje verplicht in een verpakkingsbedrijf van groenten gewerkt. Telkens weer beloofden ze dat ik daarna een vaste job aangeboden zou krijgen. Maar die beloftes zijn vals. Veel bedrijven gebruiken de migranten gewoon als goedkope tijdelijke arbeidskrachten.’

Yacoub verdient intussen deels de kost als maatschappelijk werker in The Trampoline House, dat asielzoekers bijstaat met advies, rechtshulp en cursussen. Hij woont al zeven jaar in Denemarken, maar heeft nog geen zicht op een permanente verblijfsvergunning. ‘De voorwaarden zijn gewoon te streng: je moet bijvoorbeeld de jongste vier jaar minstens 300.000 kronen (40.000 euro) bruto per jaar verdiend hebben. Dat komt overeen met het loon van een beginnende leraar. Voor ons, nieuwkomers op de arbeidsmarkt, is dat bijna onmogelijk.’

1.400
In de eerste zeven maanden van dit jaar vroegen 1.400 migranten of vluchtelingen asiel aan in Denemarken, terwijl dat er in dezelfde periode vorig jaar 2.000 waren.

Om permanent in het land te kunnen blijven moet Yacoub ook een inburgeringsexamen afleggen over de Deense geschiedenis en culturele waarden, iets waar de Vlaamse overheid met het opstellen van een canon ook werk zou kunnen van maken. ‘Dat is ongelooflijk streng. Je moet vragen beantwoorden over de bloedlijn van Deense koningen die zelfs middelbare scholieren niet meer uit het hoofd moeten leren. Bovendien verandert het examen elk jaar, zodat je je er heel moeilijk op kan voorbereiden.’

Morten Goll, de coördinator van The Trampoline House, vindt het slecht nieuws dat Vlaanderen het Deense voorbeeld wil volgen. ‘Denemarken ligt op kop in een Europese race to the bottom om asielzoekers af te schrikken en zo door te schuiven naar andere landen. Europa is radicaal aan het ontmenselijken. Elk land wil het de vluchtelingen zo moeilijk mogelijk maken. Dat is onze westerse democratie onwaardig.’

Versoepeling

Sinds een nieuwe regering aantrad, lijkt er in elk geval een kleine kentering in het beleid te komen. Het minderheidskabinet van Frederiksen is voor zijn beleid deels afhankelijk van een blok van kleinere partijen, waaronder de groenen en de sociaalliberalen. Zij hebben het niet begrepen op haar harde migratiestandpunten.

In het regeerakkoord is expliciet sprake van een ‘meer humaan’ asielbeleid. De plannen om asielzoekers te verschepen naar een afgelegen eiland in de Oostzee zijn intussen geschrapt. De nieuwe regering besliste ook nieuwkomers extra geld toe te kennen. Een rapport van het Deense Mensenrechteninstituut had vorig jaar beroering gewekt omdat het beweerde dat heel wat nieuwkomers onder het bestaansminimum dreigden te belanden. In Denemarken is dat minimum een recht dat in de grondwet vastgelegd is.

‘In 2015 sloot de regering mensen die nog geen zeven jaar in Denemarken waren uit van de normale bijstandsvergoedingen’, legt Nanna Krusaa van het Deense Mensenrechteninstituut uit. ‘Het gevolg was dat 50.000 mensen, onder wie 20.000 kinderen, enkel nog konden rondkomen met een zogeheten integratiepremie. Het idee achter de maatregel was dat minder steun mensen ertoe zou aanzetten sneller werk te vinden. Maar uit een grootschalig onderzoek bleek dat veel mensen het vooral moeilijk hadden om nog rond te komen.’

Veel bedrijven doen valse beloftes en gebruiken de migranten gewoon als goedkope tijdelijke arbeidskrachten.
Agob Yacoub
Syrische vluchteling

Een koppel nieuwkomers met kinderen kreeg volgens de wet voortaan een integratiepremie van 17.300 kronen (2.300 euro), terwijl het leefloon voor een ‘normaal’ Deens koppel met kinderen 30.000 kronen (4.000 euro) bedroeg. Krusaa: ‘Er waren ouders die enkel genoeg geld hadden om ontbijt voor hun kinderen te kopen, maar dat zelf oversloegen. Anderen hadden niet genoeg om medicijnen, bustickets, winterkleren of een nieuwe bril aan te schaffen. Ook de sociale gevolgen waren groot, met kinderen die bijvoorbeeld geen buitenschoolse activiteiten konden volgen. Bevorderlijk voor de integratie is dat niet.’

De nieuwe regering besliste daarom tijdelijk extra toelagen toe te kennen aan 28.000 kinderen. Hun ouders krijgen nu tot 700 kronen (94 euro) per maand en per kind extra. Er werd in de regering ook een commissie opgericht die moet bestuderen hoe de steunmaatregelen moeten evolueren. ‘Zeker als het op kinderen aankomt, heeft de regering toch een duidelijke bocht ingezet,’ zegt Krusaa.

De verhoging van de uitkeringen leidde donderdag in het parlementair openingsdebat alvast tot discussies. ‘De rechterzijde verwijt ons dat we hierdoor de toegangspoorten tot de Deense samenleving weer openzetten’, zegt Stoklund. ‘Ze verwijzen ook naar een versoepeling van enkele samenlevingsregels in asielcentra. Tegelijk krijgen we van links nog steeds de kritiek dat we te hardvochtig zijn. Voor een sociaaldemocratische regeringspartij als de onze is het dansen op een slappe koord.’

Druk op de ketel

Mogelijk extra druk op de ketel komt er van de Deense industrie. Door de vergrijzing en de economische hoogconjunctuur is het voor bedrijven steeds moeilijker geschikt personeel te vinden. Slechts 125.000 van de 5,7 miljoen Deense inwoners krijgen een werkloosheidsuitkering, een daling van 9,5 procent in een jaar tijd. Ter vergelijking: in België zijn dat er 400.000. Door de bloeiende bouw-, horeca- en offshoresector zal de vraag blijven toenemen, zodat de machtige werkgeversorganisatie Dansk Industri vragende partij is voor een verlaging van het bedrag dat niet-EU-burgers minimaal per maand moeten verdienen om een tijdelijke verblijfsvergunning te krijgen.

Ook Stoklund geeft toe dat de krapte op de arbeidsmarkt wellicht tot een versoepeling van de integratieregels zal leiden. ‘Bij de regeringsvorming spraken we af dat de verblijfsvergunning van migranten die al twee jaar voor hetzelfde bedrijf werken automatisch verlengd wordt.’

Toch gelooft politicoloog Ulf Hedetoft niet dat er wezenlijk veel zal veranderen aan het harde migratie- en integratiebeleid. ‘De kleine veranderingen die er gekomen zijn, zoals het laten varen van het plan om asielzoekers op een eiland te groeperen, hebben meer met praktische beslommeringen en kosten te maken dan met echte beleidskeuzes. De gedoogpartijen claimen die wijzigingen als een grote overwinning, maar voor de migranten zal weinig veranderen. De sociaaldemocraten gebruiken een zachtere taal als het over persoonlijke gevolgen gaat, maar zijn geneigd om op hun stappen terug te keren als ze die voornemens in de praktijk moeten omzetten.’

Heidi Nicolaisen, inwoner van de arme wijk Tingbjerg: 'De Deense overheid is er goed in om nieuwe façades te bouwen. Maar de echte noden worden niet aangepakt. ©Carsten Snejbjerg

De meeste Denen staan nog steeds achter het harde migratie- en asielbeleid van de regering, maar in Tingbjerg gelooft Heidi Nicolaisen niet echt dat het voor de wijk veel zal uitmaken. Ze wijst naar de nieuwbouwwoningen naast de deur waaraan bouwvakkers de laatste hand leggen. ‘De Deense overheid is er goed in om - in dit geval letterlijk - nieuwe façades te bouwen. Maar ik geloof niet dat we de kinderen in de wijk hier helpen door rijke Denen aan te trekken die op de vlucht zijn voor de hoge vastgoedprijzen in het centrum. De echte noden worden niet aangepakt. Met de buurtbewoners vragen we al jaren een nieuw speelpleintje, en dat hebben we nog altijd niet gezien.’

Ook lerares Anne Frederiksen is geen voorstander van het regeringsbeleid. ‘Ik ben vooral bang voor een groeiende polarisering in de samenleving. Als ik de vraag krijg hoeveel Deense en hoeveel allochtone kinderen in mijn klas zitten, kan ik daar nooit meteen op antwoorden. Zo denk ik nu eenmaal niet. Voor mij zijn het allemaal kinderen.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie