Klein Deens eiland biedt wereld groots perspectief

©carsten snejbjerg

Als de VS samen met Europa weer een hoofdrol willen spelen in de strijd tegen de klimaatverandering, dan richten ze de ogen het best op Samsø. Het Deense eiland wordt, als een van de eerste ter wereld, vrij van fossiele brandstoffen.

The Future of Europe

©Filip Ysenbaert

Joe Biden is de nieuwe president van de Verenigde Staten. Wat betekent dat voor de relatie tussen zijn land en de Europese Unie? Zal er na de moeilijke jaren onder Trump een nieuwe Atlantische alliantie ontstaan? Hoe beïnvloedt de nieuwe president met andere woorden de toekomst van Europa?

Tot donderdag 28 januari gaan we aan de slag met de thema’s democratie, handel, technologie, veiligheid en klimaat.

‘Kijk, zo eenvoudig begon ons recept’, zegt Søren Hermansen, terwijl hij de deuren van een grote loods opent. Aan de ene kant van de grote ruimte liggen tientallen strobalen opgestapeld, aan de andere kant staat een lange loopband, waar enkele van die balen langzaam richting de biomassa-installatie rollen.

Daar wordt het stro verbrand om water tot boven 70 graden op te warmen, dat met een pompsysteem naar de huizen van dorpen in de buurt met heerlijk klinkende namen als Permelille, Pillemark en Brundby gestuurd wordt, om er de bewoners van verwarming en heet water te voorzien.

Samen met nog drie soortgelijke biomassa-installaties, twee op stro en een op houtschilfers, bedient dit warmtenet 70 procent van de 3.700 inwoners van Samsø, een klein pittoresk gewezen vikingeiland in het Kattegat halverwege tussen Zeeland en Jutland. Voor de sceptische boeren op het eiland betekende het een nieuwe afzetmarkt.

Als directeur van de Energie-academie ontvangt Hermansen, althans in precoronatijden, hier jaarlijks tot 6.000 wetenschappers, politici, bedrijfsleiders en studenten van over de hele wereld. Zij komen bekijken hoe het eiland er al in 2005 in geslaagd is CO₂- neutraal te worden en het pad bewandelt om tegen 2030 volledig vrij van fossiele brandstoffen te zijn.

Sceptisch

Het verhaal begon in 1997, toen Samsø een wedstrijd van de Deense regering won als model van een duurzame ecologische samenleving. Het startkapitaal werd gebruikt om de aanvankelijk sceptische inwoners van het eiland te overtuigen van het nut van groene energie.

Een windturbine maakt minder lawaai of is minder lelijk, als je er zelf een stukje van bezit.
Søren Hermansen
Directeur Energie-Academie Samsø

‘Belangrijk was dat we de technologie niet als een doel zagen, maar als een middel om een gemeenschapsproject op te zetten’, zegt Hermansen. ‘Dit moest een energiedemocratie worden. Bij het opzetten van onze elf windturbines op het eiland gold de regel: wie de turbine kon zien, kon er aandelen van kopen. Ik verzeker je: een windturbine maakt minder lawaai of is minder lelijk als je er zelf een stukje van bezit.’

Uiteindelijk overtuigden vooral de mogelijke besparingen de eilandbewoners. Door hun huizen te isoleren en hun olieboiler te vervangen door de aansluiting op het warmtenet konden ze 20 procent op hun energiekosten besparen.

De investering, ongeveer 2 miljoen euro per installatie en netwerk, werd deels opgevangen door een staatswaarborg en een subsidie van de Deense overheid. ‘In tien jaar tijd hebben we hier 17 miljoen euro geïnvesteerd om 1.000 huishoudens energieneutraal te maken’, rekent Hermansen voor. ‘Als je dat exporteert naar de hele EU, is dat een enorm bedrag. Het is aan ons om te bewijzen dat de investering rendeert.’

17 miljoen
In tien jaar tijd werd in Samsø 17 miljoen euro geïnvesteerd om 1.000 huishoudens energieneutraal te maken.

Het experiment is misschien wel kleinschalig, het heeft een globale impact. Dat bewijzen de tienduizenden bezoekers die de Energie-academie, een mooi en ruim ecologisch gebouw met zicht op het glooiende platteland van Samsø, al aangetrokken heeft. ‘We zijn een klein eiland, maar met een groots idee in wereldperspectief’, zegt Hermansen.

Kreeftboeren

Nu de regering-Biden weer wil aansluiten bij het Verdrag van Parijs hoopt Hermansen binnenkort nieuwe bezoekers uit de VS aan te trekken om het Deense model te bestuderen. Kreeftboeren uit Maine deden hier inspiratie op toen ze drie windturbines op zee installeerden om groene energie op te wekken voor hun koelinstallaties.

Ook de stadsplanners van Greensburg uit Kansas kwamen een kijkje nemen toen hun stad helemaal heropgebouwd moest worden nadat een tornado alles tot puin herleid had. Net als op Samsø waren de lokale boeren niet gebrand op groene investeringen, tot ze te horen kregen dat hun grasvelden gebruikt konden worden als brandstof voor biomassa-installaties. ‘Plots konden ze het geld zien groeien als ze uit het venster keken’, lacht Hermansen.

En Hawaï bestudeerde het coöperatiemodel toen het besliste als eerste Amerikaanse staat 100 procent duurzaam te willen worden. ‘Onder Donald Trump belandden die plannen in de koelkast’, zegt Hermansen. ‘Ik hoop dat ze nu opnieuw opgepikt worden.’

De boten kunnen in Samsø groene stroom tanken. ©carsten snejbjerg

Dat een van de groenste eilanden van Europa in Denemarken ligt, is geen toeval. Al sinds het land in de jaren 80 besliste geen kerncentrales te bouwen en met onder meer een lokale CO₂-taks snel inzette op gedecentraliseerde energieproductie, is het een wereldwijde voorloper in duurzame energie, met marktleiders als de windturbineproducent Vestas als resultaat.

Niet toevallig kondigde onze federale minister van Energie Tinne Van der Straeten (Groen) vorige week een deal aan met haar Deense evenknie om met een 500 kilometer lange kabel de Belgische en de Deense offshore windparken met elkaar te verbinden. Denemarken is het absolute nummer een in windenergie op zee, en de Europese Green Deal verplicht landen om de interconnectiviteit op te schroeven en zo de bevoorradingszekerheid te versterken.

Properste economie

Een nog ambitieuzer project komt er op Bornholm. Voor de kust van dat eiland plant de Deense regering een enorm windmolenpark met een capaciteit van 3 tot 5 gigawatt, dat aansluiting moet vinden op het Poolse net. De properste economie van de Europese Unie zou zo de meest vervuilende kunnen vergroenen. Ter vergelijking: de huidige capaciteit van het Belgische offshore windpark bedraagt 2,2 gigawatt.

Zonnepanelen zijn alomtegenwoordig op het eiland. ©carsten snejbjerg

Met dat project kaapte Bornholm vorig jaar de eerste EU Responsible Island-prijs weg voor de neus van Samsø. Bornholm haalde een half miljoen euro extra subsidies binnen, Samsø kreeg de helft van dat bedrag als troostprijs. De derde prijs ging naar de Schotse Orkney-eilanden.

Zonder Europees geld was Samsø nooit uitgegroeid tot een uitstalraam van de groene energie in de wereld. De fondsen voor de bouw van de Energie-academie kwamen deels van Europa en ook in de toekomstige projecten van het eiland speelt de EU een grote rol.

Dat toont Michael Kristensen ons als hij zijn collega Hermansen aflost om de ronde langs de groene-energieprojecten van het eiland verder te zetten. In de haven van Ballen wijst hij op de zonnepanelen op het dak van enkele loodsen. ‘Die zijn verbonden met drie grote batterijen, elk vergelijkbaar met die van een Tesla-wagen’, zegt Kristensen. ‘Ze dienen als smart grid om de elektriciteit in de haven aan te sturen.’

Maximaal leeghalen

De schaal is superklein, maar het belang ligt in een Europees onderzoeksproject dat artificiële intelligentie ontwikkelt die de zonne-energie zo goed mogelijk moet opslaan en verdelen. Kristensen. ‘We weten bijvoorbeeld dat we de batterijen maximaal kunnen leeghalen als de volgende dag een optimale zomerdag wordt. En we bieden intelligente tarieven aan voor de boten in de haven.’

De plannen passen in de volgende stap van Samsø: tegen 2030 wil het eiland volledig vrij zijn van fossiele brandstoffen. Dat betekent dat het niet langer volstaat zelf groene energie te produceren en te exporteren, zoals nu al het geval is. Samsø zal ook kijken naar de uitstoot van de landbouw en het transport.

Ook hier wil Samsø een voorbeeldfunctie uitoefenen. ‘In die zin verschilt een eiland niet van een groot appartementsgebouw in pakweg een Amerikaanse stad’, zegt Kristensen. ‘Als je de mensen wil overtuigen om samen te investeren in elektrische laadpalen, moet je er net als op een eiland in slagen hen samen te brengen en warm te maken. Met onze energiedemocratie geven we het goede voorbeeld.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie