‘Ik wil niet diegene zijn die het kasteel moest verkopen'

©Diego Franssens

Om te voorkomen dat eeuwenoude familiekastelen tussen de plooien van de geschiedenis verdwijnen, boort een nieuwe generatie eigenaars alternatieve inkomstenbronnen aan. Het is zwoegen om de volgende generatie weer een sprankelend kasteel te bezorgen. ‘Maar het is onze verantwoordelijkheid.’

‘Het is gedaan met al die kerstwensen. Keer maar terug naar huis!’ Prins Simon de Merode zegt het op een vileine manier, als een piraat die een feest komt verpesten. Hij is duidelijk in de ban van zijn Kerstmagie, het jaarlijkse kasteelspektakel dat hier in zijn kantoor bovenaan een middeleeuwse wenteltrap stilaan gestalte krijgt.

Zijn enthousiaste piratenvertolking helpt prins de Merode even de administratieve beslommeringen te vergeten. Zoals telefoongesprekken met bankiers over taxshelters voor potentiële investeerders in zijn kerstproductie, die van 7 tot 23 december kinderen andermaal op sleeptouw neemt door de vertrekken van zijn kasteel in Westerlo. ‘Ik ben opgegroeid in een Frans kasteel. Kerstmis was daar altijd een unieke ervaring voor mij. Er is toch niets mooier en authentieker dan magie te brengen in een bewoond kasteel?’

Een kasteel mag dan tot de verbeelding spreken, het kostenplaatje is de realiteit. Zeker als kastelen decennialang aan hun lot overgelaten werden en de klassieke inkomstenbronnen uit het omringende land verdwenen zijn. Het is het lot van veel Belgische kastelen, tot verdriet van prins de Merode. ‘Geen enkel land heeft zoveel kastelen per vierkante meter. België heeft een potentieel Disneyland in elke streek. Alleen is het behoud van al dat erfgoed niet zo’n prioriteit als in Frankrijk, dat zijn patrimonium veel meer inzet voor de uitstraling van het land.’

En dus zoekt de 37-jarige prins onvermoeibaar inkomsten om het familiekasteel in zijn vroegere glorie te herstellen. Hij doet dat via zijn Kerstmagie, die hij dit jaar ook in drie andere Vlaamse kastelen organiseert. ‘Wij huren die kastelen en nemen al het risico met de ticketverkoop.’

Nog ambitieuzer is de tweejaarlijkse musical die hij op zijn kasteeldomein organiseert. Het gaat telkens om een eigen productie die van de grond af wordt opgebouwd en dit jaar 30.000 bezoekers trok. ‘Voor onze Rubens-musical de voorbije zomer bedroeg het budget ruim 2 miljoen euro. Ik ben dan van 7 uur ’s ochtends tot middernacht op de been om alles op te volgen, want je kan snel veel geld verliezen met zo’n productie. Het is stresserend. Ik slaap er soms niet van.’

Het gebeurt maar zelden dat je een kasteel erft mét voldoende middelen om het te onderhouden.
Simon de Merode
Prins

Maar de Merode heeft weinig keuze. ‘Het gebeurt maar zelden dat je een kasteel erft mét voldoende middelen om het te onderhouden. Een tiental jaar geleden heb ik het kasteel samen met mijn zus en broers overgenomen van een nonkel en tante. We zijn schulden moeten aangaan om het kasteel in de familie te houden en het als historisch erfgoed te laten stralen. Misschien was ik toen naïef, maar ik zie het als een verantwoordelijkheid én een boeiende uitdaging. Een kasteel is zeker geen makkelijke erfenis.’ De prins mag nog tientallen jaren een banklening helpen terugbetalen en middelen zoeken om het 14de-eeuwse kasteel te onderhouden en te restaureren.

De verzuchtingen klinken Steven Heyde bekend in de oren. Als onderzoeker aan de Hogeschool Gent bestudeert hij hoe Vlaamse en buitenlandse kasteeldomeinen inkomstenbronnen ontwikkelen om het erfgoed in stand te houden.

‘Er zijn talloze voorbeelden van kasteeleigenaars die maar moeilijk een restauratie kunnen betalen, met verval als risico’, vertelt Heyde. ‘Dat gaat terug tot Napoleon, die de macht van de adellijke grootgrondbezitters wilde breken door eigendommen gelijk te verdelen onder alle erfgenamen in plaats van alles naar de oudste mannelijke opvolger te laten gaan. Het gevolg was dat historische landgoederen versnipperd raakten, waarbij de landbouwgronden en de bossen vaak als eerste verkocht werden. Met dat laatste verdwenen de traditionele inkomstenbronnen van een kasteeldomein: landbouwpacht, bosbouw, jachtrechten...’ En een stuk geschiedenis.

Napoleon is schuldig aan het verval van veel kasteeldomeinen. Hij verplichtte de erfenis over alle kinderen te verdelen.
Steven Heyde
Docent Hogeschool Gent

Heyde onderzoekt manieren om historische landgoederen in hun totaliteit te bewaren, inclusief parken en bossen. Een pilootproject brengt het verleden op een nieuwe manier tot leven via ‘botanische gastronomie’, zoals Heyde het graag omschrijft. ‘Dat specifieke domein in het Brugse was begin 19de eeuw al een proeftuin voor innovatie met gewassen, maar in de loop van de 20ste eeuw bleek het onderhoud van die tuin niet langer rendabel’, zegt Heyde. ‘Nu wordt het kasteelpark herontwikkeld met een reeks grotendeels onbekende eetbare gewassen die een gastronomisch potentieel hebben. Dat geeft commerciële mogelijkheden om het beheer ervan te bekostigen, zoals een zomers pop-uprestaurant of een foodfestival.’

Niet alle kasteeleigenaars staan te springen voor nieuwe initiatieven. ‘De startinvesteringen kunnen afschrikken, er is expertise en doorzetting nodig. En vaak hebben Vlaamse kasteeleigenaars nog een job die moeilijk te combineren valt met het domeinbeheer. Ze moeten zich door een kluwen van regelgeving worstelen, van erfgoed over bosbeheer tot ruimtelijke ordening en toerisme’, weet Heyde.

De inkomhal van het kasteel van Loppem oogt als een kerk. ‘De bouwheer, de betovergrootvader van mijn man, was een erg christelijke man.’ ©Diego Franssens

Barones Isabelle van Caloen kan erover meepraten. ‘Ik wist niet waaraan ik begon toen ik acht jaar geleden het beheer van het kasteel overnam van mijn hoogbejaarde schoonmoeder’, vertelt ze tijdens een rondleiding door het kasteel van Loppem. ‘Ik ben verpleegster van opleiding en kende niets van erfgoed of personeelsbeleid. Ik wist niet goed hoe neogotiek eruitzag.’ Nu legt ze enthousiast uit dat de imposant hoge inkomhal van het neogotische kasteel niet toevallig aan een kerk doet denken. ‘De bouwheren, de betovergrootouders van mijn man, waren zeer christelijk.’

Het was de generatie van de grootouders die de cruciale beslissing nam om het kasteel en de volledige inboedel, op maat gemaakt door de architect, voor het nageslacht te bewaren. Jean van Caloen richtte daarvoor in 1951 een stichting op. In 2008 volgde een extra juridische vergrendeling door er een stichting van openbaar nut van te maken. Het voorkomt dat erfenissen het complete kasteeldomein doen versplinteren en de overheid daarbij steeds haar deel zou opeisen.

‘Wij hebben het geluk dat Jean en zijn zoon Roland van Caloen al hun bezittingen aan de stichting hebben geschonken. Zo beschikken we over een reserve om hun uitdrukkelijke wens te eerbiedigen: het kasteel laten schitteren op cultureel en historisch vlak’, vertelt van Caloen.

In het neogotische kasteel van Loppem werd in 1918 afgesproken het algemeen enkelvoudig stemrecht voor mannen in te voeren. ©Diego Franssens

Het historische luik kreeg dit jaar extra veel aandacht dankzij de herdenking van het einde van de Eerste Wereldoorlog. Koning Albert I en koningin Elizabeth verbleven een maandlang op het kasteel tijdens het bevrijdingsoffensief van oktober-november 1918. De koning nam er samen met toppolitici enkele ingrijpende beslissingen, zoals de invoering van het algemeen enkelvoudig stemrecht voor mannen en de erkenning van de vakbonden. Het kasteel wijdde de voorbije maanden een tentoonstelling, een theaterwandeling en een wetenschappelijk colloquium aan die brok vaderlandse geschiedenis, en liet en passant ook een militaire colonne op zijn domein bivakkeren als onderdeel van een re-enactment van het bevrijdingsoffensief.

Mede dankzij die activiteiten zal het kasteel van Loppem dit jaar tot 20.000 bezoekers over de vloer krijgen, ruim een vertienvoudiging sinds Isabelle van Caloen het roer overnam. Ze veroorzaakte een nieuwe dynamiek, waardoor nu jaarlijks ook 6.000 à 7.000 toeristen van cruiseschepen het kasteel bezoeken. Tel daar de verhuur voor trouwfeesten en allerhande events zoals fotoshoots bij, plus een folkfestival en een biomarkt, en het hoeft niet te verbazen dat de barones soms nog om 23 uur e-mails zit te beantwoorden.

Budget

Al die directe inkomsten volstaan dan nog niet om het kasteel te onderhouden. ‘Bij de openstelling van een kasteel, verplicht in ruil voor subsidies, komen veel kosten kijken: een alarmsysteem, 30 camera’s, brandbeveiliging en verzekeringen’, zegt van Caloen, die nabij het kasteel woont. ‘De inkomsten van de bezoekers en de verhuur volstaan enkel om onze twee vaste medewerkers te betalen, onder wie de conciërge. Gelukkig leveren de reserves van de stichting - met onder meer een vastgoedportefeuille - voldoende inkomsten op om het onderhoud en de renovaties te betalen. Al moeten we het budget streng bewaken.’

De organisatie van evenementen is overigens een tweesnijdend zwaard. ‘Ze beschadigen het erfgoed. Zo blijft een vrachtwagen die bijvoorbeeld tenten levert al eens haperen aan de poort of de brug, zodat we die regelmatig moeten herstellen.’ Van Caloen laat de lokale gemeenschap ook graag delen in de opbrengsten. Zo gingen onlangs de cafetariainkomsten van enkele evenementen naar lokale verenigingen die daarvoor vrijwilligers leverden. ‘Ik betrek het dorp graag bij het kasteel en wil dat iedereen een graantje meepikt.’

Barones Isabelle van Caloen: ‘Ik wist niet waaraan ik begon toen ik acht jaar geleden het beheer van het kasteel van Loppem overnam van mijn hoogbejaarde schoonmoeder.’ ©Diego Franssens

Voor renovaties zijn subsidies beschikbaar, al is de overheid de voorbije jaren wat zuiniger en veeleisender geworden bij de toekenning ervan, weet de barones. ‘Ik heb samen met twee journalisten een dossier van 60 pagina’s moeten opstellen om te verantwoorden waarom we recht hebben op subsidies. Soms ren ik zes maanden van hot naar her voor een subsidie van 2.000 euro. Het hoort erbij.’ De grote renovaties de voorbije jaren waren de vernieuwing van alle ramen, het dak en de vervanging van 22.000 stenen in de façade.

Wat renovaties kunnen kosten, licht prins de Merode graag toe. ‘Dit jaar vervangen we de balustrades. Omdat we beschermd erfgoed zijn, moet dat met echte natuursteen gebeuren. Kostprijs: 220.000 euro, waarvan wij zelf 60 procent moeten financieren. Het project om alle 220 ramen te vervangen zal 1 miljoen euro kosten.’

Omdat het kasteel van Westerlo  geen rugdekking van een vermogende stichting heeft, moet de prins als gedelegeerd bestuurder van een nv alle inkomsten zelf genereren. Daarbij zijn de vrijwilligers, verenigd in de Vrienden van het Kasteel, cruciaal. Dankzij hun hulp brengt de horeca-activiteit bij evenementen extra geld in het laatje. De kinderen van vrijwilligers krijgen dan weer een felbegeerde figurantenrol in de musical. Voor grote renovaties doen ook mecenassen via de Koning Boudewijnstichting een duit in het zakje.

Intussen zit het kasteel van Westerlo aan 50.000 bezoekers per jaar, van wie 10.000 voor het jaarlijkse Coppa Classic-oldtimer-event. Ook de teller van het aantal vaste medewerkers loopt gestaag op en staat al op vijf. ‘Het bewijst dat geschiedenis een toekomst heeft en dat je met erfgoed een return voor de streek kan genereren’, aldus de Merode.

©Diego Franssens

Al is de limiet stilaan bereikt. ‘Ik wil ook geen pretpark van het kasteel maken. Een heel jaar open zijn is niet rendabel, want de personeelskosten dekken de vele dagen niet dat er amper een of twee bezoekers zijn. Waar ik wél nog mee wil groeien, is met onze Historalia-musicals. Dat concept kan ook in andere kastelen werken, in binnen- en buitenland.’ De prins speelt daarnaast nog met het idee van een tekenfilm rond Kerstmagie. ‘Dat idee komt van mijn kinderen.’

Het is voor die kinderen dat de Merode zowat elke dag om 6.30 uur van zijn Brussels appartement naar zijn kasteelkantoor in Westerlo rijdt. ‘Mijn doel is het kasteel in goede staat aan de volgende generatie door te geven. We hebben nu een goede basis. Als ik de groei goed beheer, zou het moeten lukken. Er is natuurlijk altijd een risico dat het mislukt. Dan zal ik de geschiedenisboeken ingaan als de generatie die het kasteel heeft moeten verkopen. Dat zou niet leuk zijn.’

Dat verantwoordelijkheidsgevoel merkt Heyde wel vaker bij kasteeleigenaars. ‘Sommigen zijn heel maatschappelijk gedreven. Ik had een gesprek met een Nederlandse eigenaar die erg zakelijk overkwam, totdat hij me vertelde hoe hij in de jaren 90 zijn domein bijna had moeten verkopen omdat het zo verlieslatend was. Hij begon plots te wenen. Het brak zijn hart dat hij de generatie zou zijn die gefaald had. Uiteindelijk heeft hij dankzij enkele succesvolle initiatieven het tij kunnen keren, zoals bezoekers de mogelijkheid bieden een fruitboom te adopteren, wat hen onder meer het recht geeft op een picknick of een fruitpluk.’

Alleen volstaat het niet om een ‘piekfijn kasteel’ door te geven, zoals van Caloen vastbesloten wil doen. ‘De volgende generatie moet ook warm gemaakt worden om het beheer op zich te nemen’, aldus de 58-jarige barones. ‘Dat is niet evident nu koppels tweeverdieners met eigen carrières zijn. Tegenover het beheer van een kasteel moet dan ook een correcte vergoeding staan. Gelukkig zie ik nog veel commercieel potentieel voor dit kasteel.’ Als extraatje krijgt haar opvolger de indrukwekkende sleutelbos van 800 gram die ze meedraagt. Een enig privilege voor een kasteelbeheerder.

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Partner content