Overleeft de Amerikaanse democratie 3 november?

©Filip Ysenbaert

Een razende pandemie, een gevaarlijk gepolariseerde maatschappij en een zittende president die de legitimiteit van de stembusgang al maandenlang ondermijnt: de Amerikaanse verkiezingen van volgende week worden een gigantische stresstest voor een ooit zo trotse democratie. ‘De kans op chaos na 3 november is groot.’

52 op 100. Zo scoort, volgens de jongste tussenstand, Amerika op een schaal die democratie meet. Net over halfweg tussen gezond normaal en compleet totalitair dus. Hoe verder de verkiezingscampagne vorderde, hoe meer de index van het Protect Democracy Project de voorbije maanden opschoof naar de gevaarlijk rode zone. Een score tussen 37,5 en 62,5 betekent zoveel als ‘substantiële erosie’ van de democratische principes. Eind september, niet toevallig na het eerste debat tussen Donald Trump en Joe Biden, piekte de teller op 58. In de afgelopen vier jaar kwamen de VS nooit zo dicht tegen de volgende acute alarmfase: ‘voortbestaan democratie op korte termijn bedreigd’.

Protect Democracy is een onpartijdige groepering van experts die hun sporen verdienden in het Witte Huis of bij het ministerie van Justitie. Om de score op te stellen, peilen ze sinds 2017 dagelijks bij 1.000 specialisten naar hoe het gesteld is met de Amerikaanse democratie. Er zijn zes criteria, zoals respect voor vrije verkiezingen of respect van de president voor de limieten van de macht. Allemaal bewegen ze in de foute richting, met één uitschieter: het taalgebruik van politieke leiders, dat steeds meer wijst op ‘een zwakke gehechtheid aan democratie.’ Het doel van de hele oefening? ‘Proberen te vermijden dat de VS afglijden naar een meer autoritaire regeringsvorm’, zegt juriste Aditi Juneja, een van de initiatiefneemsters.

Dwars door de VS

Van de prestigieuze Trump National Golf Club in Los Angeles tot de grauwe industriestad Scranton in Pennsylvania, de bakermat van Joe Biden.

Klinkt overdreven? Nee, het is geen hyperbool te stellen dat de Amerikaanse democratie op een klif staat, zegt Robert Lieberman, politicoloog aan de elite-universiteit Johns Hopkins. De VS hebben een tumultueuze geschiedenis met een revolutie, een burgeroorlog, een bloederige burgerrechtenstrijd en aanslagen op presidenten en presidentskandidaten. Maar toch was de situatie nooit zo nijpend als nu.

‘We bevinden ons op een kritiek punt’, zegt Lieberman via Zoom vanuit zijn kantoor in Baltimore. Samen met collega Suzanne Mettler legde hij de vinger op vier ingrediënten die de democratie bedreigen. Die vier komen op verschillende momenten in de geschiedenis voor, maar nu voor het eerst allemaal tegelijk. Ten eerste: polarisering, met een wij-versus-zijdynamiek. Ten tweede: racisme, of breder, een conflict over wie wel en wie niet telt in de samenleving. Ten derde: groeiende economische ongelijkheid. En ten vierde: een president die met zijn uitvoerende macht de andere takken van de overheid overwoekert.

Over dat laatste: ‘Het presidentschap is een steeds machtigere functie geworden. En in tijden van diepe polarisering creëert dat voor een weinig scrupuleuze president als Trump de verleiding om zijn macht te misbruiken voor persoonlijk gewin.’

Democratieën sterven niet meer door een plotse coup. Maar wel trager, door democratisch gekozen leiders die het systeem perverteren om aan de macht te blijven.
Robert Lieberman
Politicoloog Johns Hopkins

‘Ik ben bang dat de samenloop inhakt op de pilaren van de democratie, en vooral op een vrije en eerlijke verkiezing. De Republikeinen maken het bewust moeilijk voor sommigen om te stemmen. Trump wil zich niet engageren voor een geweldloze machtsoverdracht. Dat is verontrustend.’

Kookpunt

Dinsdag klimt die spanning dus naar een kookpunt, als de Amerikanen kiezen tussen nog eens vier jaar Trump of Biden. De verkiezing wordt een reusachtige stresstest voor de getroebleerde Amerikaanse samenleving. De opbouw ernaartoe is alvast bloedlink in een verkiezingsseizoen dat al getekend is door de dodelijke pandemie - waarvan Trump de ernst ontkent - en door de hevige straatprotesten. Sommigen vrezen voor een constitutionele crisis of zelfs geweld, door gewapende ‘watchers’ die aan stembureaus kiezers komen intimideren, of door andere extreemrechtse milities, schietgrage groeperingen zoals de Wolverine Watchmen die van plan was om de Democratische gouverneur van Michigan te kidnappen. Alles bij elkaar, zo bleek uit een peiling vorige maand, zou maar een vijfde van de Amerikanen verwachten dat de verkiezingen vrij en eerlijk verlopen.

Dat is ook niet geheel verwonderlijk. Trump ondermijnt al maanden het vertrouwen in de stembusgang en de geldigheid van de uitslag. Hij laat geen kans onbenut om de verkiezing corrupt te noemen, en claimt dat hij alleen kan verliezen omdat de Democraten grootschalige fraude plegen. Eind juli tweette Trump zelfs de suggestie om de verkiezing uit te stellen, wat nog nooit is gebeurd, ook niet tijdens de burgeroorlog of de Spaanse griep. ‘2020 wordt de meest INACCURATE en FRAUDULEUZE verkiezing in de geschiedenis’, schreef hij. ‘Het wordt een enorme afgang voor de USA. De verkiezing uitstellen tot de mensen deftig en veilig kunnen stemmen?’

Voor alle duidelijkheid: de claims dat grootschalige kiesfraude zou plaatsvinden, met dubbele stemmen bijvoorbeeld, hebben weinig verband met de werkelijkheid. Aan rechterzijde is het een vaak terugkerende klacht. Toen Trump in 2016 nationaal minder stemmen haalde dan Hillary Clinton lanceerde hij de samenzwering dat miljoenen mensen illegaal hadden gestemd. Maar keer op keer vinden experts geen enkel bewijs voor gecoördineerd gesjoemel. ‘Uitvoerig onderzoek geeft aan dat stemfraude zeer zeldzaam is’, schrijft het gezaghebbende Brennan Center for Justice, dat in voorgaande verkiezingen berekende dat tussen 0,0003 en 0,00025 procent van de stemmen onrechtmatig was.

Kiezersonderdrukking

Wat wel echt is, zijn de veelvuldige pogingen om het bepaalde bevolkingsgroepen moeilijk te maken hun democratisch recht uit te oefenen. Kiezersonderdrukking kent een lange geschiedenis in de VS, maar komt er vandaag vooral op neer dat eerder Democratisch gezinde kiezers in Republikeins bestuurde staten meerdere hordes over moeten klauteren om simpelweg hun stem uit te brengen. Het past bij tactieken als gerrymandering: het op het absurde af hertekenen van kiesdistricten zodat Republikeinen met een minderheid van de stemmen toch aan de macht kunnen blijven. Trump zei eerder dit jaar koudweg over Democratische voorstellen om kiezen eenvoudiger te maken: ‘Als je daarmee instemt, geraakt nooit nog een Republikein verkozen in dit land.’

0,0003
In voorgaande verkiezingen in de VS is amper 0,0003 à 0,00025 procent van de stemmen onrechtmatig uitgebracht.

Kiezen in het piepende en krakende gedecentraliseerde Amerikaanse systeem, waar elke staat andere regels heeft en het toezicht niet onpartijdig is, is altijd complex. Tel daarbij de covidpandemie, die velen huiverachtig maakt om aan te schuiven op een drukke plek. Vandaar dat in 2020 uitzonderlijk veel Amerikanen hun stem vervroegd uitbrachten per brief. Vrijdag waren al 82 miljoen stemmen uitgebracht (60 procent van het totale aantal in 2016) en daarvan arriveerden 54 miljoen per post. Vooral daarover spuiten Trump en zijn slippendrager William Barr, minister van Justitie, wantrouwen. En hij benoemde een bevriende donor aan het hoofd van de United States Postal Service, die prompt besparingen doorvoerde die de verwerking van biljetten kunnen bemoeilijken.

In cruciale kantelstaten spanden Republikeinen honderden rechtszaken aan om de regels voor stemmen per post nog tot het laatste moment in te perken. Bijvoorbeeld: in Pennsylvania, waar Trump in 2016 met amper 44.000 stemmen verschil won, mogen brieven alsnog tot drie dagen na de verkiezingsdag geteld worden, ondanks Republikeinse druk. In Wisconsin (23.000 stemmen verschil in 2016) en Michigan (11.000) moeten ze dinsdagavond binnen zijn. En in Texas, waar de Democraten stilletjes hopen een historische slag te slaan, besliste de Republikeinse gouverneur dat er per district maar één brievenbus kwam om stembrieven te droppen. No big deal voor de conservatieve kiezers in rurale en dunbevolkte uithoeken, maar zeer onhandig in de meer Democratische miljoenensteden.

De Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE), die een team van waarnemers naar de VS heeft gestuurd, concludeert: ‘Dit worden de meest uitdagende verkiezingen in decennia.’

Wat betekent dat alles voor dinsdag? In normale tijden is de manier waarop een verkiezingsdag zich in de VS voltrekt compleet voorspelbaar. De stembureaus sluiten in gespreide slagorde, de uitslagen uit elke staat sijpelen binnen, de grote nieuwsmedia analyseren en tellen de kiesmannen op, tot ze voldoende hebben gerekend om een winnaar aan te duiden. De verliezer geeft toe en speecht, de winnaar claimt de zege en speecht, confetti daalt neer. Voer voor een popcornvriendelijke televisieavond vol politieke suspense, dat zeker, maar wel volgens een perfect vooraf in te vullen patroon, gebaseerd op gewoonte en fatsoen.

Dat wordt dinsdag anders. Althans, de kans is volgens velen groot dat de hypernerveuze stembusslag uitmondt in chaos. Het zou wel eens dagen, zelfs weken kunnen duren voor de ware uitslag binnen is. Het is wat er in tussentijd kan gebeuren dat veel verkiezingswatchers slapeloze nachten bezorgt.

Thrillerscenario

Het thrillerscenario gaat als volgt. Door het grote aantal stemmen per post, en door het feit dat een duidelijke meerderheid van de poststemmers Democratische Biden- kiezers zijn, kunnen de eerste binnenkomende resultaten van gewone stemmen uit de swingstaten wijzen op een gunstige uitslag voor Trump. Deze fase wordt ‘the red mirage’ genoemd: het lijkt alsof de Republikein de bovenhand heeft. De poststemmen worden namelijk met vertraging geteld. In acht staten - waaronder opnieuw het trio Pennsylvania, Michigan en Wisconsin - mogen de officials pas op 3 november de stemmen die al weken binnen zijn beginnen te tellen.

Dit worden de meest uitdagende Amerikaanse verkiezingen in decennia.
Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa

Dat speelt in de kaart van Trump. Terwijl het te vroeg is om een oordeel te vellen, kan het Trump-kamp die voorlopige uitslagen aangrijpen om voor televisiekijkend Amerika de zege te claimen op de avond van de verkiezing. Ook daarop alludeerde Trump al in een tweet in juli: ‘We moeten de uitslag dezelfde dag kennen. Niet pas dagen, maanden of jaren later!’

Terwijl het tellen echter doorgaat, komt Biden sterk opzetten. Dat is de zogenaamde ‘blue shift’ die verkiezingsexperts voorspellen, het moment waarop het tij keert richting de Democraat Biden. Op dat moment kan Trump de fraudekaart trekken: zie je wel dat de stembrieven vervalst zijn. Door de diepe polarisering maken de trouwe Trump-volgers aan de rechterkant van de (sociale) media de verwarring en de verdeeldheid vervolgens compleet, en een consensus onmogelijk.

Loopgravenoorlog

Dat is de (speculatieve) voorspelling van verschillende politicologen, zoals Lawrence Douglas van Amherst College en Richard Hasen van de University of California, die allebei een boek schreven met de woorden ‘election’ en ‘meltdown’ in de titel. De verkiezing zou zo uitdraaien op een bittere juridische loopgravenoorlog waarbij de geldigheid van elke stem in een swingstaten als Pennsylvania wordt aangevochten en een leger advocaten alles in het werk stelt om de boel te vertragen en twijfel te zaaien. Dat kan echter niet eeuwig doorgaan, want de wet voorziet in een strakke timing: iets meer dan een maand na de verkiezing, op 8 december, moeten staten hun kiesmannen hebben aangewezen. Die wijzen dan een week later in het kiescollege de president aan. (Dat wordt nog eens twee weken later bekrachtigd door het Congres, en nog eens twee weken later volgt het grote, democratische, feest van de eedaflegging.)

En hier wordt het technisch. Als een staat zijn deadline dreigt te missen, kunnen volgens de grondwet de lokale verkozenen in elke staat ingrijpen en hun eigen kiesmannen aanduiden. In Pennsylvania, Michigan en Wisconsin regeren de Republikeinen, zij kunnen dan Trump-gezinde kiesmannen naar voren schuiven en de facto Trump uitroepen tot winnaar in hun staat, ook als Biden er de meerderheid haalt. In een tegenreactie kunnen hun gouverneurs, en dat zijn in deze drie staten Democraten, Biden aanduiden als de overwinnaar. Dan is het aan het Congres in Washington om te beslissen, en dat is verdeeld tussen de twee partijen - voorlopig, want ook alle zitjes in het Huis en een derde van de Senaat staan dinsdag op het spel.

©Filip Ysenbaert

De vrees over die ingreep is reëel, zegt Aditi Juneja van Protect Democracy. ‘Er wordt gespeculeerd dat de lokale besturen in staten tussenbeide komen en hun kiesmannen aanduiden in plaats van de wil van de kiezer te respecteren.’ Meer nog, aan een journalist zei de voorzitter van de Republikeinen in Pennsylvania al dat die optie op tafel ligt en met het Witte Huis was doorgesproken.

Kan Trump zich zo vastklampen aan de macht en de verkiezing proberen te stelen? Opnieuw, het zijn hypothetische scenario’s. Het beste middel tegen een dergelijke meltdown is een duidelijke uitslag waarbij de ene kandidaat een niet te ontkennen afstand neemt van de andere. Al blijft het heel moeilijk om voor te stellen dat Trump, mocht hij verliezen, een nederlaag zonder voorbehoud zou toegeven.

Maar als de hele constitutionele crisis uiteindelijk op het bord komt van het Hooggerechtshof - zoals in 2000 met de eindeloze recounts in Florida tussen George Bush en Al Gore - dan heeft Trump alvast zijn pionnen klaar met de snelle benoeming van Amy Coney Barrett deze week. Daardoor is de conservatieve meerderheid in het negenkoppige hof ruim, met zes tegen drie. Andermaal heeft Trump zijn gedachtegang onverholen toegegeven. ‘Ik reken op het Supreme Court om naar de stembiljetten te kijken’, zei hij in het eerste debat met Biden. ‘Je hebt negen rechters nodig. De miljoenen stembrieven zijn een hoax.’

‘Eigenlijk heeft hij zijn fundament al gelegd. Je hebt hier een president die hardop zegt dat hij wil verzekeren dat het systeem in zijn voordeel is aangepast’, zegt Lieberman. Zo’n juridische strijd wordt een nog meer gecompliceerde herhaling van het spektakel van 2000, zegt Melissa Schwartzberg, experte in democratische theorie van New York University. ‘En aangezien hij al heeft gezegd dat de verkiezing corrupt is, is er een zeer terechte vrees dat hij zijn positie niet zomaar zal verlaten.’

Kwetsbaarste schakel

Dat is de essentiële en tegelijk kwetsbaarste schakel in de Amerikaanse democratie: de machtsoverdracht. De verkiezingen steunen op de bereidheid van de verliezer om toe te geven, want er is geen scheidsrechter. Adam Przeworski, een collega van Schwartzberg, omschrijft democratie als een systeem waarin partijen verkiezingen verliezen. Dat Trump weigert dat te aanvaarden in geval het hem overkomt, slaat alle historisch ingesleten verwachtingen aan diggelen in een land dat de trotse houder is van het wereldrecord opeenvolgende geweldloze machtsoverdrachten, vindt hij.

‘Er is veel om ongerust over te zijn’, zegt ook Jill Lepore, vermaard historica aan Harvard. Twee jaar geleden leverde ze met ‘These Truths’ een magnum opus af: een ééndelige geschiedenis van de VS waarin ze in 1.000 pagina’s van Columbus naar Trump fietst. Die laatste geeft al vier jaar geen zier om de democratische instellingen, legt ze in een gesprek via Skype uit, maar toch is ze iets minder bang van een gestolen verkiezing dan enkele weken geleden.

‘Trump lijkt nu steeds meer te praten over een nederlaag, zodat het eerder lijkt alsof hij een context creëert waarin hij kan verliezen. Hij probeert er grappig over te zijn. Dat was eerder in de campagne anders. Dat geeft mij een beetje het idee dat we toch een reguliere verkiezing zullen zien, en dat, als hij verliest, er een wissel kan plaatsvinden.’

‘Er is ook de andere kant’, zegt Lepore. ‘Als Trump wint, zullen zijn tegenstanders er ook snel bij zijn om de verkiezing illegitiem te noemen. Daar wordt veel minder over gepraat. In 2016 waren er ook onmiddellijk veel mensen die stelden: dit is niet mijn president. En die alles inzetten op het onderzoek naar Russische inmenging in de campagne.’

‘Maar make no mistake: Trump heeft in zijn hele ambtstermijn gemorreld aan de democratie: hij gelooft niet in persvrijheid, in politieke oppositie of in het recht om te demonstreren. En zijn retoriek natuurlijk. Er is geen precedent, er was nog nooit iemand zo ongeschikt voor de job. Wij historici zien de Amerikaanse geschiedenis graag als een tijdlijn met op de Y-as de progressieve vervulling van een ideaal. Je krijgt het einde van de slavernij, de emancipatie, vrouwenstemrecht, burgerrechten, de verkiezing van Obama. En dan krijg je dit eenzame datapunt. De grote vraag is of Trump een buitenbeentje wordt in de geschiedenis, of, als hij herkozen wordt, een echte knik in de curve.’

Ondanks de ‘existentiële bedreiging’ die Trump vormt voor de democratie, noemt Juneja hem een symptoom, eerder dan een oorzaak, van politieke krachten die de steun voor de democratie in de VS en daarbuiten eroderen. ‘Lang voor hem hebben economische en demografische verschuivingen al geleid tot groeiende sociale tegenstellingen en ideologische bubbels. Dat moeten we aanpakken als we onze democratie willen beschermen.’

Daar is Lieberman het mee eens. ‘Zelf als Trump stilletjes vertrekt, blijven de problemen over. Het belangrijkste is dat mensen de gevolgen inzien van wat politici doen voor de hele samenleving, en niet enkel voor hun eigen kamp. Democratieën sterven niet meer door een plotse coup of met tanks in de straat. Maar wel trager, door democratisch gekozen leiders die het systeem perverteren om aan de macht te blijven. We moeten dat ernstig nemen, want als het fout gaat, kunnen we volgend jaar of over vijf of tien of twintig jaar wakker worden in een land dat geen democratie meer is.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie