De dringende to-dolijst van Biden en Europa

Iran voerde deze maand een oefening uit met ballistische raketten tegen oorlogsschepen op een gesimuleerd doelwit in de Indische Oceaan. ©ZUMAPRESS.com

Commissie-voorzitster Ursula Von der Leyen was in haar nopjes na de inauguratie van Joe Biden als president van de VS. ‘Europa is klaar voor een frisse start.’ Die start zal niet lang duren. Terwijl alle ogen gericht zijn op grote uitdagingen zoals de relaties met China en Rusland, loeren drie potentieel toxische kwesties om de hoek.

The Future of Europe

©Filip Ysenbaert

Joe Biden is de nieuwe president van de Verenigde Staten. Wat betekent dat voor de relatie tussen zijn land en de Europese Unie? Zal er na de moeilijke jaren onder Trump een nieuwe Atlantische alliantie ontstaan? Hoe beïnvloedt de nieuwe president met andere woorden de toekomst van Europa?

Tot donderdag 28 januari gaan we aan de slag met de thema’s democratie, handel, technologie, veiligheid en klimaat.

1. De nucleaire deal met Iran

KORT: Biden wil de nucleaire deal met Iran nieuw leven inblazen. Zonder akkoord sluipt Iran dichter bij de bom. ‘Een potentieel groter risico voor Europa dan voor de VS.’

Donald Trumps harde aanpak van Iran heeft niet gewerkt. Sinds de eenzijdige terugtrekking van de Verenigde Staten uit de Irandeal in 2018 verrijkte Iran 12 keer meer uranium dan toegestaan. 2.224 kilo om precies te zijn. Biden wil dat terugdraaien. Hij beloofde de nucleaire overeenkomst van 2015, het Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA), nieuw leven in te blazen. Al is dat simpeler gezegd dan gedaan.

Deadline februari

In Iran staat president Hassan Rohani onder een enorme druk van de conservatieve flank. Die wil alleen terugkeren naar de deal als de sancties van de regering-Trump meteen worden opgeheven. Eind vorig jaar dreigde het Iraanse parlement met een deadline. Tegen eind februari moeten de sancties weg zijn of Iran voert de uraniumverrijking opnieuw op. Ook wil het parlement dan de inspecties van de IAEA, de nucleaire waakhond van de VN, beperken.

Krijgt Biden zo’n klus geklaard voor februari? Niet simpel. Intern krijgt Biden heel wat tegenwind. Verschillende Republikeinen en Democraten willen dat de deal veel verder gaat. Maar tegen bijkomende verplichtingen zegt Teheran resoluut nee. ‘Iran wil de nucleaire deal die het heeft gesloten’, zei Iraans minister van Buitenlandse Zaken Mohammad Javad Zarif afgelopen vrijdag in het blad Foreign Affairs.

Vier jaar Trump-sancties haalden verwoestend uit in Iran. Er is weinig te verliezen, dus speelt Teheran het hard. ‘Het wordt een psychologisch spel’, zegt Tom Sauer, hoogleraar internationale politiek aan de Universiteit Antwerpen. ‘Wie zet de eerste stap? Heffen de Amerikanen eerst de sancties op of schroeft Teheran eerst het nucleaire programma terug?’ Volgens Sauer ligt de bal in het kamp van Biden. ‘Hij zal moeten tonen dat het hem menens is.’

De president heeft weinig marge om met de deadline van februari te schuiven. Op 18 juni zijn er presidentsverkiezingen in Iran. De kans is groot dat de conservatieven winnen. Alle waarnemers zijn het erover eens dat Biden het best een deal sluit met Rohani.

Auto's en banken

Tijdens vier jaar Trump hielden China en de EU de Irandeal op een waakvlam. ‘Als het Biden lukt om de sancties op te heffen, moet de EU zo snel mogelijk opnieuw investeren en handel drijven met Iran’, zegt Sauer.

Als het Biden lukt om de sancties op te heffen, moet de EU zo snel mogelijk opnieuw investeren en handel drijven met Iran. Automerken zoals Peugeot en Citroën maar ook de bankensector, moeten terugkeren.
Tom Sauer
Hoogleraar internationale politiek Universiteit Antwerpen.

Onder druk van Trump trokken bedrijven weg. ‘Automerken zoals Peugeot en Citroën, maar ook de bankensector. Die moeten terugkeren. Het vooruitzicht om weer deel uit te maken van de internationale gemeenschap is belangrijk voor de Iraniërs.’ De breuk met Trump’s maximum pressure moet met andere woorden duidelijk zijn.

Geen deal sluiten lijkt geen optie. Dan zal Iran met zekerheid ongelimiteerd uranium ontginnen. Een nucleair Iran en nucleaire proliferatie in het Midden-Oosten zijn moeilijk te overschatten veiligheidsrisico's. ‘Voor iedereen, maar zeker voor Europa’, zegt Sauer. ‘Al is het maar omdat we dichter bij Iran liggen.’

Talibanleiders bij gesprekken met de Afghaanse regering. ©AFP

2. De troepenafbouw in Afghanistan

KORT: Sinds de afbouw van de Amerikaanse troepenmacht in Afghanistan staan de vredesonderhandelingen er onder zware druk. Houdt Biden troepen in het land? ‘Welke weg we ook kiezen, het is belangrijk dat we het samen doen’, zegt de NAVO.

‘We staan voor een moeilijk dilemma’, zei NAVO-secretaris-generaal Jens Stoltenberg eind november vorig jaar. ‘Als we vertrekken, bestaat het risico dat Afghanistan opnieuw een veilige haven wordt voor internationale terroristen. Als we blijven, riskeren we een langere missie, met nieuw geweld.’

Als we vertrekken, bestaat het risico dat Afghanistan opnieuw een veilige haven wordt voor internationale terroristen. Als we blijven, riskeren we een langere missie, met nieuw geweld.
Jens Stoltenberg
NAVO-secretaris-generaal

Dat de NAVO tobt over haar toekomst in het land heeft alles te maken met Trump. Hij sloot een deal met de taliban om voor 1 mei alle Amerikaanse troepen uit Afghanistan weg te halen. In januari vorig jaar vertrok de helft van troepen al. ‘Het is moeilijk om je een minder verantwoorde manier voor een terugtrekking voor te stellen’, zei Jason Dempsey, een voormalige officier die diende in Afghanistan.

Gerichte moorden

In ruil voor de terugtrekking beloofde de taliban vredesgesprekken te beginnen met de Afghaanse regering. Die gesprekken lopen bijzonder moeizaam. Niet het minst omdat de taliban zich niet aan het akkoord houdt. De aanvallen op de Afghaanse veiligheidstroepen en burgers nemen toe.

Er is meer en meer sprake van gerichte moorden op journalisten, activisten, politici en vrouwelijke rechters. Parallel slaat de Islamitische Staat toe. Begin november viel die een universiteit in Kaboel aan. Er vielen 22 doden, van wie de meeste studenten.

Biden zal snel moeten beslissen wat te doen. Hij lijkt te tekenen voor een ‘verantwoordelijke terugtrekking’. Lees: minstens enkele troepen in Afghanistan houden om als contraterreureenheden te dienen.

Het zal ook de toekomst van de NAVO-troepen bepalen. De nog 12.000 man sterke NAVO-missie die er de nationale veiligheidstroepen opleidt en adviseert, is sterk afhankelijk van de Amerikaanse strijdkrachten voor luchtsteun, transport en logistiek. ‘Welke weg we ook kiezen, het is belangrijk dat we het samen doen’, zei Stoltenberg.

Kwetsbare maar historische kans

‘De troepenafbouw is ingezet en wordt afhankelijk gemaakt van de politieke situatie’, zegt Alexander Mattelaer, professor aan de VUB en verbonden aan het Egmont Instituut. ‘Het gevoel leeft dat dit dossier niet de prioriteit meer is zolang de situatie op het terrein niet implodeert. Van de ambitieuze doelstellingen bij de start van de operatie is nog weinig over.’

Van de ambitieuze doelstellingen bij de start van de operatie is nog weinig over.
Alexander Mattelaer
Professor aan de VUB en verbonden aan het Egmont Instituut

De Amerikaanse inmenging in Afghanistan dateert van 2001, toen de VS  na 9/11 het land binnenvielen om de taliban van de macht te verdrijven. Het begon als een strijd tegen terrorisme en voor internationale veiligheid. Na bijna twintig jaar vertrekken zonder duidelijk plan zou niet alleen een enorme verspilling van levens, geld en tijd zijn, maar potentieel ook ontzettend gevaarlijk.

Als de NAVO en VS zich chaotisch terugtrekken en wegkijken, zal de Afghaanse regering bezwijken. Eind vorige week zei de regering-Biden dat ze Trumps ‘vredesakkoord’ wil herbekijken. Experten vinden dat het moet afhangen van de veiligheidssituatie. Na veertig jaar oorlog, waarvan bijna twintig Amerikaanse inmenging, is er een kans op vrede. Een kleine, kwetsbare maar niettemin historische kans.

3. De wederopstanding van IS

KORT: De wederopstanding van IS leidt tot kopzorgen in Washington en Brussel. Europa en de VS moeten een duurzaam antwoord bieden op de voedingsbodem voor de IS-ideologie.

Een dubbele zelfmoordaanslag schrikte vorige week Bagdad op. ©AFP

In 2019 haalde de wereld opgelucht adem. Het einde van Islamitische Staat leek in zicht. In maart van dat jaar viel het laatste bolwerk van het kalifaat: Baghouz. Enkele maanden later kwam leider Abu Bakr al-Baghdadi om bij een Amerikaanse commando-operatie. Maar wie denkt dat IS tot het verleden behoort, vergist zich.

Aanvallen

De jongste maanden nemen de aanvallen van IS toe in Oost-Syrië en Irak. Vorige week blies een zelfmoordterrorist zich op in het centrum van de Iraakse hoofdstad Bagdad. Een tweede wachtte tot mensen toesnelden om de eerste hulp te bieden en blies zich vervolgens ook op. De balans: minstens 32 doden en 110 gewonden.

Het was van januari 2018 geleden dat zo'n aanslag had plaatsgevonden in Bagdad. Hoewel niemand de aanval opeiste, wordt gekeken naar IS. ‘Dit draagt de stempel van IS’, zei Sajad Jiyad, een Irakanalist, tegen de zender Al Jazeera.

Ook in Syrië is IS niet verdwenen. De voorbije maanden vonden dodelijke aanvallen van IS plaats op buskonvooien van Syrische regeringstroepen. Er waren ook pogingen om gevangengenomen strijders en families in de door Koerdische milities bewaakte kampen in Noord-Syrië te bevrijden. 

De Amerikaanse rol in Syrië is hoogst onzeker. Obama wilde niet meegezogen worden in Syrië, Trump wilde zich terugtrekken. Maar wat wil Biden? Het is afwachten.

De Amerikaanse rol in Syrië is hoogst onzeker. Obama wilde niet meegezogen worden in Syrië, Trump wilde zich terugtrekken. Die gedeeltelijke terugtrekking van Trump uit Noordoost Syrië werd gretig opgevuld door Turkije en Rusland. Maar wat wil Biden? Het is afwachten.

Migratiecrisis

De wederopstanding van IS leidt tot kopzorgen in Washington en Brussel. De VS drongen lang aan op een grotere inspanning van de NAVO en ook van België. Met vier F-16’s neemt ons land in 2021 opnieuw deel aan de Internationale Coalitie tegen IS.  

Het antwoord kan niet alleen militair zijn, zeggen waarnemers. Europa en de VS zullen samen met hun Arabische bondgenoten een duurzaam antwoord moeten bieden op de voedingsbodem voor de IS-ideologie. Daar horen ook inspanningen op het vlak van ontwikkeling, inclusiviteit en stabilisering bij.

Makkelijker gezegd dan gedaan. Zeker omdat de Amerikaanse aanval op de Iraanse generaal Qassem Soleimani, nu een jaar geleden, de weerstand tegen de Amerikanen in Irak verhoogde. 

De oorlog leidde tot migratiecrisissen en gaf populistische leiders over het hele Europese continent de wind in de zeilen.

Toch lijkt half werk geen optie. President Bashar al-Assads oorlog tegen de Syrische oppositie en IS brachten gruwelijk menselijk leed met zich mee. Ook voor Europa waren de politieke en maatschappelijke gevolgen enorm. De oorlog leidde tot migratiecrisissen en gaf populistische leiders over het hele Europese continent de wind in de zeilen.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie