reportage

'Het wordt niet meer gepikt als je ingaat tegen racistische praat'

Ook in San Casciano dei Bagni, een pittoresk dorp met 1.500 inwoners in Toscane, is de steile opmars van de Lega voelbaar. ©Jennifer Lorenzini

Vroeger zei iedereen tegen iedereen ‘buongiorno’ in San Casciano. Maar sinds de rechts-populistische Lega-partij en het migratiethema er voet aan de grond hebben, vallen er steeds meer stiltes op de terrasjes van het Toscaanse dorp. ‘Het wordt niet meer gepikt als je ingaat tegen racistische praat’

San Casciano dei Bagni telt 1.500 inwoners en heeft alles wat je van een Toscaans dorp verwacht. Een rustig plein met bankjes die in de verte uitkijken op glooiende akkers, olijfbomen, bossen en wijngaarden. Nauwe straatjes die tussen natuurstenen huizen slingeren. Een kasteeltoren die boven de grijze daken uitsteekt. En twee terrasjes waar dorpsbewoners ’s morgens hun espresso komen drinken.

Het enige wat niet klopt in het pittoreske plaatje is dat niet iedereen een buongiorno krijgt. Als Carlo Trioli zich op het terras van Pasticceria Il Campanile installeert, worden de blikken afgewend. ‘Sinds ik me voor de lokale verkiezingen heb aangemeld als kandidaat voor de Lega-partij van Matteo Salvini, ben ik voor sommigen persona non grata. Vorige week organiseerden we een aperitief op het dorpsplein. Voor sommigen was het alsof de grond in brand stond: ze durfden niet in onze buurt te komen. Achteraf kwamen mensen me stilletjes zeggen dat ze voor mij gaan stemmen, maar dat ze dat niet openlijk mogen zeggen.’

Reeks | Naar de onderbuik van Europa

Bij de Europese verkiezingen dreigt een doorbraak van populistische en eurosceptische partijen. Waar liggen kiezers in Hongarije, Polen, Slovakije en Italië wakker van? In een vierdelige reeks trekken we naar de onderbuik van Europa.

Dinsdag: Op bezoek bij CES, de prestigieuze Centraal Europese Universiteit in Boedapest die door Orbán wordt verbannen. www.tijd.be/onderbuik

Samen met de Europese verkiezingen houdt Italië eind mei ook lokale verkiezingen. San Casciano stemde jarenlang links, net als een groot deel van Toscane, dat samen met Umbrië en Emilia Romagna weleens de rode burcht van Italië werd genoemd. Maar de steile opmars van de Lega, die vorig jaar samen met de Vijfsterrenbeweging de federale macht overnam, is ook hier voelbaar.

In gesprek met Carlo Trioli

‘Dit is een van de kleinste gemeentes van Italië’, zegt Trioli. ‘Al jaren stemt elke familie voor dezelfde kandidaten. En iedereen weet van iedereen voor wie hij stemt. Dan stoort het natuurlijk dat hier plots mensen opkomen die verandering willen en over migratie spreken. Al zijn de zaken wel veranderd sinds Berlusconi aan de macht kwam. Voordien durfde niemand te zeggen dat hij voor rechts stemde, uit angst als fascist gebrandmerkt te worden. Dat is verbeterd, maar in een klein dorp ligt het nog erg gevoelig.’

Sloganesk

Twintig meter verderop, in Bar Centrale, ontmoet ik een familie die altijd tot het centrum-linkse kamp van de Democratische Partij behoorde. De oma, die hier ooit als eerste het toerisme op de kaart zette door roomijs te verkopen, zit kaarsrecht achter een tafel te kijken hoe bazin Daniele de tafels schikt voor de lunch. Trots vertelt ze hoe bekende namen uit de financiële wereld als ex-ABN AMRO-topman Rijkman Groenink en ECB-voorzitter Mario Draghi kind aan huis zijn.

©Jennifer Lorenzini

Haar broer Maurizio schikt de kranten die hij elke morgen aan de dorpsbewoners, en in de zomer aan de vele toeristen, verkoopt. Sinds de opkomst van de rechts-populistische Lega heeft hij de sfeer zien veranderen. ‘Vroeger waren er ook tegenstellingen tussen links en rechts, maar toen konden we daarover discussiëren in de bar. Nu is dat moeilijker: jongeren gaan de discussies uit de weg. En als ze spreken, is het alleen nog in slogans.’

Zijn jonge neef Alessandro Baraldo komt voor het eerst op bij de lokale verkiezingen. Op de linkse lijst die al jaren de burgemeester levert en die vorige keer goed was voor liefst 85 procent van de stemmen. Wie de meerderheid binnenhaalt, heeft per definitie recht op zeven van de tien zetels in de gemeenteraad. De overige drie zijn voor de oppositie. Alessandro is er gerust op. ‘Het wordt misschien wat minder dan vorige keer, maar 70 procent moet nog haalbaar zijn.’

Populariteit Salvini

Federica Damiani, die een tafel verder een koffie drinkt, vindt Baraldo’s zelfvertrouwen te voortvarend. Ze is hier geboren, werkt tijdens de week voor een hotelketen in Milaan en komt elk weekend terug om te genieten van de rust op het Toscaanse platteland. Ze beseft dat de enorme populariteit van Lega-leider, minister van Binnenlandse Zaken en vicepremier Matteo Salvini veel invloed kan hebben op de lokale en de Europese verkiezingen. ‘Hij gebruikt simpele woorden, vormt eenvoudige zinnen en komt zelfverzekerd over. Het voelt alsof je hem kent.’

Salvini is een meester in het bespelen van de sociale media, zegt ze. ‘Elke week duikt wel een video op waarin hij in zijn doordeweekse kleren pasta eet zoals de gewone Italianen. Maar hij heeft ook een andere kant, blijkt als je hem plots met een geweer ziet poseren. En hij komt ermee weg als hij zegt dat er vorig jaar maar 50.000 migranten in het land aankwamen in plaats van de 900.000 waar hij het eerder over had. De meeste kiezers doen niet de moeite om feiten te checken.’

Volgens de meest optimistische peilingen kan de Lega 40 procent van de stemmen halen bij de Europese verkiezingen. Dat is ook de reden waarom Trioli vrij optimistisch is over zijn resultaat voor de lokale lijst, al gelooft hij dat de lokale meerderheid breken nog niets te hoog gegrepen is. ‘Na het fascisme hebben we geen grote persoonlijkheden meer gehad in de Italiaanse politiek. Politici spraken als priesters: verheven en warrig. Dat is met Salvini totaal niet het geval: hij weet zijn publiek te bespelen.’

Eurosceptisch

Salvini is bijzonder actief in de aanloop naar de Europese verkiezingen. Hij stelt zich heel eurosceptisch op, flirt met de Hongaarse premier Viktor Orbán, met wie hij Europa wil hervormen om weer meer macht bij de nationale parlementen te krijgen en hoopt een coalitie te vormen van antimigratiepartijen, zoals Alternative für Deutschland en De Finse Partij.

De migratie moet stoppen, hoor je overal. Nochtans komen de enige migranten die we hier hebben uit Europese landen.
Agnese Carletti
viceburgemeester van San Casciano

Leeft dat eurosceptische gevoel ook op het Toscaanse platteland? ‘Toch wel’, zegt Trioli. ‘Neem de landbouw. Voor de Europese regels er kwamen, had je hier een perfect ecoklimaat. Eeuwenlang vonden de boeren een mooi evenwicht tussen graan, druiven en olijfbomen. Maar sinds ze Europees geld krijgen om grond braak te laten liggen, investeren ze niet meer in machines, zodat we nu graan moeten importeren. Ook fruit, groenten en olijfolie komen uit het buitenland. De mensen nemen dat Europa kwalijk.’

Trioli nodigt een van de dorpsbewoners die hem wel groeten uit op het terras. Giorgo Maremanni durft er wel voor uit te komen op de rechtse lijst te stemmen. ‘Mijn vrouw heeft een immobureau dat vooral voor buitenlandse toeristen werkt. Wij hoeven dus niet te bang zijn lokale klanten te verliezen als we voor de Lega stemmen.’

Bureaucratisch

Ook hij is zijn vertrouwen verloren in Europa. ‘Ik zeg niet dat we eruit moeten stappen, maar Europa moet wel veranderen. Het is veel te bureaucratisch. Dat vertraagt alles. Kijk naar de toeristentaks die verhuurders van hotelkamers en vakantiehuizen moeten betalen. Ze moeten elke keer drie tot vier formulieren invullen, voor een belasting die misschien 30 euro per jaar oplevert? Dat is absurd.’

Dat zo’n belasting wellicht niet door Europa wordt opgelegd, wuift hij weg. ‘Het enige dat telt, is dat iets ten gronde verandert. Links is hier al zeventig jaar aan de macht en heeft geen visie meer. Als we niet voor mensen als Salvini en mijn vriend Carlo stemmen, blijven we in onmacht leven. In die zin is mijn keuze voor de Lega meer politiek dan ideologisch: ik wil verandering.’

Hoe vertaal je dat concreet? Met welk programma hoopt Trioli de inwoners van San Casciano te overtuigen? ‘Door het dorp weer aantrekkelijk te maken voor jongeren. Door de hoge prijzen en het gebrek aan interessante jobs vertrekken ze massaal. Er is veel leegstand, waardoor de kosten van onze diensten per inwoner te hoog zijn. De post kunnen we nu maar om de twee of drie dagen langsbrengen. Met fiscale stimuli en moderne activiteiten voor jongeren in plaats van de oubollige dorpsfeesten wil ik hen naar hier lokken. Zo ontstaan nieuwe handelszaken, die op hun beurt nieuwe toeristen lokken.’

Deuren dicht

Agnese Carletti zucht als ik haar het programma van haar concurrent voorleg. De 36-jarige ambtenaar is de kandidaat-burgemeester van de linkse lijst. ‘Zo simpel zijn de oplossingen van de oppositie niet. We hebben toerisme nodig om de stad te verjongen, dat klopt. Maar tegelijk leidt het toerisme tot hogere huizenprijzen, waardoor de jongeren gedwongen worden te verhuizen. Het is een paradox.’

©Jennifer Lorenzini

Carletti is nu al viceburgemeester en ontvangt me in de middeleeuws aandoende vergaderzaal van het kleine stadhuis van San Casciano. De huidige burgemeester is nog geen vijftig maar geeft de fakkel al door omdat hij de job moe is. ‘Iedereen spreekt je aan op straat, je bent continu bezig, en toch is dit geen voltijdse functie. Je verdient er amper 1.000 euro per maand mee’, zegt Carletti.

Toch wil ze het doen, uit bezorgdheid voor het oprukkende populisme, het eurosceptisme en de haat tegen vreemdelingen in Italië. ‘De zogeheten wind van verandering die Salvini door Italië wil laten waaien, zal nu het hart van het land bereiken: Toscane, Umbrië, de Marche en Emilia Romagna. En dat terwijl de ziekenhuizen en de scholen hier tot de beste van Italië behoren, de economie bloeit en de werkloosheid enorm laag is.’

Carletti aarzelt niet de hand in eigen boezem te steken. ‘De Democratische Partij is al jaren verdeeld. Ook hier in het dorp was het moeilijk om de lijst te verjongen en te verruimen. Onze partij heeft haar geloofwaardigheid verloren door meer over het leiderschap te discussiëren dan over de reële problemen van de mensen. Dat we betrokken waren in enkele schandalen, zoals de fraude bij de Banca Monte dei Paschi di Siena, hielp niet.’

Migratiecrisis

Hoewel het dorp na de migratiecrisis in 2015 niet één vluchteling heeft moeten opnemen, moet ook Carletti vaststellen dat migratie het belangrijkste gespreksonderwerp is als ze buitenkomt. ‘De migratie moet stoppen, hoor je overal. Nochtans komen de enige migranten die we hier hebben uit Europese landen als Polen, Roemenië of Macedonië.’

Sinds ik me heb aangemeld als kandidaat voor de Lega, ben ik voor sommigen persona non grata.
Carlo Trioli
Lega-kandidaat

Lega-kandidaat Triole spreekt tegen dat kleine dorpjes als San Casciano geen last hebben van migratie. ‘Dertig jaar geleden deed niemand hier zijn voordeur op slot, nu gaan ze ’s nachts allemaal dicht. Sinds de komst van de Roemenen zijn er veel meer inbraken. En één inbraak in zo’n klein dorp is alsof er een oorlog uitgebroken is. Het wordt meteen een zaak van algemeen belang.’

Triole speelt in op de haat die volgens hem overal in de samenleving aanwezig is. ‘De Italianen zijn niet racistisch, maar migratie is een business geworden waaraan sommigen veel geld verdienen. Je mag ook niet vergeten dat Italië vroeger bijna geen kolonies had: de mensen hier zijn minder vertrouwd met Afrikanen dan jullie. De groepen migranten stapelen zich op, nemen drugs en beginnen te stelen. Kijk naar de statistieken: de criminaliteitsgraad ligt tien keer hoger bij nieuwkomers dan bij Italianen.’

Fascisme

Viceburgemeester Carletti gruwt van zulke veralgemeningen en vreest dat het fascisme weer in opmars is. ‘De wet verbiedt elke uiting van fascisme, en tot enkele jaren geleden was het taboe ook maar iets van die sympathieën te laten blijken. Maar vandaag duiken ze overal op, zonder dat ze worden bestraft. Je voelt het ook in het dagelijkse leven: het wordt niet meer gepikt als je ingaat tegen racistische praat.’

Ze wijst beschuldigend naar Salvini. ‘Hij is veel gevaarlijker dan Berlusconi. Die had geen moraal op persoonlijk vlak, maar kende uiteindelijk wel zijn grenzen en viel de democratische instellingen niet aan. Salvini heeft geen scrupules: hij heeft lak aan alle instellingen. In wezen is hij een fascist.’

Als we niet voor mensen als Salvini en mijn vriend Carlo stemmen, blijven we in onmacht leven.
Giorge Maremanni
inwoner van San Casciano

Niet iedereen denkt dat het zo’n vaart zal lopen. In Bar Centrale haalt de jonge linkse kandidaat Alessandro Baraldo de schouders op. ‘Italië is een vreemd land: wij houden er nu eenmaal niet van als iemand anders ons zegt wat we moeten doen. Daarom is een Europese dwarsligger als Salvini hier zo populair. Maar we geraken er wel uit. We komen altijd weer op onze pootjes terecht.’

Zijn broer Giacomo heeft beslist het zich niet te veel aan te trekken. Liever dan zich te mengen in de politieke gesprekken op de terrasjes trekt hij zich terug in zijn wijngaarden aan de voet van de heuvel.

‘We hebben verandering nodig, dat klopt. Maar ik denk niet dat die er snel komt, ook niet van de Lega. Ik vertrouw eerder ondernemers die de handen uit de mouwen steken dan politici die mooie praatjes verkopen. En wat vreemdelingen betreft? Ik zie het in de landbouw: tegenwoordig doen migranten uit Bangladesh, Tunesië en Marokko het zware werk. Italië zit gevangen in zijn verleden en is bang voor vernieuwing: dat is het grote probleem.’

VIJF VRAGEN AAN ROBERTO D'ALIMONTE, POLITICOLOOG AAN LUISS-UNIVERSITEIT IN ROME

1. Hoe verklaart u de populariteit van Legaleider Matteo Salvini?

‘Salvini is zo populair omdat hij het migratiethema heeft gebruikt om zijn daadkracht te bewijzen. Hij ging in tegen de ngo’s die vluchtelingen oppikten uit de Middellandse Zee en in Italiaanse havens aan land brachten. Zo creëerde hij het beeld van iemand die van aanpakken weet. Zijn populariteit is vooral een kwestie van persoonlijkheid.’

2. Is Salvini een populist?
‘Je moet voorzichtig zijn voor je iemand een populist noemt. Maar in het geval van Salvini zou ik niet aarzelen hem in die categorie onder te brengen. Hij speelt rechtstreeks in op de emoties van de bevolking door zich af te zetten tegen het establishment. Daarbij bespeelt hij meesterlijk de sociale media. Zelfs in zijn kledij probeert hij zich te profileren als iemand van het volk.’

3. Tegenstanders verwijten hem dat hij te weinig doet tegen het oprukkende fascisme in Italië.
‘Vandaag lijkt het er niet op dat Salvini een potentiële dictator is. In tegenstelling tot zijn evenknieën in Hongarije en Polen valt hij het onderwijs, het gerecht en de pers niet aan. Hij bewandelt soms de dunne lijn tussen rechts en extreemrechts, door niet openlijk uitingen van fascisme te veroordelen. Maar dat doet hij puur uit politieke beweegredenen: hij wil vermijden dat op zijn rechterflank een gat valt dat een extremere partij dan opvult. Maar ik geef toe: het is een dunne lijn, en soms flirt hij ermee.’

4. Volgens de jongste peilingen ziet de Lega zijn score bij de lokale en de Europese verkiezingen tegenover vorig jaar meer dan verdubbelen tot 36 of zelfs 40 procent. Zal Salvini de stekker uit de regering trekken om met nieuwe verkiezingen zijn populariteit te verzilveren?
‘Volgens de peilingen haalt centrumrechts een volstrekte meerderheid in het parlement, waardoor Salvini zijn coalitiepartner de Vijfsterrenbeweging in theorie kan laten vallen. Maar ik gok erop dat Salvini voortdoet omdat die partij dan zo afhankelijk van hem wordt dat hij het laken helemaal naar zich toe kan trekken. Tenzij de omstandigheden er anders over beslissen, natuurlijk.

5. Wordt Salvini de grote stoorzender van Europa na de verkiezingen?
‘Hij zal het euroscepticisme niet inzetten als een massavernietigingswapen. Hij beseft dat zijn succes vooral ligt aan zijn houding tegenover migranten, niet aan het euroscepticisme. Al vraag ik me af hoe de Italiaanse regering zal reageren als het tussen een clash komt met de Europese Commissie over onze slechte begrotingscijfers.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie