analyse

Europese dijken houden stand tegen rechts-populistische golf

De Lega van de Italiaanse vicepremier Matteo Salvini stuurt een stevige delegatie naar het Europees Parlement. ©EPA

De brexitpartij van Nigel Farage wint 29 zitjes in het Europarlement, evenveel als de Duitse christendemocraten. Ook andere nationalisten halen monsterscores. Toch houdt het brede Europese midden beter stand dan verwacht. De frontvorming van de sociaaldemocraten en liberalen tegen een te dominante centrumrechtse EVP is volop bezig.

Manfred Weber, het boegbeeld van de centrumrechtse EVP, riep zichzelf zondag kort na middernacht al uit tot overwinnaar van de Europese kiesstrijd. Maar het dineetje dat hij gisteravond plande om een deal te forceren met de belangrijkste centrumpartijen in het Europese halfrond werd afgewezen door de sociaaldemocratische fractieleider Udo Bullmann en door Guy Verhofstadt, (voorlopig nog) de aanvoerder van de nieuwe fractie van de liberalen en de beweging van de Franse president Emmanuel Macron.

Weber heeft de ambitie Jean-Claude Juncker op te volgen als voorzitter van de Europese Commissie. Maar dat is allesbehalve een gelopen race. Ook op de Europese top van vanavond gaan de liberale en sociaaldemocratische leiders samenspannen. Ze willen een rem zetten op de verdeling van de topjobs én op de machtshonger van de EVP. Na de verkiezingen moet het eerst over een programma gaan en dan pas over wie dat moet invullen, is te horen.

De liberale premiers Charles Michel en Mark Rutte hadden in de marge van de EU-top in Sibiu op 9 mei al contact met hun socialistische collega’s uit Spanje en Portugal. Die rood-blauwe as wordt vandaag aangescherpt als wapen tegen de machtshonger van de EVP en Weber.

Tweepartijensysteem sneuvelt

De centrumrechtse EVP levert al decennia, in samenspraak met de sociaaldemocratische S&D, het Europese hofpersoneel. In 2014 trok de EVP, waartoe ook CD&V behoort, zelfs de drie topfuncties naar zich toe: het voorzitterschap van de Europese Commissie, de Europese Raad en het Europees Parlement.

De overwinningsspeech van Weber zondagnacht schoot bij de overige partijen in het Europees Parlement al meteen in het verkeerde keelgat. De EVP is na deze verkiezingen lang niet meer de machtspartij van vroeger. Ze verliest bijna 40 zitjes in vergelijking met 2014 en landt op 180 zetels op 751.

De kloof met de tweede partij, de sociaaldemocraten van S&D, bedraagt amper 30 zitjes. En ook S&D moet flink wat pluimen laten. De socialisten landen op minder dan 150 zetels, tegen 187 in 2014.

De gevreesde nationalistische golf komt er niet. Maar de Europese instellingen blijven kwetsbaar onder de druk van de nationalisten.

De twee partijen samen halen niet langer de helft van de stemmen in het halfrond en moeten voor een werkbare meerderheid op zoek gaan naar een derde en/of vierde partij. Dat is nieuw voor Europa. Het tweepartijensysteem heeft definitief afgedaan, ook in het Europarlement.

Zelfs zonder de 13 zitjes die de Fidesz-partij van de autoritaire Hongaarse premier Viktor Orbán binnenhaalde, blijft de EVP de grootste. Maar pretenderen dat de centrumrechtse partij aan zet is voor de formatiegesprekken is wel heel voorbarig, luidt de reactie bij sociaaldemocraten, liberalen en groenen.

De liberalen rukken, mede dankzij de alliantie met Macron, op naar de derde plaats met 109 zitjes in het Europarlement. Ook de groenen groeien tot bijna 70 zetels. Beide groepen, maar zeker de liberalen, werpen zich op tot ‘kingmaker’ voor zowel het programma als de topfuncties van de komende vijf jaar.

Geen populistisch front

Ook belangrijk is dat het ‘brede midden’ in het parlement versterkt uit de kiesrace komt. De gevreesde golf van nationalistische partijen, die het parlement onwerkbaar zou maken, komt er niet.

Een aantal nationalistische partijen trekken wel ‘en force’ het parlement binnen, zoals Farages Brexitpartij en de extreemrechtse Lega van de Italiaanse vicepremier Matteo Salvini. De groep van extreemrechtse en populistische parle- mentsleden, die het als hun belangrijkste taak zien obstructie te voeren, stijgt tot ruim 110 leden. Maar een gezamenlijk front zullen ze nooit vormen. De Poolse nationalistische regeringspartij PiS kan niet door één deur met de pro-Russische Marine Le Pen. De Nederlandse nieuwkomer Thierry Baudet kan moeilijk bij de rechts-nationalisten van het ENV aansluiten waar Geert Wilders mee aan de kar trekt, zelfs niet indien diens PVV uit het Europarlement verdwijnt, zoals blijkt uit voorlopige resultaten.

Toch blijven de Europese instellingen kwetsbaar onder de druk van de nationalisten. Salvini zal geen Commissievoorzitter worden. Maar de Italiaanse en Poolse regering gaan wel elk een van hun mannetjes naar de Commissie sturen. Ook Orbán zal weer een medestander naar Brussel sturen. En moet er, als de brexit aansleept, ook geen nieuwe Britse eurocommissaris komen?

Die vertragingsmanoeuvres verhogen de kans dat de Commissie-Juncker overuren moet doen en niet, zoals voorzien, eind oktober afzwaait.

Lees verder

Advertentie
Advertentie