analyse

2019, het jaar waarin iedereen tegen was

In het Verenigd Koninkrijk trokken burgers afgelopen jaar de straat op om de uitvoering van de brexit te eisen. ©BELGAIMAGE

We beleefden een jaar waarin vooral duidelijk was waar we tegen zijn. Daarmee tekent zich het goede voornemen voor 2020 duidelijk af: iets zoeken waar we ongecompliceerd voor kunnen zijn.

Dit was het jaar waarin iedereen tegen was. Tegen het gebrek aan klimaatbeleid en tegen rekeningrijden. Tegen migratie. Tegen de betonstop. Tegen paars-geel en tegen paars-groen. Tegen besparingen en tegen belastingen.

Wat anders was de conclusie van de informateurs Johan Vande Lanotte en Didier Reynders, van de preformateurs Geert Bourgeois en Rudy Demotte, van de informateur Paul Magnette en van de informateurs Joachim Coens en Georges-Louis Bouchez dan dat voor ieder mogelijk plan meer mensen ertegen dan ervoor zijn.

Wat anders was de conclusie van de verkiezingen van 26 mei, waarbij in Vlaanderen slechts drie partijen zetels in de Kamer wonnen. De groenen, met de rugwind van de klimaatmarsen: 2 zetels extra. De extreemlinkse PVDA, vanuit het niets: 4 zetels extra. Het Vlaams Belang, surfend op de colère over het rekeningrijden tot de migratie: 15 zetels extra.

Gat in de begroting

Dat gapend gat van 12 miljard euro in de begroting? Het toont vooral hoe de voorbije jaren - en de jaren dáárvoor - in de regering altijd wel iemand tegen was als werd voorgesteld geld te zoeken om het gat dicht te rijden. Het Vlaamse klimaatplan? Vooral tegen beslissingen die voelbaar zijn. De regering die opriep dat ‘plus est en vous’, legde zelf haar eigen lat lager.

In de Verenigde Staten woedde een debat over de afzetting van president Donald Trump. ©Getty Images

In een geel hesje maakten de Fransen begin dit jaar een vuist tegen het beleid van de Franse president Emmanuel Macron. Op tractoren betoogden Nederlanders eind dit jaar tegen het stikstofplan van Mark Rutte.

In Londen stemden parlementsleden tot drie keer tegen de brexitdeals van hun premier Theresa May. Daarna kozen de Britten voor Boris Johnson, omdat die tegen de Europese Unie is. Of omdat ze nog harder tegen Jeremy Corbyn waren. In eigen land demonstreerde de cultuursector tegen de besparingen.

Impeachment

Verder in de wereld kwamen burgers op straat tegen hun regeringen in Algerije, Bolivia, Chili, Ecuador, Egypte, Libanon, Peru, Haïti, Irak, Iran en Soedan. Ze manifesteerden nog elders tegen vrouwengeweld en corruptie.

In de VS vochten de Democraten met een historisch impeachment tegen het gekonkelfoes van president Donald Trump met Oekraïne. In Hongkong kwamen ze met meer dan 1 miljoen op straat tegen de schaduw die Peking over hen werpt.

We waren dit jaar vooral tegen.

Klimaat en brandstof

Protest is van alle tijden, maar aan dat van 2019 vielen enkele dingen op. Het eerste is dat er in de Belgische politiek enkel protest was. Van 1 januari tot 31 december had ons land geen volwaardige federale regering. Zelfs in de rijke geschiedenis van politieke crisissen in België is dat een unicum.

Na een jaar van protest is het best mogelijk om weer voor iets te zijn, maar het wordt een gevecht.

Het tweede is de contradictie in wat de betogers willen bereiken. Terwijl over de hele wereld jongeren op straat kwamen tegen het uitblijven van klimaatbeleid, kwamen tegelijk over de hele wereld mensen op straat omdat brandstof en autorijden duurder worden.

In ons land verhinderde dat verzet met succes de intrede van rekeningrijden voor gezinnen. Een van de hoofdredenen waarom Groen niet de verkiezingsoverwinning boekte waarop het had gerekend, was dat de partij de afschaffing van de bedrijfswagen niet had doorgedacht.

In Frankrijk sproot het ongenoegen van de gele hesjes - veiligheidskledij die verplicht in een auto moet liggen - eind 2018 voort uit hogere brandstoftaksen. Maar ook in Iran en Zimbabwe ging het protest over dure brandstof, al sprongen de prijzen daar met respectievelijk 50 en 130 procent naar omhoog. Ook in Chili kookte het ongenoegen over omdat burgers in hun mobiliteit werden geraakt, met name door duurder openbaar vervoer.

Koopkracht

Het toont dat de klimaatdiscussie een uitzonderlijk moeilijke evenwichtsoefening van de politieke wereld vraagt, net op een moment dat ze verzwakt is omdat ze vanop de twee flanken wordt aangevallen. Enerzijds omdat het klimaatbeleid te weinig resultaten boekt. Anderzijds omdat het nu al te sterk de vleugels van de kiezers knipt. Opnieuw: de enige partijen die op 26 mei zetels wonnen, waren ofwel een groene partij, ofwel een raak-niet-aan-mijn-koopkrachtpartij, zoals het Vlaams Belang en de PVDA.

Wat in het centrum ligt, is zwaar beschadigd tot kapot. Zowel de christendemocraten, de liberalen als de socialisten haalden dit jaar hun laagste score ooit en zijn op zoek naar vernieuwing. 2019 was het eerste jaar in katholieke heugnis dat de CD&V-top niemand uitstuurde om te speechen op Rerum Novarum, nadat de christelijke vakbond herhaaldelijk - en met enig succes - had opgeroepen om niet op de christendemocraten te stemmen. Het is dat kapotte centrum- de plek waar je in de politiek niet tegen maar voor iets bent - dat de stilstand van 2019 verklaart.

Ook grotere systemen die de Belgische politiek in balans helpen houden, staan onder druk. De rechtspraak van de Wereldhandelsorganisatie viel dit jaar stil door Amerikaanse sabotage. De Franse president Emmanuel Macron verklaarde de NAVO hersendood. En de rente staat nu zo laag dat het met schulden beladen België sinds deze zomer gratis leent. Voor Vlaanderen, dat leeft van de handel, zijn defensie heeft uitbesteed aan de NAVO en zijn munt aan de ECB, zijn dat bevreemdende situaties waarop we niet eens vat hebben.

Identiteit

Net daarom is het niet verwonderlijk dat het debat over identiteit, over wie we zijn, zo krachtig is. Het gaat op zoek naar datgene waarop we wél nog vat hebben. Naar een lokale gemeenschap die bescherming biedt tegen een wereld die niet meer te vertrouwen lijkt, omdat hij door technologie, migratie, klimaat en geopolitiek zo snel verandert dat je er angstig van wordt.

Zelfs wie tegen de Europese Unie is, moet toegeven dat je haar moet heruitvinden op de dag dat je haar afschaft.

In die zin waren de brexit en de verkiezing van Trump de voorbije jaren het symptoom, niet de oorzaak. Ze waren het symptoom van angst en ergernis, net zoals de overwinning van het Vlaams Belang deels het symptoom is van een terechte ergernis over een ondermaats beleid. Het is niet dat door het symptoom te bestrijden het probleem plots wordt opgelost. Het probleem is niet het protest. Het is datgene waartegen geprotesteerd wordt.

Dat brengt ons bij een simpele maar lastige vraag. Als we in 2019 vooral overal tegen waren, hoe kunnen we dan garanderen dat we in 2020 weer voor iets kunnen zijn?

Een paar bouwstenen dienen zich aan. De eerste is dat de roep om identiteit en de bescherming van een lokale gemeenschap begrijpelijk is, maar niet het antwoord op elke vraag kan zijn. Zelfs wie tegen de Europese Unie is, moet toegeven dat je de EU moet heruitvinden op de dag dat je haar afschaft. Hoe anders kan je vanuit Vlaanderen buitenlandse handel organiseren, of strijden tegen milieuvervuiling, klimaatopwarming, terreur of andere fenomenen die niet stoppen aan de grens? Hoe anders kan je goede afspraken maken over migratie? Het maakt dat het tijdperk van internationale samenwerking weliswaar onder druk staat, maar niet voorbij is en nodig blijft. Daar kunnen we voor zijn.

Gezondheid

De tweede bouwsteen. Klimaatbeleid is explosief zodra je mensen duidelijk maakt dat ze minder mobiel zullen worden. Maar er zijn misschien andere manieren. Een evidentie lijkt de persoonlijke gezondheid. Belgen eten minder vlees dan vroeger. Niet omdat ze per se bekommerd zijn om de ecologische voetafdruk van de vleesproductie, maar omdat ze gezonder en gevarieerder voedsel willen voor zichzelf. Als klimaatverandering gekoppeld kan worden aan persoonlijke gezondheid is gedragsverandering politiek misschien wel haalbaar. Ook daar kunnen we voor zijn.

Als klimaatverandering gekoppeld kan worden aan de persoonlijke gezondheid, is gedragsverandering politiek misschien wel haalbaar.

De derde bouwsteen. We moeten niet denken dat technologie alles zal oplossen, maar ze zal wel bijdragen aan de oplossing. Opnieuw over mobiliteit: alles wijst erop dat de elektrische auto de komen jaren erin zal slagen mobiliteit en klimaat enigszins te verzoenen. Ook daar kunnen we voor zijn.

Er zijn ook antwoorden te vinden in de successen van 2019. Een van de sterktes van de Britse premier Boris Johnson is dat hij, ondanks zijn vele gebreken, de Britten ervan kon overtuigen dat hij de controle over de brexit herovert. In deze tijden van angst om verandering ligt daar een grote kracht. Wie duidelijk kan maken dat hij bijvoorbeeld het migratiebeleid weer zelf bepaalt en controleert, kan steun vinden bij de bevolking, en van daaruit proberen te bouwen aan een beleid waarvoor we ons niet hoeven te schamen. Ook voor die controle, om van daaruit het goede te doen, kunnen we voor zijn.

Schuren en wringen

Vergis u niet. 2020 wordt net als 2019 een jaar van schuren en wringen. Het zal knarsen in zijn scharnieren. De demonen die het voorbije jaar teisterden, zijn niet verdwenen. Ze zijn de angst voor verandering. Die laatste spruit voort uit klimaat, technologie, globalisering, migratie en een Belgisch politiek systeem dat een volledig kalenderjaar tegen zijn limieten aan beukte.

Verandering werkt verlammend als je niet weet waar ze naartoe leidt. Het was geen toeval dat Barack Obama, een president uit een ander tijdperk, destijds zijn campagne bouwde op twee boodschappen. Niet alleen ‘Change’. Maar ook ‘Yes we can’ en ‘Hope we can believe in’. Als die hoop en dat einddoel onvoldoende duidelijk zijn, wordt het moeilijk om voor te zijn. Dan lonkt de nostalgische revolutie, terug naar een glorieus verleden dat nooit bestond.

In ons land vond protest plaats tegen de besparingen in de cultuursector. ©Kristof Vadino

De demonen zijn er nog, maar ze kunnen bedwongen worden. Het is iets wat we de voorbije vijf jaar hebben geleerd. Nadat jarenlang te veel zelfgenoegzaamheid had geheerst over het einde van de geschiedenis en over de voordelen van de globalisering, kwam in 2016 de schok van de brexit en van Trump. Daarna werd teruggevochten, met het presidentschap van Emmanuel Macron als belangrijkste gewonnen veldslag.

Dat toonde dat het kan. Het bleek ook dit jaar in de Europese verkiezingen, die niet de grote doorbraak van extreemrechts opleverden die de EU verlamt. Het bleek in Italië, waar Matteo Salvini, de man die vanuit de Europese Raad het Europese migratiebeleid op zijn leest probeerde te schoeien, weer uit de Italiaanse regering werd geduwd.

Na een jaar van protest is het best mogelijk om weer voor iets te zijn, maar het wordt een gevecht.

De Tijd blikt terug op 2019

Lees verder

Advertentie
Advertentie