interview

‘Het is verontrustend hoe kort ons geheugen is'

Een iconisch beeld van de financiële crisis: personeel van Lehman Brothers krijgt in september 2008 te horen dat het einde nabij is. ©REUTERS

Als voorzitter van het Amerikaanse depositogarantiestelsel zag Sheila Bair de financiële crisis aankomen. Nadien deed ze alles om een herhaling te voorkomen. Nu ziet ze met lede ogen aan hoe het systeem weer op de helling staat.

Zij was de ‘moeilijke’. Toen de Amerikaanse centrale bank (Fed) en het ministerie van Financiën in het najaar van 2008 alles uit de kast moesten halen om een implosie van het financiële systeem te voorkomen, was Sheila Bair degene die vaak dwars ging liggen. Als voorzitter van de Federal Deposit Insurance Corporation (FDIC) waakte zij over de veiligheid van bankdeposito’s en moest zij falende banken op een ordelijke manier helpen opdoeken. Het gaf haar een cruciaal zitje aan de tafel, zij het in een doorgaans ondergeschikte rol tegenover de minister van Financiën en de Fed.

Het belette Bair niet om de reddingen van banken met belastinggeld onder vuur te nemen. Ze vond dat de Fed en het ministerie van Financiën veel te gul waren en ze pleitte ervoor om de geldschieters van banken en van andere sleutelspelers zoals de verzekeraar AIG een deel van het verlies te laten dragen. Dat was niet alleen fair tegenover de belastingbetaler, maar ook een noodzakelijke vorm van marktdiscipline, aldus Bair. Wie roekeloos krediet verstrekte en zo banken hielp bij hun gevaarlijke spelletjes, moest op de blaren zitten.

Bio Sheila Bair (64) was van 2006 tot 2011 voorzitter van de Federal Deposit Insurance Corporation (FDIC), het Amerikaanse depositogarantiestelsel. ©Bloomberg

Bair wist waarover ze sprak: ze had als enige Amerikaanse toezichthouder gewaarschuwd voor de waanzin die zich meester had gemaakt van de markt voor risicovollere ‘subprime’-hypotheken of rommelhypotheken. Kort na haar aantreden bij de FDIC in juni 2006 trok ze al aan de alarmbel. De explosieve groei van subprimes voedde een vastgoedzeepbel die banken met een kater zou opzadelen, klonk ze vooruitziend. Toen werd niet naar haar geluisterd. Na de crisis, toen ze meeschreef aan wetgeving om toekomstige bankenreddingen te helpen voorkomen en het financieel systeem veiliger te maken, gebeurde dat wel.

Aan dat laatste wordt nu gemorreld door de Fed en het Amerikaanse Congres, stelt Bair bezorgd vast. Zo overweegt de Fed een versoepeling van de kapitaalbuffers die banken moeten aanleggen. Die buffers dienen om verliezen te absorberen en banken toe te laten krediet te blijven verstrekken tijdens een economische neergang. In 2008 bleken de buffers veel te klein: voor elke 97 dollar schulden waarmee een bank werkte had ze gemiddeld amper 3 dollar eigen vermogen. Omdat de verliezen opliepen tot het dubbele van die 3 procent, waren de bankreddingen nodig.

Vandaag hebben de meeste Amerikaanse grootbanken een verplichte buffer van 6 procent, wat volgens critici nog altijd onvoldoende is bij een nieuwe crisis. En toch voorziet een Fed-voorstel in de afbouw van het vereiste bankkapitaal met 121 miljard dollar. De Amerikaanse president Donald Trump - die zijn eigen mannetje installeerde als verantwoordelijke voor regelgeving bij de Fed - ziet het graag gebeuren. Hij beloofde deregulering zodat banken weer vrijer de economie zouden kunnen stimuleren, al zijn dezelfde banken dit jaar vooral bezig met het uitkeren van kapitaal aan hun aandeelhouders.

De 64-jarige Bair blijft het allemaal met de nodige urgentie volgen. Nadat ze in 2011 de FDIC verliet, richtte ze de prestigieuze Systemic Risk Council op om blijvend te hameren op de nood aan een veilig financieel systeem. Nadien nam ze de leiding van een universiteit in Maryland op zich. Daar werd Bair zich bewust van een andere dreigende financiële catastrofe: die van Amerikaanse studentenleningen. Onze reeks over de lessen van de financiële crisis starten we met een interview met haar.

Wat zijn tien jaar later de belangrijkste lessen van de financiële crisis?
Sheila Bair: ‘Hebzucht en kortetermijndenken speelden een grote rol, net als overdreven schulden bij banken en huizenkopers. Toezichthouders lieten betijen en deden hun job niet, net zoals beleggers, bankmanagers en het Congres hun job niet deden. Het Congres heeft jarenlang nagelaten in te grijpen met wetgeving. Het is dan ook een fabeltje dat de crisis als een verrassing kwam: de dubieuze kredietpraktijken gingen al aan het eind van de jaren 90. van start Het markt- en het politieke systeem faalden jarenlang.’

Bio

Sheila Bair (64) was van 2006  tot 2011 voorzitter van de Federal Deposit Insurance Corporation (FDIC), het Amerikaanse depositogarantiestelsel. In die functie zat ze mee in de cockpit van de crisisbestrijding. Nadien richtte ze de private Systemic Risk Council op om mee te waken over de stabiliteit van het financiële systeem. Van 2015 tot 2017 was ze voorzitter van Washington College, waar ze optrad tegen de groeiende studentenschulden. In het begin van haar carrière was Bair onder meer professor en medewerker van de Republikeinse politicus Bob Dole.

 

Hebben die de nodige lessen getrokken om een herhaling te voorkomen?
Bair: ‘Dat weet ik niet. Zo is er nog altijd veel debat over de oorzaken van de crisis, waarbij sommigen graag de schuld leggen bij mensen die geen hypotheek hadden mogen krijgen omdat ze niet voldoende middelen hadden. Dat is simplistische nonsens die het zoeken naar echte oplossingen bemoeilijkt.’

‘Het financiële systeem is vandaag wel degelijk robuuster. Banken hebben grotere kapitaalbuffers en een betere liquiditeitspositie (om kortetermijnschokken op te vangen, red.). Er zijn ook instrumenten om de faling van een grote financiële speler af te handelen.’

‘Maar ik merk dat nu aan die hervormingen gemorreld wordt. Met dezelfde typische argumenten als in 2006, toen de economie ook een lange expansie kende. Men klaagt over overregulering en wijst naar de winstgevendheid en blakende gezondheid van de banken. Dan maak ik mij zorgen over hoe kort ons geheugen is.’

De Fed wil de kapitaalvereisten voor banken versoepelen. U vindt dat geen goed idee?
Bair: ‘We zitten op het einde van de economische cyclus, met overdreven marktwaarderingen na het jarenlange ultrasoepele monetaire beleid. Niemand weet wat zal gebeuren als de economie afkoelt. We weten wel dat banken met kleinere kapitaalbuffers de economie kwetsbaar maken. Wanneer de economie het moeilijk heeft moeten banken steun bieden door te blijven lenen. Het zijn net banken met hogere buffers die meer lenen, want zij kunnen tegen een stootje wanneer de economie afkoelt. Het klopt dus niet dat lagere buffers banken zouden aanzetten om meer te lenen. Integendeel.’

‘Er is nog een tweede probleem met dat argument. Er zijn de voorbije jaren enorm veel schulden opgebouwd in de Amerikaanse economie: bedrijfsschulden, kredietkaartschulden, overheidsschulden. Het is dan gevaarlijk om banken nog méér te laten lenen, zeker in een economie die al op volle toeren draait. Er is dan ook geen tekort aan krediet in deze economie, maar eerder een overschot, met onder meer een berg bedrijfsobligaties die kwetsbaar zijn voor een rentestijging. De kapitaalbuffers moeten dan net omhoog. Daarom begrijp ik niet waarom de mensen bij de Fed en in het Congres zo eenzijdig naar de argumenten van de bankenlobby blijven luisteren.’

Het is een fabeltje dat de crisis als een verrassing kwam. Het markt- en het politieke systeem faalden jarenlang.
Sheila Bair
Ex-voorzitter FDIC

Voor de crisis was u ook al de enige toezichthouder die alarm sloeg over de ongezonde kredietpraktijken. Hoe verklaart u die blindheid?
Bair: ‘Je ziet wel vaker dat regelgevers te veel kijken door de bril van de sector waarover ze moeten waken, in dit geval de grote banken.’

Had de overheid bij de volgens u genereuze bankenreddingen ook obligatiehouders moeten laten bloeden? Ze vreesde voor besmetting en een oncontroleerbare implosie van het systeem.
Bair: ‘De overheid had de herstructurering van sommige banken en beurshuizen moeten overwegen. Obligatiehouders verplichten om hun papier om te zetten in aandelen is de normale gang van zaken. Maar dat werd niet overwogen, net zoals niet gepusht werd om het management van sommige slecht geleide banken te vervangen. Begin 2009 hadden we het financieel systeem gestabiliseerd: dat was een goed moment om agressiever te zijn.’

De Tikkende Tijdbom

Het aftellen naar de explosie van Lehman Brothers en Fortis, in september tien jaar geleden, is begonnen. Elke week vragen we een expert naar de lessen van de financiële crisis. Vandaag Sheila Bair, de FDIC-topvrouw die waarschuwde voor de nakende catastrofe.

Er kwam regelgeving die moet vermijden dat grote banken ooit nog gered moeten worden met belastinggeld. Maar blijven zulke ‘too big to fail’-instellingen geen realiteit? Welke overheid zal het risico nemen een systeemcrisis te ontketenen door een zakenbank als Lehman Brothers failliet te laten gaan?
Bair: ‘In de eerste plaats moet betere regelgeving een crisis helpen voorkomen. Als het toch zover zou komen, hebben toezichthouders zoals de FDIC vandaag instrumenten om een grote instelling te liquideren zonder schokken voor de markt (zo moet elke instelling die een systeemrisico inhoudt een liquidatieplan opstellen, red.). De vraag is alleen of toezichthouders dat ook zullen doen.’

‘Het is alvast cruciaal dat obligatiehouders ook een verlies slikken: als zij geloven dat de overheid uiteindelijk toch tussenkomt, zullen ze te goedkoop blijven lenen aan banken en die laatste zo een prikkel geven om te veel te lenen. Het geloofwaardig uitsluiten van bankenreddingen is zo niet enkel een kwestie van moraliteit, maar ook van simpele economie: voorkom dat banken te veel risico kunnen nemen met geleend geld.’

Amerikaanse studentenleningen vertegenwoordigen al zo’n 1.500 miljard dollar. Zijn er parallellen met de zeepbel in de subprimeleningen in 2008?
Bair: ‘Net als toen heb je een partij - ditmaal de overheid in plaats van hypotheekverstrekkers - die gewillig leningen verstrekt en zo een zeepbel opblaast. Toen was dat een vastgoedzeepbel, nu een zeepbel in inschrijvingsgelden voor hoger onderwijs (er is sprake van een vervijfvoudiging in 30 jaar, red.). Ook nu gaat het om leningen die niet terugbetaald kunnen worden. Alleen dreigt ditmaal geen gevaar voor het financieel systeem. De problemen zijn voor studenten en voor de overheid die het grootste deel van de leningen garandeert.’

Het is cruciaal dat centrale banken de privésector voorblijven bij de ontwikkeling van een algemeen aanvaarde digitale munt.

‘De enorme schulden waarmee we afgestudeerden opzadelen hebben ingrijpende gevolgen voor de economie. Ze kiezen meer dan vroeger voor de zekerheid van een vaste job in plaats van een eigen zaak te starten. Ze moeten de aankoop van een huis uitstellen en hun consumptie terugschroeven, wat een directe impact heeft op een consumptiegedreven economie als die van de VS. Ik vind het echt tragisch wat we onze jongeren aandoen. Zeker als je weet dat de oplopende overheidsschulden en begrotingstekorten ook op hun bord terechtkomen.’

U lanceerde ook een opvallende oproep aan centrale banken om de uitgifte van een eigen digitale munt te bestuderen. Wint de financiële stabiliteit daarbij?
Bair: ‘Het is cruciaal dat centrale banken de privésector voorblijven op dat terrein. De bitcoin is gezien zijn grilligheid geen stabiel betaalalternatief voor ons vertrouwde geld, maar het is goed mogelijk dat de privésector op termijn wel een algemeen aanvaarde digitale munt kan ontwikkelen. Meteen krijg je een efficiënter betaalsysteem, zonder de hoge kosten voor zichtrekeningen of voor handelaars. Dat zou een enorme impact hebben op het banksysteem, dat zijn deposito’s zou zien wegvloeien naar de digitale concurrent en zo zijn bron voor kredietverlening zou verliezen. Centrale banken zouden dan weer hun greep verliezen op de geldvoorraad en daarmee de sturing van de economie.’

Het geloofwaardig uitsluiten van bankenreddingen is niet enkel een kwestie van moraliteit, maar ook van simpele economie.

‘Daarom moeten centrale banken de leiding nemen en een eigen digitale munt overwegen, zoals een ‘FedCoin’ in de VS. Om te vermijden dat bankklanten al hun geld omzetten in FedCoins bij de centrale bank en banken zo hun kredietbron verliezen, kan je de uitgifte van FedCoins beperken en banken toelaten om voor deposito’s te concurreren met de FedCoin. Dan moeten ze misschien wel een betere service en voorwaarden aanbieden.’

Volgende week: Jan Loeys, hoofdstrateeg JP Morgan

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Partner content