nieuwsanalyse

Kan extra rondje stimulus economie nieuw leven inblazen?

De ECB vergadert volgende week donderdag en kan dan al actie ondernemen. ©AFP

De Europese en de Amerikaanse centrale banken zijn van plan in de komende weken de economie een extra zuurstofkuur te geven. Welke instrumenten hebben ze nog in de koffer en volstaan die om de inflatie op te krikken naar de doelstelling?

De vertraging van de economische groei en de grote onzekerheid over de vooruitzichten bezorgen centraal bankiers kopbrekens, omdat ze de periode van te lage inflatie verlengen. In de eurozone is de inflatie al sinds begin 2013 bijna continu lager dan de doelstelling van ‘minder dan maar dicht bij 2 procent’. De Verenigde Staten worstelen met hetzelfde probleem.

Daarom rijzen steeds meer twijfels over de geloofwaardigheid van de inflatiedoelstelling. Het zeer soepele monetair beleid slaagt er blijkbaar niet in de inflatie genoeg op te krikken. De twee belangrijkste centrale banken beklemtonen dat ze hun doelstelling niet opgeven. ‘We zijn vastbesloten de doelstelling te halen en leggen ons niet neer bij te lage inflatie’, zei Mario Draghi, de voorzitter van de Europese Centrale Bank (ECB), vorige maand op de jaarlijkse ECB-conferentie in het Portugese Sintra. Hij stelde extra stimulus in het vooruitzicht.

De ECB vergadert volgende week donderdag en kan dan al actie ondernemen. De meeste economen verwachten dat de ECB volgende week duidelijk maakt dat ze extra stimuli voorbereidt, maar pas op 12 september concrete maatregelen aankondigt. Jerome Powell, de voorzitter van de Amerikaanse centrale bank (Fed), hintte vorige week dat de Fed op 31 juli het monetair beleid zal versoepelen.

De centrale banken willen met extra stimuli de economische groei stimuleren en de werkloosheid laag houden of verder doen dalen. Ze hopen dat de krappe arbeidsmarkt leidt tot een snellere stijging van de lonen en hogere inflatie. Zowel in de VS als in de eurozone is de werkloosheid gedaald naar uitzonderlijk lage niveaus. Toch stijgen de lonen weinig en daardoor blijft de inflatie te laag. Wat kunnen centrale banken nog doen?

Historisch dieptepunt

Als de ECB bedrijfsobligaties blijft kopen, zal ze de vertekening van de markt versterken. Het kan zelfs vragen oproepen over financiële stabiliteit.
William De Vijlder
hoofdeconoom BNP Paribas

Het klassieke instrument van een centrale bank is een renteverlaging. De ECB heeft minder ruimte dan de Fed. Haar depositorente, vandaag het belangrijkste rentetarief, staat met -0,4 procent nu al op een historisch dieptepunt. De basisrente van de Fed bedraagt 2,25 à 2,5 procent na negen renteverhogingen sinds december 2015.

‘De markten verwachten dat de ECB in september de depositorente met 10 basispunten verlaagt naar -0,5 procent’, signaleert Carsten Brzeski, hoofdeconoom van ING Duitsland. ‘Maar het risico stijgt dat de ECB de depositorente met 20 basispunten verlaagt.’ Aangezien de depositorente negatief is, betalen de banken rente wanneer ze cashoverschotten deponeren bij de centrale bank. Een renteverlaging zou volgens Brzeski vooral de euro verzwakken en zo de concurrentiepositie van exporteurs versterken, maar minder invloed hebben op de kredietverlening van de banken.

Ook William De Vijlder, hoofdeconoom van BNP Paribas, onderstreept dat een versoepeling van het monetair beleid in de huidige omstandigheden veel minder effect heeft dan tijdens een recessie of een periode van hoge werkloosheid. Hij merkt op dat de banken de rente op deposito’s voor particulieren niet onder nul kunnen verlagen. ‘Bij een negatieve rente op deposito’s is er een risico dat particulieren cash opvragen en onder hun matras bewaren.’

Een renteverlaging met 10 basispunten zou de banken van de eurozone zowat 1,5 miljard euro op jaarbasis kosten, omdat ze dan een hogere strafrente moeten betalen op hun cashoverschotten. Dat kan de banken aanzetten tot meer voorzichtigheid en een beperking van de kredietverlening. Daarom verwachten specialisten maatregelen die de negatieve gevolgen voor de banken beperken. De ECB zal bij een renteverlaging wellicht beslissen dat banken slechts op een deel van hun cashoverschotten strafrente moeten betalen.

Hervatting obligatieaankopen

Boven op een renteverlaging verwachten economen dat de ECB ook het aankoopprogramma van obligaties heropstart. ‘Dat zou een krachtig signaal zijn dat de ECB al het nodige wil doen om de groei en inflatie op te krikken’, zegt Brzeski. De ECB pompte tussen oktober 2014 en december 2018 bijna 2.600 miljard euro in de economie via de aankoop van obligaties. Ze kocht vooral staatsobligaties en in mindere mate bedrijfsobligaties, bankobligaties met onderpand (covered bonds) en herverpakte kredieten om de langetermijnrente te drukken.

De vraag rijst welke obligaties de ECB nog kan kopen. Extra aankopen van staatspapier zijn niet vanzelfsprekend. De Vijlder: ‘De eerste vraag die Draghi zal krijgen is: hoelang kunnen jullie dat volhouden? Voor Portugal zit de ECB dicht bij de limiet van 33 procent.’ De ECB kan volgens de huidige spelregels maximaal 33 procent van de staatsobligaties van een land kopen. Er dreigt ook schaarste aan Duitse obligaties. Daarom verwachten sommige specialisten dat Frankfurt de maximumaankoop verhoogt van 33 naar 50 procent. Maar de aankoop van overheidspapier blijft in Duitsland erg omstreden.

Een andere optie zijn extra aankopen van bedrijfsobligaties. ‘De vraag is hoe effectief bijkomende aankopen van bedrijfsobligaties zijn’, onderstreept De Vijlder. ‘Er bestaat geen kredietschaarste. Bovendien is het renteverschil tussen bedrijfsobligaties en staatsobligaties nu al heel gering. Als de ECB blijft kopen zal ze de vertekening van de markt versterken.’ De hoofdeconoom van BNP Paribas vreest dat ook het rendement van obligaties met een rommelrating sterk zal dalen, zodat beleggers met die obligaties in portefeuille onvoldoende worden vergoed voor het kredietrisico. ‘Dat roept vragen op over financiële stabiliteit.’

De speculatie groeit dat de ECB ook obligaties zal kopen die zijn uitgegeven door banken. Nu koopt Frankfurt alleen obligaties uitgegeven door niet-financiële ondernemingen en bankobligaties met onderpand, zoals hypothecaire kredieten. Een aankoop van gewone bankobligaties zonder onderpand is controversieel, omdat dan een belangenconflict dreigt. De ECB is ook de toezichthouder van de banken.

Verlenging belofte van lage rente

Een andere manier om de langetermijnrente laag te houden is een aanpassing van de ‘forward guidance’, de communicatie over het toekomstige monetair beleid. De ECB belooft nu haar rentetarieven minstens tot midden 2020 op de ‘huidige niveaus’ te handhaven. Economen verwachten dat de ECB volgende week ‘huidige niveaus’ vervangt door ‘huidige of lagere niveaus’. Dat zou een duidelijk signaal zijn dat een renteverlaging op komst is.

De centrale bank kan ook de duur van haar belofte verlengen. ‘De ECB kan de forward guidance verder in de toekomst opschuiven’, zegt De Vijlder. ‘Ze kan aangeven dat ze de rente de komende drie jaar zal handhaven op het huidige of op lagere niveaus.’

Maar Brzeski signaleert dat zo’n aanpassing van de communicatie in de huidige omstandigheden niet veel effect heeft. ‘Forward guidance is alleen een krachtig instrument wanneer de markten beginnen te speculeren over een renteverhoging, niet wanneer de rente erg laag is en de markten een renteverlaging verwachten.’

De Vijlder gelooft dat een versoepeling van het monetair beleid slechts een beperkt effect zal hebben tot de Verenigde Staten en China een handelsakkoord sluiten en de dreiging over Amerikaanse importtaksen op Europese auto’s verdwijnt.

Goedkope bankfinanciering

Helikoptergeld komt soms ter sprake, maar nog geen enkele centrale bank heeft gedurfd die stap te zetten.

Voorts stimuleert de ECB de kredietverlening aan gezinnen en bedrijven door goedkoop geld te lenen aan de banken. Ze besliste eerder dit jaar om tussen september 2019 en maart 2021 zeven keer leningen met een looptijd van twee jaar te verstrekken aan de banken.

Als de banken voldoende kredieten verlenen, kunnen ze geld lenen tegen een rente die 0,1 procentpunt hoger is dan de depositorente. Als de ECB zoals verwacht de depositorente verlaagt naar -0,5 procent, zullen de banken dus voor een periode van twee jaar geld kunnen lenen tegen een rente van -0,4 procent. Het is niet uitgesloten dat de ECB de rente op die kredieten nog verlaagt, bijvoorbeeld naar het niveau van de depositorente.

Radicale maatregelen

Economen verwachten dus niet dat een renteverlaging of extra obligatieaankopen veel impact zullen hebben. Bieden andere, radicalere maatregelen wel een oplossing?

De ECB zou ook aandelen kunnen kopen, zoals de Japanse en Zwitserse centrale banken. Maar er is weinig kans dat ze dat in de nabije toekomst zal doen. De Vijlder gelooft niet dat de aankoop van aandelen de groei en de inflatie duidelijk zou verhogen. ‘De aankoop van aandelen kan de aandelenkoersen doen stijgen, maar zal nauwelijks de consumptie stimuleren, omdat de Europese gezinnen weinig aandelen bezitten. Er dreigt ook kritiek dat de ECB de vermogenden bevoordeelt. In Japan heeft de aankoop van aandelen weinig effect gehad.’

De meest ingrijpende maatregel is helikoptergeld. Dat komt erop neer dat de ECB geld creëert en een cheque met een waarde van bijvoorbeeld 1.000 euro schenkt aan elke meerderjarige inwoner van de eurozone. Die koopkrachtinjectie kan de consumptie en economische groei aanzwengelen en de inflatie opkrikken. Helikoptergeld is een proefballonnetje dat af en toe wordt opgelaten, maar nog geen enkele centrale bank heeft het aangedurfd om die stap daadwerkelijk te zetten. Het is ook niet duidelijk wat de economische impact zou zijn.

Andere inflatiedoelstelling

De ECB kan er zich ook makkelijk vanaf maken en de inflatiedoelstelling verlagen naar 1 of 1,5 procent. Dat is ze echter niet van plan, integendeel. Ze is gestart met een evaluatie van haar inflatiedoelstelling die in de huidige omstandigheden eerder neerkomt op een verhoging van de doelstelling dan op een verlaging. Draghi is een voorstander van een ‘symmetrische’ inflatiedoelstelling. Hij bedoelt daarmee dat een periode met een inflatie die lager is dan de doelstelling moet worden gevolgd door een periode met een inflatie die hoger is dan de doelstelling. Een ECB-studie zegt dat een inflatiedoelstelling van 2 procent zou helpen de inflatieverwachtingen te verhogen.

Draghi zit op dezelfde golflengte als Powell. Ook de Fed gelooft dat de inflatie enige tijd hoger moet zijn dan de doelstelling als ze daarvoor te laag was.

Begrotingsbeleid

Centraal bankiers beklemtonen dat ook regeringen hun steentje moeten bijdragen. ‘De jongste tien jaar lagen de lasten te veel op de schouders van het monetair beleid’, zegt Draghi. ‘Ook het begrotingsbeleid moet een rol spelen. Er waren periodes waarin het begrotingsbeleid tegenwerkte.’ Hij verwijst naar de zware bezuinigingen die sommige landen doorvoerden tijdens de eurocrisis.

De ECB kijkt vooral naar Duitsland, dat al jaren een begrotingsoverschot boekt en zijn overheidsschuld heeft zien dalen naar iets meer dan 60 procent van het bruto binnenlands product. Het land heeft ruimte om met hogere overheidsuitgaven en/of lagere belastingen de economische groei te stimuleren en de inflatie op te krikken. Een soepeler Duits begrotingsbeleid zou ook de rest van de eurozone meer zuurstof geven. Frankrijk, Italië en Spanje - de andere grote economieën van de eurozone - hebben een fors hogere overheidsschuld en daardoor minder ruimte om extra geld in de economie te pompen.

Christine Lagarde, de topvrouw van het Internationaal Monetair Fonds (IMF) die is voorgedragen als volgende voorzitter van de ECB, zal wellicht nog krachtiger aandringen om een soepeler begrotingsbeleid te voeren. Het IMF riep woensdag Duitsland en Nederland op meer te investeren in infrastructuur. Of beide landen dat ook zullen doen is verre van zeker. In Duitsland is begrotingsevenwicht - de schwarze Null - heilig.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect