Moord op journalist joeg schokgolf door Slovakije

©Miro Kern

Na de moord op de onderzoeksjournalist Jan Kuciak in februari 2018 kwamen de Slovaken massaal op straat om gerechtigheid te eisen. De verontwaardiging over de corruptie in de politiek is groot. ‘Ons land staat op een kruispunt.’

Slechts 50 kilometer ligt het dorpje Veľká Mača van Bratislava, de moderne hoofdstad van Slovakije. Het is echter nagenoeg onmogelijk er iemand op straat te vinden die Engels of Duits spreekt. Op zoek naar het huis van Jan Kuciak spreek ik tevergeefs vijf mensen aan, maar ook jonge mensen - zoals een moeder met een kinderwagen of een opgeschoten tienermeisje met blitse zonnebril - komen niet verder dan wat gebarentaal met vage richtingaanwijzingen.

Reeks | Naar de onderbuik van Europa

Bij de Europese verkiezingen dreigt een doorbraak van populistische en eurosceptische partijen. Waar liggen kiezers in Hongarije, Polen, Slovakije en Italië wakker van? In een vierdelige reeks trekken we naar de onderbuik van Europa.

Vorige aflevering: Moord op journalist joeg schokgolf door Slovakije

Morgen: Rechters en cultuur onder druk in Polen

Bij mijn zesde poging, een ietwat oudere man die met een plastic zak op het verweerde voetpad loopt, heb ik meer geluk. Františec Lansz heeft in zijn vak als loodgieter een mondje Duits geleerd en springt naast me in de wagen om me langs de goedkope huizen enkele zijstraten in te loodsen. ‘Hier is het. Jan woonde hier nog niet lang, maar ik kende hem wel. Een enorm triestige zaak, niet?’

Aan een muur voor het eenvoudige huis hangen tientallen bloemenkransen. Tussen de nissen van de muur staan engeltjes. Op de grond staat een massa kaarsen onder glazen stolpen, ik tel er 63. Op de toegangspoort staat in grote gele letters ‘Laska je silnej šia ako zlomoc’ geschilderd, wat zoveel betekent als ‘De liefde is sterker dan de misdaad’, hoor ik later.

Centraal op de muur hangt een foto van Jan Kuciak en zijn verloofde Martina Kusnirova. In februari vorig jaar werden ze hier vermoord teruggevonden. De 27-jarige onderzoeksjournalist werkte voor de nieuwssite Aktuality aan verhalen over de link tussen de Italiaanse maffia, Slovaakse zakenlui en de Slovaakse regering onder leiding van Robert Fico. Enkele maanden eerder had Kuciak bedreigingen gekregen van de dubieuze zakenman naar wie hij onderzoek deed, Marian Kocner. Hij diende een klacht in en vroeg om bescherming van de politie, maar kreeg die niet.

Onderzoeken

‘Nog elke dag vraag ik me af of ik genoeg gedaan heb om de moord op Jan te verhinderen’, zucht Peter Bardy een dag later op de redactie van Aktuality in Bratislava. Ook hier staat op een tafel een foto van Jan en Martina, omringd door tientallen bloemen en kaarsen. De hoofdredacteur van de nieuwssite, een onderdeel van de Duitse mediagroep Axel Springer, vertelt hoe Jan een goedlachse en vriendelijke jongeman was die hem een nieuwe vorm van journalistiek leerde door op basis van databanken en online netwerken wantoestanden bloot te leggen.

‘Daarom was Jan zo gevaarlijk voor de malafide zakenlui in dit land: hij stootte op bewijzen waar de politie niet meer omheen kon.’ Intussen zitten vier mensen in de cel voor de moord, maar nog elke dag komen nieuwe elementen aan het licht over het onderzoek. Alles wijst in de richting van Kocner als opdrachtgever.

De vraag is of de verdeelde oppositie de progressieve stemmen die presidente Caputova in maart kreeg, kan verzilveren.
Aneta Vilagi
politicologe

De moord leidde tot een schokgolf in de Slovaakse samenleving. In wat de grootste protesten sinds de val van het communisme waren, eisten tienduizenden betogers over het hele land het ontslag van de regering en nieuwe verkiezingen. Het eerste bewerkstelligden ze, maar die verkiezingen kwamen er niet. Robert Fico, de sterke man van Slovakije die een linkspopulistische koers vaart en zijn bewondering voor zijn Hongaarse evenknie Viktor Orbán niet onder stoelen of banken steekt, nam ontslag als premier maar blijft als voorzitter van de regeringspartij Smer-SD volgens Bardy wel achter de schermen aan de touwtjes van de nieuwe regering trekken.

Fico heeft zich al meermaals openlijk negatief uitgelaten over de onafhankelijke media. Hij noemde journalisten ooit ‘prostituees, idioten en slangen’. De nieuwe regering werkt aan een wet die politici een onbeperkt recht op antwoord geeft als ze vermeld worden in de pers, niet alleen in nieuwsartikels maar ook in commentaarstukken. ‘Als die wet er komt, betekent dat in de praktijk dat elke politicus die in een stuk vernoemd wordt de dagen nadien onvoorwaardelijk plaats kan opeisen in de krant om zijn versie van de feiten te geven, ook al hebben wij al in het stuk om commentaar gevraagd, wat we altijd doen. In de praktijk zou meer dan de helft van onze pagina’s dan uit reacties van politici bestaan’, zegt Bardy.

Waar liggen kiezers in Hongarije, Polen, Slovakije en Italië wakker van? De Tijd trekt in een vierdelige reeks naar de onderbuik van Europa.

Corruptie

‘De moord op Jan heeft de ogen van de Slovaken geopend’, vervolgt de hoofdredacteur. ‘Ze beseffen nu dat rechtszekerheid belangrijk is.’ En dus verkozen de Slovaken eind maart Zuzana Caputova tot eerste vrouwelijke presidente van het land. De politieke nieuwkomer was een jaar geleden nog een vrij onbekende activiste die het opnam tegen corruptie, en haalde het op basis van een progressief programma dat inzet op rechtszekerheid en gerechtigheid.

Alhoewel de president een vrij ceremoniële functie heeft, wordt haar verkiezing door waarnemers gezien als een baken tegen het populisme in de regio, en een tegengewicht voor de onderdrukking van de rechtsstaat in de buurlanden Polen en Hongarije. Een signaal dat de politicologe Aneta Vilagi meteen nuanceert, als ik haar ontmoet in een koffiebar in de buurt van de Comenius Universiteit van Bratislava. Ze is er vicedecaan van de afdeling politieke wetenschappen.

©Mediafin

‘Ik ben een beetje sceptisch over de hoeraberichten’, zegt Vilagi. ‘Bij de jongste parlementsverkiezingen haalden de puur populistische partijen, die zich echt afzetten tegen het establishment, uit het niets 15 procent van de stemmen. Tel je daar enkele traditionele partijen bij die wel tot het establishment behoren maar niet vies zijn van populistische communicatie, zoals Smer-SD en OL’ANO, kom je aan 40 procent. Niets wijst erop dat die machtsverhoudingen grondig veranderd zijn.’

Integendeel, zegt de politicologe. Alhoewel Slovakije tijdens het hoogtepunt van de migratiecrisis welgeteld acht asielzoekers moest erkennen, is de komst van vreemdelingen plots een van de centrale punten op de politieke agenda geworden. ‘Fico bouwde zijn campagne op rond dat thema en opende zo de deur voor meer radicale partijen, die inspelen op de emoties en de angst voor migratie, alhoewel we door een exodus van arbeidskrachten naar West-Europa zelf steeds meer met een tekort op de arbeidsmarkt geconfronteerd werden en nu werknemers in de Balkan of Oekraïne moeten gaan zoeken.’

Ze vindt het vooral verontrustend dat het euroscepticisme langzaam binnensluipt in een maatschappij die zich, dankzij onder meer de investeringen van autobouwers als Volkswagen en Peugeot, altijd heel pro-Europees toonde. ‘Nieuwsbronnen die valse berichten over Europa verspreiden en Rusland verheerlijken worden steeds populairder’, zegt Vilagi. ‘Dat gevoel wordt versterkt nadat aan het licht gekomen is dat westerse producten in Centraal-Europa vaak van mindere kwaliteit zijn dan in het Westen. Slovaken voelen zich daarom tweederangsburgers in Europa.’ Ze geeft enkele voorbeelden: cola bevat minder echte suiker, wasproducten hebben minder actieve stoffen en in Nutella zit minder cacao dan in het Westen.

Historisch lage opkomst

‘Toch ligt niemand hier wakker van de Europese verkiezingen’, zegt Vilagi. ‘Vorige keer bedroeg de opkomst een historisch lage 13 procent. Veel belangrijker worden de parlementsverkiezingen van volgend jaar.’ Zal de verdeelde oppositie erin slagen de progressieve stemmen die presidente Caputova binnenhaalde te verzilveren? Of slagen vooral de antiestablishmentpartijen erin het ongenoegen over de corrupte politieke klasse te vatten? ‘Dat zijn cruciale vragen die bepalen welke richting Slovakije uitgaat. De moord op Kuciak heeft ertoe geleid dat we op een belangrijk kruispunt staan.’

Op een plein iets verderop in het mooie historische centrum van Bratislava stoot ik opnieuw op een gedenkteken voor Kuciak en zijn verloofde. Veel inwoners werpen er een snelle blik op als ze er in hun dagelijkse haast langswandelen. Onder hen Kiara, die voor een groot Zweeds bedrijf werkt, en zich meer dan ooit bewust geworden is van het belang van onafhankelijke journalisten. ‘Het gerecht liet corrupte politici en zakenlui vroeger begaan. Nu almaar meer schandalen aan het licht komen, kan justitie niet anders dan de zaken uitspitten. Daarom hoop ik dat de dood van Kuciak toch enig nut gehad heeft.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie