Bent u een fiscale engel?

©Filip Ysenbaert

De Panama Papers onthullen fiscale spookconstructies in exotische oorden. Maar proberen we dichter bij huis niet allemaal aan de fiscus te ontsnappen? 'Belastingontduiking zit niet in onze genen, het is een manier van leven.'

'Laat de Bijzondere Belastinginspectie hier nu maar haar kaai- mantanden in zetten.' 'De verslaggeving over de Panama Papers is oké. Maar de sensatiezucht gaat er ver over. Denkt u nu echt dat deze dingen een maatschappij ontwrichten?'

Van strijdlust over verontwaardiging tot gelatenheid. De gelekte documenten die 1.144 offshorevennootschappen in Panama, op de Britse Maagdeneilanden en in andere belastingparadijzen aan 732 Belgen linken, roepen uiteenlopende reacties op bij de lezers van De Tijd.

Heerst in ons land een dubbele moraal als het over fiscaliteit gaat? Het lijkt alsof in elke Belg een engel en een duivel zit. De ene fluistert: 'Doe uw aangifte zo correct mogelijk. Wie de vruchten plukt, moet ook de lasten dragen.' De andere sist: 'Belastingen zijn een aanslag op uw bezittingen, geef zo weinig mogelijk af.'

Zou het kunnen dat sommigen zich-zelf herkennen in de 'Panamezen'? Probeert niet iedereen - groot en klein - op zijn manier te ontsnappen aan de belastingdruk? 'Ja', zegt de Leuvense econoom en filosoof Antoon Vandevelde. 'Het is algemeen menselijk om vooral de mogelijke winsten te zien en de kans op verlies te verwaarlozen. We zijn allemaal gevoelig voor geldzucht.'

In België is de gevoeligheid misschien nog wat groter. 'Sommige historici opperen dat onze neiging om belastingen te ontduiken voortvloeit uit het feit dat we zo lang overheerst zijn geweest. Daardoor zouden we een afkeer hebben gekregen van alles wat met de overheid te maken heeft', zegt Michel Maus, hoogleraar fiscaliteit en advocaat gespecialiseerd in belastingrecht. 'Maar daar geloof ik niet in. Het gebrek aan fiscale burger-zin is hoofdzakelijk te wijten aan de ongelijke belastingdruk, veel meer dan aan de torenhoge belastingdruk, de tweede oorzaak. Een ongelijke belastingdruk wekt frustratie op en vernietigt alle solidariteit. Iedereen kiest eieren voor zijn geld.'

Torenhoog

Het nationale belastingsysteem zorgt er niet voor dat iedereen zijn 'fair share' betaalt, aldus Maus. 'Zaken als overwinstrulings, de notionele intrestaftrek of de fiscale aftrek van octrooi-inkomsten zijn puur op maat van multinationals geschreven. Dat leidt tot veel scheeftrekkingen. Een farmabedrijf dat 100 miljoen euro winst maakt, betaalt maar 34 procent belastingen op 20 miljoen euro. Ondertussen betaalt een loodgieter 34 procent op de volle 100 procent van zijn winst. Of neem de successierechten. Wie een familiebedrijf erft, betaalt een gunsttarief van 3 procent. Als een arbeider van datzelfde bedrijf een rijhuis erft, betaalt hij veel meer.'

'Ik vind onze fiscaliteit oneerlijk', windt ondernemer Marc Coucke er geen doekjes om. 'De druk op Belgen met een modaal inkomen is veel te groot. Ik ben het helemaal eens met ACV-voorzitter Marc Leemans. In verband met de Panama Papers zei hij dat elke 1.000 euro belastingen die onterecht aan ons land wordt onttrokken, ervoor zorgt dat de belastingdruk op de gemiddelde Belg torenhoog blijft, dat er minder middelen overblijven voor gezondheidszorg, enzovoort.'

Coucke hekelt de onvoorspelbare fiscale regels - 'ze veranderen bij elke verkiezingen' - en de gebrekkige logica. 'Nu betaal je met 34 procent veel te veel vennootschapsbelasting en betaal je zelfs helemaal geen belastingen als je je onderneming verkoopt. Als het over mijn vennootschappen gaat, probeer ik ook via aftrekposten minder belastingen te betalen. Ik moet dat doen, anders prijs ik mezelf internationaal uit de markt. Maar eigenlijk ben ik tegen al die subsidies en aftrekposten, zoals de notionele intrestaftrek. Schaf dat af, voer een vennootschapsbelasting van maximaal 15 procent en een meerwaardebelasting van 15 procent in en verander daar de komende 25 jaar niets aan. Ik zou dat fair vinden, op voorwaarde dat de overheid zelf eerst veel efficiënter werkt.'

'Maar net daar knelt het schoentje. We zitten nog altijd met een overheidsbeslag van 53 procent. Neem de Senaat. Die kost 50 miljoen euro per jaar, terwijl die niets doet, behalve dan vijftig politici een schoon postje bezorgen. Ik ben ervan overtuigd dat België met een efficiëntere overheid, zonder die belachelijke speculatietaks en met 15 procent vennootschaps- en meerwaardetaks veel meer inkomsten en tewerkstelling zou genereren dan nu. Uiteindelijk zou dan de veel te hoge belastingdruk voor de modale werkende Belg omlaag kunnen, wat het doel moet zijn.'

Pure hypocrisie

Maar vandaag maakt de overheid de fiscaliteit zo nodeloos ingewikkeld dat een kat er haar jongen niet in terugvindt, aldus Maus. 'Zelfs wij als professionals vinden onze weg niet altijd in het erg complexe stelsel. Daardoor is ook het risico op fouten groot. De nieuwe aangifte van de per- sonenbelasting telt 810 codes, waarvan er 120 over woonfiscaliteit gaan. Dat is echt onbegrijpelijk. Waar ben je dan mee bezig?'

Het is vooral de overheid die een gebrek aan fiscale ethiek etaleert, en niet zozeer de burger, oordeelt fiscaal advocaat Victor Dauginet scherp. 'Fiscale wetgeving als dekmantel om gaten in de begroting te vullen, vind ik pure hypocrisie. De suikertaks, de accijns op diesel of de hogere belastingen op gokbedrijven waar de regering nu aan denkt, zijn niet bedoeld om het schadelijke effect op de consument te verminderen. Die moeten geld in het laatje brengen.'

'Elk jaar is er een enorme fiscale transfer van de burger naar de maatschappij, maar de manier waarop met dat geld wordt omgegaan, vind ik stuitend. Als de CEO van een bedrijf vaststelt dat zijn budget niet klopt, en hij wil dat oplossen door nog snel enkele prijsverhogingen door te voeren, dan wordt hij ontslagen. Stante pede. Hier wordt over begrotingstekorten heen gestapt met een onvoorstelbare lichtzinnigheid. Daar zit het probleem van de ethiek. Niet bij de burger, maar bij de politieke overheid. En dat al sinds decennia. Bij veel klanten hoor ik: 'Ik vertrouw de staat niet meer. Een schuldgraad van 107 procent en nog gaten in de begroting? Dat gaat de kant op van Griekenland. Ik wil hier weg. Ik haal mijn geld van de rekening.''

Big business

Toch pleit dat ons niet vrij. 'Als ik het verband tussen ethiek en fiscaliteit ontken, wil dat niet zeggen dat iedereen zomaar op een wilde manier kan omspringen met fiscaliteit', zegt Dauginet. 'Wetten moeten worden nageleefd. Maar dat heeft te maken met goed burgerschap, en niets met ethiek.'

Richard Happé, emeritus hoogleraar belastingrecht aan de Universiteit van Tilburg, gaat nog verder. 'Elk van ons heeft wel degelijk een ethische plicht', zegt hij. 'In Nederland noemen ze me Mister Fair Share, omdat ik vind dat van elke burger mag worden verwacht dat hij zijn billijke bijdrage levert aan de samenleving. Die plicht is nauw verbonden met de visie dat publieke goederen zoals defensie, politie, gezondheidszorg, onderwijs en justitie alleen tot stand kunnen komen als ieder van ons niet alleen de vruchten krijgt maar ook de lasten draagt. Belastingplichtigen die uitsluitend het eigenbelang als richtsnoer hanteren, gedragen zich als free riders.'

Belastingadviseurs spelen daar handig op in, met een enorme commercialisering van het belastingrecht tot gevolg. 'Taxplanning is big business geworden', zegt Happé. 'In de sector van de taxplanners speelt hetzelfde fenomeen zoals journalist en auteur Joris Luyendijk het in de bankwereld heeft vastgesteld. Het is een uit de hand gelopen business. De ethiek is buitengesloten. Je kan niet zeggen dat de praktijk van de taxplanners immoreel is, er is gewoon geen moraliteit, ze zijn amoreel.

'Ze wentelen hun verantwoordelijkheid af. Telkens als er loopholes worden ontdekt, zeggen ze: 'Wij houden ons aan de wet.' Dus impliciet klinkt het: 'Het is de verantwoordelijkheid van de wetgever om de wet te verbeteren.' Maar de wetgever holt achter de feiten aan. Hoe meer gaten hij in de wet dichtspijkert, hoe meer mogelijkheden ontstaan om de wetgeving te omzeilen. Het is een vicieuze cirkel.'

Goedkoopste weg

Happé verwondert zich niet zozeer over de mondiale schaal waarop allerlei exotische spookbedrijven in de Panama Papers opduiken. 'Ik ben verbijsterd hoe ingenieus die constructies in elkaar steken. Je loopt tegen dingen aan die zo geraffineerd zijn in het verhullen van de ware identiteit van de begunstigde. De omvang en de industrialisering treffen me. En ook dat er weer zoveel banken en advocatenkantoren bij betrokken zijn.'

Volgens de Nederlandse hoogleraar staat het elke belastingplichtige vrij de goedkoopste weg te zoeken. Maar daar is een grens aan. 'Die wordt bepaald door de geest van de wet. Als je de letter van de wet respecteert en erin slaagt zo goed als geen euro belasting te betalen, heb je iets uit te leggen aan de maatschappij. Ik maak graag de vergelijking met Starbucks. In 2012 zag de koffieketen drie à vier maanden lang haar omzet met 30 tot 40 procent krimpen in Engeland. Misnoegde klanten bleven weg, omdat zo goed als geen belasting werd betaald. Tot de CEO van Starbucks zei: 'Wij hebben de boodschap begrepen'. Het bedrijf rapporteerde netjes zijn winst en betaalde ook nog 20 miljoen pond aan heffingen.'

'Een interessante vraag is nu of het ook zo zal gaan met die steenrijke families die in de Panama Papers opduiken', zegt Happé. 'Ik kan me levendig inbeelden dat daar nu wat overleg is, na alle onthullingen en reputatieschade.'

Clean blijven

Je kan de creatieve taxplanners wel degelijk op afstand houden, weet Coucke. Nadat hij 600 miljoen euro cash had verdiend met de verkoop van Omega Pharma aan de Amerikaanse farmareus Perrigo, werd hij twee jaar geleden benaderd door alle grote namen die in binnen- en buitenland actief zijn in fiscale planning en vermogensbeheer.

'Ik heb hun een voor een gezegd dat ik daar totaal niet in geïnteresseerd ben', zegt Coucke. 'Ik heb geen vijftig adviseurs nodig die me ingewikkelde fiscale constructies in de Seychellen of op de Maagdeneilanden voorstellen. Mijn hele vermogen staat op bankrekeningen in de Verenigde Eilandengroep Merelbeke en Gent. Ik gaf mijn boekhoudkantoor een simpele opdracht: alles wat ik heb, moet op één A4'tje kunnen. De dag dat dat niet meer lukt, verander ik van kantoor.'

Geert Noels, partner en oprichter van de vermogensbeheerder Econopolis, treedt Coucke. 'Als je als Belg met een vermogen van ettelijke miljoenen euro's clean wil blijven, dan kan dat. Het is een persoonlijke keuze. De kans dat een vermogende Belg in Panama of een ander belastingparadijs terechtkomt zonder zijn uitdrukkelijke vraag is erg klein.'

Volgens Noels is de grens tussen ontwijking en ontduiking glashelder. 'Ontduiking betekent meestal dat je de fiscus volledig buiten wil houden. Dat na al die amnestiegolven in België nog altijd zwart geld in het buitenland zit, is dus stuitend. Als het niet transparant met de fiscus kan worden besproken, is het voor ons niet mogelijk. Met andere woorden: onze deuren zijn open voor de fiscus, want we hebben niets te verbergen. Het zal wel dat we daarom een aantal grote klanten niet zullen zien. Het zij zo.'

Ook Dauginet vindt niet dat hij op een slappe koord danst. 'Op 30 september 2015 heb ik mijn jaarrekening afgesloten en er is een lager resultaat geboekt dan de jaren voordien. Dat heeft te maken met het feit dat wij klanten durven te weigeren. Sommige bankiers waren ontstemd omdat wij geen mensen hielpen die zij naar ons doorstuurden. Op den duur stuurden ze niemand meer door. Ons accent ligt op behoedzaamheid en rechtszekerheid. Die voorzichtigheid heeft ons geld gekost. Maar dat nemen we erbij.'

Morele checks

Happé blijft sceptisch. 'Ik geloof niet dat de wereld van de taxplanners nu plots roomser zal worden dan de paus. Vermogende families laten zich graag adviseren door heel goede experts. Maar gaan die ook met hen in gesprek, stellen ze de juiste vragen? Stel: ik betaal geen cent belasting voor mijn 10 miljoen euro vermogen. Valt dat wel uit te leggen? Wat zeg ik als dat in de krant komt? Kan ik dan nog in de spiegel kijken? Dat zijn heel simpele, morele checks die je ook aan je partner en je kinderen voorlegt bij belangrijke kwesties. Moraliteit verdwijnt niet als het om geld gaat.' Hoewel hij al sinds 2011 met emeritaat is, geeft Happé nog elk jaar aan vijf universiteiten in Nederland gastcolleges over fiscale ethiek. 'Ik ben erdoor gepassioneerd. Maar het terrein ligt nog braak bij universiteiten en hogescholen. Hoe-veel masterstudenten fiscaal recht krijgen het vak ethiek als een vast onderdeel in hun curriculum? Een minderheid. En hoeveel hoogleraren zijn er die ook actief zijn in een fiscaal advieskantoor? De meerderheid. De situatie is compleet scheefgegroeid.'

Ondanks alles is Dauginet hoopvol. 'Schuilt er een belastingontduiker in ons allemaal? Ik heb mensen zien passeren wier geldzucht en hebberigheid stuitend waren. Hun verslaving aan geld ging zo ver dat ze grote risico's namen om de wet brutaal te overtreden. Maar ik heb ook mensen gezien die door hard werken heel vermogend zijn geworden, en die in een modaal huis bleven wonen en met een bescheiden wagen bleven rondrijden.'

Of mensen met zwart geld die gemoedsrust zochten. Ook die kwamen bij zijn kantoor aankloppen. 'Zij zagen fiscale regularisatie als een ongelooflijke bevrijding. Er waren jongeren die hun oude vader naar mijn kantoor sleurden en me zeiden: 'Overtuig jij hem dat dit niet meer kan'. De jonge generatie vindt het heel normaal dat je vandaag geen zwart geld meer hebt, net zoals je niet met 200 kilometer per uur over de snelweg raast. Belastingontduiking zit niet in onze genen. Dat geloof ik niet. Het is een manier van leven.'

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect