'De wereldgeschiedenis is niet de optelsom van het nieuws'

Max Roser. ©Tom Pilston

Gaan we er nu collectief op vooruit of niet? Alles is relatief, maar de jonge Duitse stereconoom Max Roser, de favoriete datawizard van Microsoft-oprichter Bill Gates en de Canadese denker Steven Pinker, weet een ding zeker: ‘We kunnen de wereld veranderen. Als we ons niet laten verblinden door cynici.’

Bijlage NIEUWE inzichten

 

Op zaterdag 11 mei vindt u bij de weekendeditie van De Tijd de bijlage 'Nieuwe Inzichten' met nieuwe inzichten van grote denkers over democratie, klimaat, (on)gelijkheid, demografie en privacy.

Bekijk hier de preview

Halverwege de 19de eeuw haalde 40 procent van alle kinderen ter wereld zijn vijfde verjaardag niet. Tot een stuk in de 20ste eeuw verloren ouders met drie kinderen statistisch gezien een van hun zonen of dochters. Vandaag bedraagt de wereldwijde kindersterfte minder dan 4 procent. Dat is tien keer minder dan anderhalve eeuw geleden. Een westers land als België doet het nog eens tien keer beter dan het globale gemiddelde. 0,4 procent van de kinderen sterft hier, of vier kinderen op duizend.

‘Dat is toch een fenomenale prestatie.’ Max Roser blijft er oprecht stomverbaasd over, hoewel hij de exacte data uit het hoofd kent. Het is een van de 2.746 statistieken over 297 onderwerpen die gratis en mooi gevisualiseerd beschikbaar zijn op Our World in Data, het ambitieuze researchproject dat de 35-jarige Duitse econoom aan de universiteit van Oxford leidt.

6,47
Kinderen
Een generatie geleden, in 1983, kregen vrouwen in Iran gemiddeld 6,47 kinderen. Nu is dat gezakt tot 1,7 kinderen.

Nog zo’n statistiek die Roser onlangs verraste: in Iran krijgen vrouwen vandaag gemiddeld 1,7 kinderen. ‘In mijn geboortejaar, 1983, was dat nog 6,47 kinderen per vrouw. Dat is een evolutie in één generatie van meer dan zes naar minder dan twee kinderen per vrouw! Ik durf te wedden dat vrouwen in België meer kinderen krijgen’, zegt hij in het café op het dakterras van het meer dan 300 jaar oude Ashmolean Museum in de Engelse universiteitsstad Oxford. Hij haalt er de website van Our World in Data op zijn iPhone bij. En ja hoor: 1,79 kinderen per vrouw in ons land. Dan voegt hij Zuid-Korea toe voor de vergelijking. Dat land maakte dezelfde spectaculaire daling door als Iran, maar dan een generatie eerder, tussen 1960 en 1990.

De datageek vindt het eindeloos fascinerend, en weidt uit. ‘Er was maar een korte periode van grote families in de wereldgeschiedenis. Tijdens een groot deel van de geschiedenis groeide de populatie amper en vervingen koppels eigenlijk gewoon zichzelf, met twee kinderen die overleefden. Dan was er een korte periode waarin het vruchtbaarheidscijfer hoog bleef, maar de sterfte daalde. En nu gaan we terug richting het gemiddelde van twee kinderen zoals het bijna altijd geweest is.’

Our World in Data werd, zoals dat met de beste ideeën gaat, geboren uit persoonlijke frustratie. Bij Roser knaagde het gevoel dat hij dacht best goed op de hoogte te zijn van wat in de wereld gebeurt, maar toch compleet uit de lucht kon vallen als hij leerde over belangrijke en bepalende trends. ‘Ik volg het nieuws elke dag, heb veel gereisd en studeerde aan de universiteit om dingen te leren. Dan denk je dat je wel een goed begrip hebt van de wereld. Maar waarom wist ik zo weinig van die grote evoluties, terwijl er cijfers genoeg over zijn?’

Data helpen te begrijpen wat iedereen naast ons meemaakt.
Max Roser
Econoom

Roser, die ook filosoof is, begon er alleen mee in 2011. Intussen bestaat het team uit zes mensen. ‘Schrijf het maar op: we zoeken een developer.’ Met meer dan 1,5 miljoen bezoekers per maand bereiken Roser en co. een publiek waar veel nieuwssites jaloers op kunnen zijn. En dat met harde, droge data en grafieken over de toestand van de wereld, van obesitas over terreur tot geluk. Roser werd er beroemd mee in economische kringen, en kreeg het oor van de groten der aarde.

Niet alleen bij de VN of de Wereldbank wordt naar Roser geluisterd, Bill Gates noemde hem onlangs ‘zijn favoriete datanerd’ en Our World in Data ‘een goudmijn voor ongeduldige optimisten zoals ik’. De beroemde Canadese denker Steven Pinker leunde sterk op het werk van Roser voor zijn succesboek ‘Enlightenment Now’ van vorig jaar. En Hans Rosling, de in 2017 overleden populaire Zweedse statisticus, zag in Roser ‘de Picasso van de data’.

‘Het is helemaal niet zo’n abstracte communicatievorm’, verklaart Roser zijn liefde voor data. ‘Uiteindelijk gaan de data over de levens van mensen. Het merendeel van ons werk gaat over wat met de huidige wereldbevolking van 7,7 miljard mensen en de miljarden mensen voor hen gebeurt. En in het geval van sommige toekomstprojecties ook over de miljarden die na ons komen. Soms is het verhaal van één individu interessant. Maar als je de miljarden verhalen van de hele mensheid wil begrijpen, heb je data in grote hoeveelheden nodig. Het is gewoon heel belangrijk te weten wat met ons allemaal gebeurt. Data zijn ook een ethische, egalitaire manier om naar de wereld te kijken. Iedereen is gelijk voor de wet. Data helpen te begrijpen wat iedereen naast ons meemaakt.’

Niet dat hij blind is voor het risico om onze beschaving te herleiden tot het kwantificeerbare. ‘Uiteraard zijn veel belangrijke zaken niet in data te vatten. Alleen op harde data focussen is niet genoeg. Maar wat zou het alternatief zijn? Zonder data is er geen manier om te checken of iets accuraat is of wat het betekent, terwijl we er wel nog altijd uitspraken over zouden doen. Onze taal zit vol comparatieve woorden, we gebruiken heel snel termen als ‘beter’ of ‘slechter’. Maar zonder data weten we niet of dat ook ergens op slaat. Dan verstop je kwantitatieve beweringen in wishy-washywoorden. Je wil geen weerbericht lezen dat zegt: het gaat nogal warm worden. Of je wil niet van je baas horen: we gaan je loon substantieel verhogen. Je wil een cijfer.’

Extreme armoede

Roser neemt een slok van zijn flat white koffie. Kan hij, voortgaand op een dergelijke schat aan informatie, concluderen of de wereld er nu op vooruitgaat, dan wel achteruit? Het is een constant debat onder denkers, die verdeeld zijn tussen optimisten en pessimisten. En waarschijnlijk zouden weinigen onder ons willen ruilen met de levens van onze voorouders, hoewel we wel de neiging hebben om het verleden te koesteren als een betere tijd. Temeer omdat een blik op het nieuws van de dag kan volstaan om bang onder een deken te kruipen.

Het is crazy dat er zo veel kennis en wetenschap is die het grote publiek niet bereikt.
Max Roser
Econoom

Roser houdt de kerk in het midden. ‘De verbetering in globale gezondheid en kindersterfte kan je bezwaarlijk een slechte ontwikkeling noemen. De geletterdheid ligt nu rond 86 procent, terwijl het enkele generaties geleden nog 10 procent was. En van de analfabeten vandaag weten we dat hun kinderen beter onderwijs hebben. Miljarden mensen hebben de ergste armoede achter zich gelaten. En welke ondergrens je ook kiest, het aandeel van de mensen dat eronder zit neemt af. De wereld is er in veel belangrijke opzichten hard op vooruitgegaan.’

‘Maar de wereld is niet af. We kunnen niet achteroverleunen en trots zijn op onszelf. Als we alleen naar vandaag kijken, dan is het gemakkelijk om te denken dat de wereld heel statisch is: het noorden was altijd rijk, gezond en goed opgeleid. In het zuiden gold het omgekeerde. Het is pas als je verder terugkeert in de tijd dat je ziet dat een plek als België amper enkele generaties geleden veel armer was. Er is geen enkele reden om te geloven dat wat de rijke landen hebben klaargespeeld niet mogelijk zou zijn voor andere landen. De uitdaging is altijd om het langs twee kanten te zien. Sommige dingen zijn absoluut verschrikkelijk, maar in veel belangrijke domeinen zijn we veel beter dan vroeger. En dan heb je nog existentiële risico’s voor de mensheid die nog maar pas bestaan. Tot voor kort moesten we enkel schrik hebben van een natuurramp, nu heb je de nucleaire dreiging of het risico op een pandemie.’

29%
Gevaccineerd
Belgen denken dat slechts 29 procent van de kinderen jonger dan één jaar gevaccineerd zijn. In werkelijkheid is het 86 procent.

Een conclusie die Roser wel vol overtuiging wil trekken is deze: wees niet cynisch, want we kunnen de wereld wel degelijk veranderen op grote schaal, en ten goede. ‘Het idee dat al onze inspanningen bij voorbaat falen, dat we het nooit juist kunnen doen, dat we enkel oude problemen vervangen met nieuwe: dat is zo fout. Neem de uitroeiing van de pokken. How crazy is that? Vroeger overleed hier in het VK misschien een mens op de tien aan die ziekte. Veel mensen die het overleefden waren verminkt voor het leven en werden verstoten. En dan, dankzij research die leidde tot een vaccin en dankzij politieke wil, hebben we het uitgeroeid in elke uithoek van de wereld. Er zijn schattingen die zeggen dat pokken, mochten ze er vandaag nog zijn, 5 miljoen doden per jaar zouden maken. Dus het kan. Maar je mag je niet laten verblinden door de cynici.’

Misvattingen

Tijdens zijn onderzoek is het Roser wel gaan opvallen hoe hardnekkig de misvattingen zijn. ‘Als je bijvoorbeeld aan Belgen vraagt hoeveel kinderen onder één jaar gevaccineerd zijn tegen ziektes, luidt het gemiddelde antwoord 29 procent. Het echte antwoord is 86 procent. In de jaren 80 was het al beduidend meer dan 29 procent. Mensen hebben een wereldbeeld dat strookt met de jaren 60 en 70. Op veel vlakken is dat heel achterhaald.’

©Mediafin

Hij wijst naar de media en het onderwijs. ‘Dat zijn twee systemen waarvan we hopen dat ze mensen een correct idee van de wereld geven. Het nieuws kijkt heel sterk naar wat er de jongste 24 uur of zelfs de voorbije minuten is gebeurd. Maar de grote transformaties, de ongelooflijke mijlpalen en prestaties, zoals het vaccineren van vrijwel alle kinderen, dat gebeurt niet in 24 uur. Dat gebeurt over decennia. Die ontwikkelingen halen nooit de krantenkoppen. En dus missen we ze compleet.’

De manier waarop nieuwsmedia verslag uitbrengen over de wereld draagt ook bij tot de bizarre maar consistente vaststelling dat mensen de neiging hebben positief te zijn over hun onmiddellijke omgeving, maar negatief over de situatie in het hele land, of zelfs de wereld. Lokaal optimisme, globaal pessimisme. ‘Vraag mensen hoe volgens hen de gezondheidsvoorzieningen zijn, of de misdaad, of sociale normen, en ze zijn heel positief over hun eigen buurt. Vraag naar hun mening over heel het land, dan zien ze het heel anders. Als elke gemeenschap binnen het land denkt dat het goed gaat, en iedereen is het erover eens dat het op een ander veel slechter is, moet er iets mis zijn met de manier waarop mensen zich informeren en geïnformeerd worden over dat stuk van het land dat ze niet met hun eigen ogen zien.’

‘En dat betekent waarschijnlijk dat de media het niet zo fantastisch doen. Ze doen verre oorden angstaanjagender lijken dan ze zijn. Een mogelijke uitleg is dat slecht nieuws verder reist dan goed nieuws. Als we van Afrika horen, is het vanwege een crisis of een conflict. Maar de plekken waar een oorlog ten einde komt of waar inkomens stijgen of waar mensen gezonder worden zijn geen nieuws. Veel dingen kunnen heel slecht gaan in een vingerknip. Maar heel weinig dingen kunnen heel goed gaan in een oogwenk.’

Vals geloof

Het brengt Roser weer bij de bestaansreden van zijn onderzoek: het valse geloof dat, als je elke dag het nieuws volgt, je dan begrijpt wat in de wereld gebeurt. ‘Dat is gewoon niet waar. De wereldgeschiedenis is niet de som van al het nieuws. En niet enkel de rampen. De industriële revolutie is hier begonnen, en je kan die helemaal meegemaakt hebben zonder er in het nieuws over te lezen. Op geen enkel moment was er de kop: ‘de industriële revolutie is net gebeurd!’ Het is crazy dat er zo veel kennis en wetenschap is die het grote publiek niet bereikt. Daar faalt een businessmodel. Research die betaald wordt met belastinggeld moet beschikbaar zijn voor iedereen.’

Impact

Aan die kar trekt Roser, en hij stelt tot zijn grote plezier vast dat het werk van Our World in Data op onverwachte manieren een verschil maakt. Zo hielpen hun zelfmoordstatistieken bij een concrete actie van een ngo in Azië. ‘We weten uit onze data dat mensen elk beschikbaar middel gebruiken om zelfmoord te plegen, van wapens tot auto’s. En dat veel mensen hun zelfmoord niet lang op voorhand plannen. Als ze op een punt komen dat ze het niet meer zien zitten, wordt het risico substantieel groter als een mogelijk wapen binnen handbereik is. In sommige Aziatische landen zijn dat bijvoorbeeld giftige pesticiden. Vorige week kreeg ik bericht dat een stichting een beurs gaat geven aan een ngo die pusht om die pesticiden te vervangen door andere die evengoed werken maar niet dodelijk giftig zijn. Daar waren onze statistieken dus een factor in.’

‘Onlangs schreef een psychiater ons dat hij onze data gebruikt om mensen te helpen die lijden aan angstaanvallen. Die mensen zijn zo overweldigd door negatief nieuws en door een gevoel van wanhoop dat ze hun vertrouwen in de wereld helemaal kwijt zijn. En volgens de psychiater helpt het om globale statistieken over de wereld voor te schotelen en te tonen dat er belangrijke dingen zijn die de juiste kant opgaan. Zoiets had ik nooit verwacht.’

‘Men zegt vaak dat droge statistieken geen impact hebben en dat mensen alleen oog hebben voor verhalen, en vooral verhalen van anderen met wie ze zich kunnen identificeren. Maar als psychologen een nut zien in ons werk, dan is zelfs een datafan als ik aangenaam verrast.’

Advertentie
Advertentie