interview

Francis Fukuyama: 'De liberale democratie zit in een diepe recessie'

Francis Fukuyama. ©Corbis via Getty Images

Vergeet ‘het einde van de geschiedenis’ waarin de liberale democratie zegeviert. Ruim een kwarteeuw na zijn baanbrekende boek luidt politicoloog Francis Fukuyama de noodklok over het westerse liberalisme dat onder vuur ligt van nationalistische populisten. ‘Rechtse politici zoals Donald Trump spelen in op de zucht naar erkenning van burgers die zich gemarginaliseerd voelen door de globalisering.’

‘Dit boek had ik nooit geschreven als Donald Trump in 2016 niet tot Amerikaans president verkozen was’, zegt Francis Fukuyama (66), terwijl hij naar mijn exemplaar van ‘Identiteit’, zijn jongste worp, wijst. ‘Zijn overwinning was een schok voor mij, net zoals de uitslag van het referendum over de brexit enkele maanden eerder. Beide fenomenen waren voor mij een duidelijke afspiegeling van het populistische nationalisme dat de liberale democratie dreigt te ondergraven.’

Dat uitgerekend Fukuyama de noodklok over de westerse democratie luidt, lijkt vreemd. De Amerikaanse politicoloog verwierf in 1992 wereldfaam met ‘Het einde van de geschiedenis en de laatste mens’, waarin hij beweerde dat de liberale democratie het eindpunt was van een lange politieke evolutie. Fukuyama groeide uit tot de heraut van het westerse triomfalisme na de val van de Sovjet-Unie. Later werd hij het mikpunt van spot, omdat het liberalisme bijlange niet het weergaloze succes was dat hij had voorspeld.

FRANCIS FUKUYAMA

Fukuyama, die in New York opgroeide, is als politicoloog verbonden aan Stanford University.

Nadat de Koude Oorlog afgelopen was, werd hij wereldberoemd met zijn werk ‘The End of History and The Last Man’. Daarin riep hij de overwinning van de westerse liberale democratie op alle andere systemen uit.

Nadien schreef hij nog enkele bestsellers: ‘Trust’ (1995), ‘The Great Disruption’ (1999), ‘After the Neocons’ (2006) en ‘The Origins of Political Order’ (2011).

Zijn jongste boek ‘Identity’ verscheen dit jaar in het Nederlands. Hij belicht daarin het electorale succes van populisten en de hunkering van burgers naar de erkenning van hun waardigheid.

 

In ‘Identiteit’ borduurt Fukuyama voort op zijn magnum opus, waarin hij al waarschuwde dat moderne liberale democratieën zouden blijven worstelen met de zucht van burgers naar de erkenning van hun waardigheid. Dat probleem is de voorbije tien jaar uitgegroeid tot een doorslaggevende politieke factor. Landen als China en Rusland eisen hun rechtmatige plaats op op het internationale toneel. En in steeds meer westerse landen laten groepen die zich gemarginaliseerd voelen zich gelden. Dat doen ze door te kiezen voor outsiders die beloven het traditionele establishment omver te werpen.

Trump is het bekendste gezicht van die populistische revolte. De ironie wil dat Trump in ‘Het einde van de geschiedenis’ even opdook als een ‘arrogante vertoning’ van de ‘excessen van vrijheid’. ‘Toen al waarschuwde ik dat uitermate ambitieuze mensen zoals Trump een gevaar kunnen zijn voor de democratie’, zegt Fukuyama. ‘Maar ik was ervan overtuigd dat een goed draaiende markteconomie een uitlaatklep bood voor hun ambities. Een vastgoedontwikkelaar als Trump kon zijn waardigheid opkrikken door poen te scheppen. Maar dat bleek voor hem dus niet voldoende.’

Wijst Trumps presidentschap op een weeffout in de Amerikaanse democratie?

Francis Fukuyama: ‘Neen, helemaal niet. De Founding Fathers, de grondleggers van de Verenigde Staten, hebben in de 18de eeuw een grondwettelijk systeem van checks-and-balances uitgedokterd omdat ze bang waren dat een demagoog als Trump ooit aan de macht zou komen. Daarom bouwden ze allerlei beveiligingen in, zoals de scheiding der machten en de onafhankelijkheid van het gerecht. Dat zijn allemaal obstakels om te vermijden dat alle macht bij een persoon terecht zou komen. Dat systeem staat volgens mij nog steeds overeind.’

Trump doet nochtans verwoede pogingen om aan de democratie te morrelen.

Fukuyama: ‘Net als andere populistische leiders denkt Trump dat hij door zijn electorale succes carte blanche krijgt om instellingen onder vuur te nemen. Hij viel bijvoorbeeld zijn eigen ministerie van Justitie al aan en ondermijnde de FBI. En dan heb ik het nog niet over zijn voortdurende aanvallen op de pers. We moeten afwachten of Trump in zijn opzet slaagt. Maar vergeet niet dat een verkiezing nog altijd de belangrijkste democratische controle is. Het was een hoopgevend signaal dat Trump in november vorig jaar de controle over het Huis van Afgevaardigden verloor.’

U merkte het al op: er zijn wel meer leiders zoals Trump. Loopt de democratie gevaar?

Fukuyama: ‘Er is alvast sprake van een recessie van de liberale democratie. Vanaf de vroege jaren 70 dikte het aantal democratieën wereldwijd aan van 35 naar bijna 120 tegen het begin van de 21ste eeuw. Maar sindsdien is die trend helemaal gekeerd. Niet alleen zijn landen als China en Rusland almaar assertiever en werpen ze zich op als een alternatief voor de democratie. Het is verontrustender dat enkele jonge democratieën ook van binnenuit bedreigd worden. In Hongarije en Polen is die uitholling van de rechtsstaat al flink opgeschoten. Zo ver heeft Trump het nog niet gebracht, al zou hij dat graag willen.’

Hoe verklaart u dan dat iemand als Trump zoveel kiezers kan verleiden?

Fukuyama: ‘Het is een kwestie van politiek ondernemerschap. In de politiek draait het om de mobilisering van de onderliggende sociale krachten. Trump is iemand die dat kan. Hij voelde in de aanloop naar de presidentsverkiezingen van 2016 de arbeidersklasse erg goed aan en speelde gretig in op haar afkeer voor de elite. Het maakt voor zijn kiezers niet uit dat Trump deel uitmaakt van die elite. Een deel van zijn aantrekkingskracht bestaat erin dat hij zich gedraagt zoals zijn kiezers zich zouden gedragen als zij veel geld hadden. Hij is de vervulling van hun fantasieën.’

In ‘Identiteit’ benadrukt u het belang van erkenning en waardigheid in de politiek.

Francis Fukuyama: 'Trump is de vervulling van de fantasieën van zijn kiezers.' ©Corbis via Getty Images

Fukuyama: ‘De Duitse vroeg 19de-eeuwse filosoof Georg Hegel zei dat de menselijke geschiedenis gefundeerd is op de strijd om erkenning. Dat was volgens hem de motor van historische ontwikkeling. Fenomenen als democratie, nationalisme en religie zijn in de kern niets anders dan manieren om erkenning en respect te eisen. In mijn boek ‘Het einde van de geschiedenis’ waarschuwde ik al dat nationalisme en godsdienst politieke krachten zouden blijven die de liberale democratie onder druk konden zetten. Dat is vaak over het hoofd gezien.’

In ‘Het einde van de geschiedenis’ leek u aan te geven dat de markteconomie het beste middel was om mensen erkenning te geven. Bent u van mening veranderd?

Fukuyama: ‘Economische sterkte is nauw verbonden met respect en waardigheid. Als je werk hebt, stelt de samenleving jouw bijdrage op prijs. Maar wie zijn job verliest, ziet ook meteen zijn sociale status zakken. Dat is wat wereldwijd gebeurde door onder andere de globalisering. Veel arbeiders in de VS en Europa hebben het een pak slechter dan 30 jaar geleden.’

‘In de Amerikaanse Midwest sloten in tal van steden fabrieken. De productie verhuisde naar Azië. Het ongenoegen over die teloorgang - die knaagde aan het gevoel van waardigheid van de getroffen arbeiders - sluimerde jarenlang maar vormde nooit een politieke factor van betekenis. Tot Trump die onderhuidse woede aanboorde en uitpakte met een nationalistisch programma tegen de vrijhandel en voor het herstel van de Amerikaanse industrie. Op dat vlak was hij ronduit briljant.’

Opvallend is dat vooral rechtse politici profiteren van dat ongenoegen. Links lijkt uitgeteld tegen het canvas te liggen.

Fukuyama: ‘Dat is net het bewijs dat de huidige problemen het louter economische overstijgen. Anders hadden de linkse partijen wel kunnen profiteren van de financiële crisis van 2008. Maar dat gebeurde niet, omdat die crisis ruimer was dan een economisch probleem. Rechtse partijen scoorden wel omdat ze erin slaagden de impact van de financiële crisis te linken aan nationale identiteit en het gevoel van een verlies van waardigheid.’

Linkse partijen zijn altijd terughoudend geweest zich met nationale identiteit en nationalisme bezig te houden.
Francis Fukuyama
Politicoloog

‘Linkse partijen zijn sowieso altijd al terughoudend geweest om zich bezig te houden met thema’s als nationalisme en nationale identiteit. Ze geven voorrang aan universele waarden boven nationale thema’s. Om het cru te stellen: links geeft evenveel om sociale discriminatie in ontwikkelingslanden als in eigen land. Bovendien verschoof de focus in de strijd tegen ongelijkheid naar de discriminatie van specifieke groepen, zoals migranten, vrouwen en holebi’s. Daardoor verloor links de voeling met de traditionele achterban.’

Immigratie staat hoog op de agenda, en leiders als Trump en Orbán wakkeren de vrees voortdurend aan.

Fukuyama: ‘Een deel van de tegenstanders van migratie zijn regelrechte racisten. Maar veel Amerikanen zijn gewoon misnoegd dat de overheid er niet in slaagt de migratie in goede banen te leiden. Daar gaat de muur van Trump aan de grens met Mexico - overigens een volstrekt belachelijk idee - niets aan veranderen. Het lost niets op aan de inherente fouten in het migratiebeleid.’

Hoe ziet u de situatie in Europa, waar de vluchtelingencrisis van 2015 doorslaggevend is geweest?

Fukuyama: ‘Ik pleit voor een grondige hervorming van het Schengensysteem van open grenzen in Europa. Dat kan alleen maar overeind blijven als de buitengrenzen een pak beter worden bewaakt. En dat gebeurt voorlopig niet bij gebrek aan een gezamenlijk Europees migratiebeleid. Dat de crisis is overgewaaid is alleen maar te danken aan Turkije dat, in ruil voor een smak euro’s, de vluchtelingen verhindert naar Europa te vertrekken. Maar die constructie dreigt vroeg of laat ineen te stuiken.’

Alleen door een betere bewaking van de buitengrenzen kan het Schengensyteem overeind blijven.
Francis Fukuyama
Politicoloog

‘Schengen was in de eerste plaats een economisch project om via het vrije verkeer van personen de welvaart op te krikken. Het bracht een enorme interne migratiestroom op gang, vooral vanuit Centraal- en Oost-Europa naar West-Europa. De komst van honderdduizenden Polen was een van de factoren die invloed hadden op het brexitreferendum. Maar aan de andere kant zagen nieuwe lidstaten zoals Polen, Bulgarije en Roemenië een groot deel van de bevolking vertrekken. En vaak ging het om hoger opgeleiden, zoals dokters en ingenieurs. Dat perverse effect van Schengen moet worden aangepakt.’

De populistische golf steunt voor een groot deel op de impact van sociale media. Hoe doorslaggevend is de rol van Facebook en Twitter?

Fukuyama: ‘Sociale media zijn het ideale instrument om identiteitspolitiek te stimuleren. Omdat ze de mogelijkheid bieden alleen mensen tot je netwerk toe te laten die hetzelfde denken en de rest kunnen uitsluiten. Dat schept een hechte band tussen mensen die elkaar van haar noch pluim kennen. Je kan natuurlijk niet verbieden dat mensen gelijkgestemden opzoeken. Het probleem is echter dat de sociale media ingezet worden als een politiek wapen door partijen die de democratie onderuit willen halen. Rusland was daarin een pionier, maar de inzet van zogenaamde trollen heeft zich uitgebreid naar extremistische groepen, vooral aan de rechterzijde. Het wemelt inmiddels van de samenzweringstheorieën. Daar kan wel iets aan worden gedaan, door een combinatie van overheidsregulering en zelfcontrole door Facebook en consorten.’

De democratie zit volgens u in de verdrukking. Hoe kan het tij worden gekeerd?

Bijlage nieuwe inzichten

Op zaterdag 11 mei vindt u bij de weekendeditie van De Tijd de bijlage 'Nieuwe Inzichten' met nieuwe inzichten van grote denkers over democratie, klimaat, (on)gelijkheid, demografie en privacy. 

Alle artikels uit deze unieke bijlage vindt u op de dossierpagina van 'Nieuwe Inzichten'. 

Fukuyama: ‘Cruciaal is dat rechtgeaarde democraten de strijd niet opgeven. Zij moeten vooral kandidaten naar voren blijven schuiven, bondgenootschappen sluiten en communiceren om burgers te overtuigen van hun zaak. Dat is het zware werk in een democratie: de macht wordt bepaald door wie verkozen is. Er is geen alternatief. Het probleem in veel landen is dat de liberale oppositie er niet in slaagt een vuist te maken tegen populistische machthebbers.’

U gelooft dus niet dat de liberale democratie ten dode is opgeschreven of een marginaal verschijnsel wordt?

Fukuyama: ‘Het is duidelijk dat de steun voor traditionele partijen - christendemocraten, socialisten en liberalen - geërodeerd is. Het is echter onduidelijk of het democratische systeem zal stabiliseren eens de nieuwe partijen hun macht hebben gebetonneerd. Het is niet uitgesloten dat alle politieke partijen aan macht inboeten. Sowieso is de autoriteit van alle traditionele instellingen, zoals vakbonden en kerken, tanend.

We zitten volgens mij in een overgangsfase: de globalisering en technologische ontwikkelingen hebben samenlevingen wereldwijd grondig dooreengeschud. Dat wordt weerspiegeld in een ander soort politiek. Die transitie is ingewikkeld en instabiel. En het eindpunt is onduidelijk.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie