Brussel s'éveille

Le Phare du Kanaal, een restaurant/café/ coworkingplek in de Molenbeekse Kanaalzone, zit tijdens de lunch altijd vol. ©Kristof Vadino

Met ondernemende Brusselaars gaan we op zoek naar de stad achter de clichés. En wat blijkt? Een jaar na de aanslagen herrijst Brussel uit zijn as.

'Brussels? A hellhole.' Het zijn de woorden van de Amerikaanse president Donald Trump. Maar ook veel Vlamingen cultiveren dit beeld van onze hoofdstad: een vieze en levensgevaarlijke plek, waar politici incompetent zijn, tunnels instorten en bedrijfsleiders moedeloos de boeken neerleggen. De Tijd sprak met café- en hoteluitbaters, zakenadvocaten en ondernemende mensen. En toetste een jaar na de aanslagen de clichés aan de werkelijkheid. 'Brussel dood? Niets van.'

Gemeenteplaats, Sint-Jans-Molenbeek

Op het gemeenteplein van Molenbeek komt een gemeenplaats onze richting uitgewandeld. Hoofddoek stevig aangespannen, een lang gewaad tot op de kasseistenen. Een vrouw met de zorgelijke aanblik van een moeder die al te veel heeft gezien. 'Excusez-moi. Komt er hier op het gemeenteplein van Molenbeek echt een café waar ze alcohol gaan schenken? Mon Dieu du ciel! Het wemelt hier al van de hasj. Wat doen ze onze jongeren toch aan?'

Ze grijpt onze arm vast. 'Ik heb mijn zoon uit de merde getrokken. Het heeft geen haar gescheeld of het ging de verkeerde kant op met hem. Mij is het gelukt. Maar wat met de moeders die na mij komen? En nu komt er nog alcohol bij...'

Een jaar geleden, na de aanslagen in Parijs en Brussel, blies de wereldpers op dit plein verzamelen. De aanwezige journalisten waren toen op zoek naar dat soort soundbites. Met nog wat stadsgeluiden erover gemonteerd - sirenes, getoeter, mannen die luid in het Arabisch aan het discussiëren zijn - hadden ze de perfecte Brusselreportage. Een ronkende titel erbij: 'Brussel, bakermat van Europees jihadisme'. Hoofdredacteuren knikten goedkeurend. A job well done.

Brussel is altijd een stad geweest die moeilijk te beschrijven valt. Behalve dan in clichés. Raymond van het Groenewoud deed in 1981 een poging. Taxi geel, taxi zwart. Veel strangers in de strijd. Maar de meest treffende regels uit zijn 'Brussels by Night' klinken zo:

'Deze stad wil men helpen.

Maar dan liefst om zeep.'

Muntthee en cava

Wie op zoek wil naar andere verhalen dan de voorgekauwde, moet niet ver gaan zoeken. Op nummer 28 is Mohamed Ouachen bezig met planken te verzagen. Over enkele dagen, precies op de verjaardag van de aanslagen in Brussel, opent hij hier een cultureel centrum. Brass'art moet een ontmoetingsplek worden waar allochtoon en autochtoon samen van muntthee en cava kunnen nippen.

De verflucht is niet te harden, maar dat lijkt Ouachen niet op te merken. Hij werkt zich uit de naad om alles op tijd klaar te krijgen. 'De plek en de openingsdatum zijn symbolisch gekozen', vertelt hij. De familie van de Molenbeekse terrorist Salah Abdeslam woonde in dit gebouw. Ouachen, een Franstalige acteur en stand-upcomedian van Marokkaanse origine, is de bezieler van het kunstenplatform 'Diversité sur Scènes'. 'Het is voor Maghrebijnse kunstenaars moeilijk om in de klassieke cultuurhuizen binnen te geraken. Ook het publiek in die cultuurtempels is dikwijls niet gemengd. Wij willen dat anders aanpakken.'

Brass'art - een samentrekking van 'brasser' (vermengen) en 'art' (kunst) - zet zijn deuren open voor alle Brusselaars. 'We gaan ook debatten organiseren. Volgende week komt antropoloog Farid el Asri een lezing geven over de Europese islam. Hij is een man die graag duwt tegen de heilige huisjes. Maar hij is niet eender wie met een mening. Hij wordt erg gerespecteerd.'

Of hij niet bang is dat het verkeerd afloopt, dat conservatief Molenbeek zich zal verzetten en er rellen zullen uitbreken in zijn café? 'Neen', klinkt het resoluut. 'Alles is hier mogelijk. Vooral hier...'

Voor de financiering deed Ouachen een beroep op de Brusselse vzw Growfunding, een crowdfundingplatform voor burgerinitiatieven. Frederik Lamote van Growfunding: 'We verzamelden voor Brass'art zo'n 13.000 euro bij 220 Brusselaars.' Brass'art is lang niet het enige initiatief dat in de steigers staat. '2016 was een zwart jaar voor Brussel. Ik wil het nooit meer meemaken. Maar het heeft ook iets losgemaakt. Onze organisatie kreeg meer voorstellen binnen dan ooit. De urgentie bij de Brusselaars om de handen uit de mouwen te steken is groter geworden. Vorig jaar hebben we 200.000 euro opgehaald voor een twintigtal projecten, gefinancierd door 8.000 mensen.'

De Brusselaars zijn hun stad zelf in handen aan het nemen. Lamote: 'Natuurlijk gaan al die burgerinitiatieven de volgende aanslag niet vermijden. Terreur hangt samen met een (geo)politieke context waar wij geen vat op hebben. Maar wat we wel kunnen is een hecht, veerkrachtig stedelijk netwerk bouwen.'

MolenGeek, vlak bij metro Graaf van Vlaanderen

We verlaten het gemeenteplein en stappen driehonderd meter verderop een totaal andere wereld binnen. MolenGeek is een incubator voor technologiestart-ups. Hier heerst de sfeer van Silicon Valley, compleet met uitpuilende fruitschalen, premiumkoffie en graffiti op de muren. Het wemelt er van jonge gasten met koptelefoons en meisjes met hippe hoofddoeken.

Een van de oprichters van MolenGeek, Ibrahim Ouassari (38) - meeneemkoffie in de hand, zwarte hoodie, T-shirt met een doodskop - is geboren en getogen in Molenbeek. Hij stopte met school op zijn dertiende. Op zijn twintigste kocht hij zijn eerste computer. Hij leerde zichzelf programmeren en herprogrammeerde zichzelf.

Vandaag runt hij vanuit MolenGeek vier IT-bedrijven. Hij is een rolmodel voor jongeren uit moeilijke buurten. 'De meesten hebben een gevangenis in hun hoofd. Ze geloven niet dat ze hier weg geraken. Ze zijn opgegroeid met het idee dat succes voor hen betekent dat ze met een MIVB-bus zullen rijden, of taxichauffeur worden. Zelf heb ik nooit geloofd dat ik een nul was.'

Hij is blij dat we naar hier zijn gekomen om eens een ander verhaal over Brussel op te tekenen - een opmerking die we tijdens onze tocht voortdurend zullen horen. Hij is het voorbije jaar naar eigen zeggen vaak misbruikt. 'Journalisten kwamen hier langs. Ik trok uren uit om hun een positief ondernemersverhaal te vertellen. Uiteindelijk stond er één regel van wat ik gezegd had in een artikel over radicalisering. Zeer frustrerend.'

In zijn bedrijven heeft hij geen enkele impact van de aanslagen gevoeld. MolenGeek groeit spectaculair. Dankzij samenwerkingsovereenkomsten met onder meer Google en Samsung, en dankzij 500.000 euro steun van de federale regering, heeft MolenGeek sinds kort zijn eigen programmeerschool. 'Op de business was er geen impact, maar er was wel een morele impact. Net als alle Molenbekenaars werd ik gestigmatiseerd als potentiële dader. Terwijl we net zoals andere Brusselaars ook slachtoffer zijn.'

In een vergaderzaal zijn wat jongeren aan het dollen. 'Zijn we te luid, Ibrahim?', roepen ze. 'Nee, jongens, doe maar lekker voort alsof jullie aan het werken zijn', lacht hij.

'Hier zit zoveel potentieel.' Hij wijst naar een jongen die weggestopt zit achter een scherm. 'Die is bezig met een app te ontwikkelen voor de hulpdiensten, zodat die op elk ogenblik weten waar de dichtste defibrillator zich bevindt. Een maand na de aanslagen hebben wij hier een 'hackathon' georganiseerd. De opdracht luidde: hoe kunnen we een positieve bijdrage leveren aan al het vreselijke rond ons? Er waren zoveel ideeën. Sommige van die ideeën zijn nu aan het uitgroeien tot bedrijfjes.'

Brussel is dé start-uphub van België. Een derde van de Belgische start-ups ziet in de hoofdstad het levenslicht. Frederik Tibau van Startups.be: 'In de hoofdstad is de start-upscene levendiger dan in andere steden. We tellen op dit moment zo'n 250 digitale start-ups. In Gent zijn er dat ongeveer 110, in Antwerpen een honderdtal.'

Volgens Ouassari zouden er nog veel meer start-ups kunnen komen. 'De tech-community is bijna honderd procent blank. Start-ups zijn een hobby voor witte, rijke mensen. Wie kan het zich permitteren om twee jaar lang te knutselen aan een projectje alvorens het één euro opbrengt? Niemand, tenzij je mama of papa diepe zakken heeft.' Bij MolenGeek zijn ze bezig een coöperatie op te richten, zodat goede ideeën de tijd krijgen om te rijpen zonder dat diegene die ze bedacht heeft, moet verhongeren.

Kanaalzone, Le Phare du Kanaal

In de kanaalzone schuiven we aan tafel bij Hanna Bonnier (28), eigenares van Le Phare du Kanaal. Twee jaar geleden gaf deze bevallige Parisienne haar goedbetaalde carrière bij de Europese Commissie op om aan de rand van Molenbeek haar eigen restaurant/café/coworkingplek te openen.

'Ik werkte bij de Europese Commissie rond conflictpreventie en peace building. Op zich een erg prestigieuze job, maar ik wou weg uit de bubbel van de Europese instellingen, waar vele eurocraten nooit uitkomen', vertelt ze terwijl ze onze lunch serveert. Alle tafeltjes zijn bezet.

'Het viel me op dat er voor freelancers in Brussel, die geen geld hebben voor een eigen stek, in vergelijking met andere wereldsteden bitter weinig coworkingcafés zijn.' Aanvankelijk had Bonnier niet de intentie zich in Molenbeek te vestigen. 'Ik botste toevallig op dit droompand aan het kanaal. Vrienden verklaarden me gek dat ik me in zo'n gevaarlijke wijk kwam vestigen. Maar Molenbeek deed me denken aan het 18de arrondissement in Parijs, waar ik ben opgegroeid. Dat was vroeger een no-gozone, maar is nu een bobowijk par excellence.'

Bovendien had ze recht op subsidies uit een Europees fonds, omdat Molenbeek in een prioritaire investeringszone ligt. 'Dat geld heeft geholpen. Ik was ook erg verrast door de begeleidingsmaatregelen voor beginnende ondernemers in Brussel. Marketing, boekhouding. Je kunt bijna alles leren zonder dat het je een euro kost.'

Vlak na de aanslagen in Parijs werd ook Le Phare overspoeld door buitenlandse journalisten. 'Mijn geboortestad Parijs was getroffen, nu bleken sommige daders in mijn nieuwe thuisstad te wonen. Ik voelde me dubbel geraakt. Wij hebben meteen beslist dat onze deuren openbleven, ook tijdens de lockdown. De freelancers uit de buurt bleven komen. De journalisten kwamen bij ons hun stukken tikken, omdat wij het enige café waren met gratis wifi. De meesten kenden niets van Brussel, laat staan van Molenbeek.'

Het centrum

We steken het kanaal over, naar de binnenstad. Op het terras van café de Walvis is het een komen en gaan van voorjaarse zonnekloppers. Ook op de Oude Graanmarkt zitten de terrassen stampvol. Het is lente, en niet enkel in de weerkundige betekenis.

Geert Cochez heeft als adjunct-directeur-generaal van VisitBrussels een goed zicht op het leven in de hoofdstad. 'Qua economische impact was de lockdown na de aanslagen in Parijs het ergst. Toen lag alles stil. In maart is Brussel dan een tweede keer getroffen. En dan een derde keer, met de aanslagen van 14 juli in Nice. De zomer was net goed begonnen. Toeristen begonnen mondjesmaat terug te komen...'

Het valt niet te ontkennen. 2016 was voor de toeristische sector - horeca, hotels, musea - een rampjaar. Telkens als er tekenen van herstel waren, werd dat herstel tenietgedaan door nieuwe aanslagen. Over heel 2016 daalde het aantal faillissementen in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest met 7,4 procent. Maar dat cijfer geeft een vertekend beeld. Veel hoteluitbaters, cafés en restaurants deden met de moed der wanhoop voort. Ze zaten op hun tandvlees de zomer uit. Zoals de eigenaar van het Sheraton Hotel op het Rogierplein, dat eind september bescherming vroeg tegen zijn schuldeisers.

In september vorig jaar is het aantal faillissementen in de hoofdstad dramatisch beginnen te stijgen, met 31 procent, aldus Graydon Belgium. Tijdens de eerste twee maanden van 2017 waren er in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest 18 procent meer faillissementen dan vorig jaar. Een groot deel daarvan zijn horecazaken.

Ironisch is dat na de zomer, toen de ontslaggolf begon, ook het herstel eindelijk doorzette. 'Het zakentoerisme, goed voor 55 procent van de toeristische omzet, had zich al voor de zomer herpakt', zegt Cochez. Met dank aan Seafood. Al 25 jaar organiseert Seafood in Brussel een beurs, waaraan eind april vorig jaar 1.664 bedrijven uit 80 landen deelnamen. Ruim 22.000 bezoekers uit 143 landen zakten ernaar af. Telkens als Seafood neerstrijkt op de Heizel is er tot ver buiten Brussel geen hotelkamer meer te vinden. Cochez: 'We hebben na de aanslagen heel hard moeten lobbyen bij de Amerikaanse organisator om hen hier te houden. Het heeft geen haar gescheeld of ze hadden alles geannuleerd, waardoor heel de markt van het zakentoerisme zou zijn ingestort. In die wereld kijkt iedereen naar elkaar.'

Maanden na de zakentoerist vindt ook de gewone toerist langzaam zijn weg terug naar Brussel. 'Het blijft hout vasthouden, maar het lijkt er toch op dat het ergste voorbij is', zegt Cochez. 'We krijgen steeds meer bemoedigende signalen. De tentoonstelling van Picasso, die eind oktober van start ging in Bozar, kende een overweldigend succes. Het is een van de meest bezochte tentoonstellingen van de afgelopen tien jaar.'

Atomium

We trekken naar het Atomium, de drukst bezochte toeristische attractie van ons land. Terwijl we onder de glimmende bollen wachten op de communicatieverantwoordelijke, zien we een klasje scholieren met slaapkoppen het gebouw uitwandelen. 'Die hebben de nacht van hun leven gehad. Een van onze bollen staat vol bedjes voor klassen', zegt Inge Van Eycken. Aan de ingang van het Atomium heten manshoge, kunststoffen letters de bezoekers WELCOME. Op de letters is net een zwerm pubers neergestreken. Van Eycken glimlacht: 'Ze komen allemaal terug: de scholen die hun uitstappen geannuleerd hadden, maar ook de Duitsers, Fransen, de Italianen... In de krokusvakantie stonden stond er een lange file aan de lift. 'Yes!', zei ik tegen mijn collega's. Voor bezoekers is aanschuiven niet leuk. Maar wij waren dolblij met het volk.' Vorige maand bezochten 36.919 mensen het Atomium. Het was de op een na beste februarimaand ooit. 'We zijn erdoor. Gelukkig. Vorig jaar kregen we door de aanslagen een derde minder bezoekers over de vloer.'

Bij Brussels Airport is eenzelfde positief geluid te horen. Topman Arnaud Feist: 'Begin april startte de luchthaven opnieuw met een beperkte capaciteit, vanaf eind juni draaiden we weer op volle kracht. In november verwelkomde Brussels Airport 1,74 miljoen passagiers, het hoogste aantal ooit in november.' Met 21,8 miljoen passagiers nestelde 2016 zich uiteindelijk zelfs in de top 3 van beste jaren in de geschiedenis van Brussels Airport. Afgelopen januari verbrak Brussels Airport met 1,5 miljoen passagiers alle records in vergelijking met de vorige januarimaanden.

Toch kampt ook Brussels Airport nog met naschokken van de aanslagen in Brussel. Vooral de Amerikaanse, Japanse en Chinese toeristen vliegen minder talrijk via Brussels Airport. Feist: 'Amerikaanse toeristen blijven weg uit West-Europa. Je ziet hetzelfde in Frankrijk, Nederland en Duitsland.' De Amerikaanse vliegmaatschappij Delta Airlines schortte na de aanslagen van 22 maart al haar vluchten vanuit Atlanta naar Brussel op, maar ze starten die route weer op vanaf 27 maart. 'Ook dat is een belangrijk signaal', vindt Feist.

De Astrotoren, op de binnenring

Op de 33ste verdieping van de Brusselse Astrotoren, vlak bij Madou, hebben we een afspraak met Jan Gatz. Hij is de woordvoerder van Actiris, de Brusselse tewerkstellingsdienst. Bovenal is hij een fiere Brusselaar. 'Ik erger mij al veel langer aan de Brusselbashing', zegt hij, terwijl we het duizelingwekkende uitzicht over zijn stad bewonderen. Op een heldere dag als vandaag kan je de vrachtwagens op het viaduct van Vilvoorde zien rijden. 'Vooral Vlamingen zijn goed in het afbreken van Brussel. Met 250.000 pendelen ze elke dag naar de hoofdstad om er te werken. Allemaal hebben ze een mening, maar die zijn niet altijd gefundeerd.'

Zo heeft Brussel geen torenhoge werkloosheidscijfers, zoals velen beweren. Gatz: 'De jeugdwerkloosheid daalde in februari voor de 45ste maand op rij naar 25,3 procent. Dat is nog altijd een op vier. Nog steeds geen reden om een feestje te bouwen. Maar Brussel doet het voor jeugdwerkloosheid veel beter dan Luik en Charleroi (+40%). En zelfs beter dan Antwerpen. De kloof met Gent wordt elke maand kleiner.' Ook de algemene werkloosheid daalt (17,4%). Brussel telt het laagste aantal werkzoekenden in acht jaar.

In de vernieuwde Astrotoren heeft ook de Brusselse VDAB sinds kort een nieuwe thuis gevonden. 'Die verhuizing was therapeutisch', vertelt Geert Pauwels. 'Onze vorige kantoren waren vlak boven het station van Maalbeek. 'We hoorden eerst een doffe knal. Onze vensters trilden. Kort nadien begon de uitgang van de metro stof en mensen te spuwen. We zijn met flessen water naar buiten gelopen. In onze kantine hebben we slachtoffers opgevangen. Na enkele uren moest ons gebouw op bevel van het leger geëvacueerd worden. Wij liepen in een lange colonne voorbij station Maalbeek toen de eerste lijkzakken naar buiten werden gedragen.'

Alle personeelsleden van VDAB Brussel hebben psychologische bijstand gekregen. 'Sommigen gingen de dag nadien al aan de slag alsof er niets gebeurd was, bij anderen heeft het langer geduurd. Nu we weg zijn van Maalbeek heeft iedereen een ander traject naar het werk. De dag van de verhuizing voelde aan als een nieuwe start.'

Bij het verlaten van de toren valt in de inkomhal een gigantische tekening van een spruit op. De slogan die erbij staat: 'Sprout to be Brussels'. Het idee voor de imagocampagne kwam uit de koker van Geert Potargent van het communicatiebureau TBWA. 'Na de aanslagen in Parijs begon de décalage tussen het imago van Brussel en de beleving van de Brusselaars. Ik vond dat we iets moesten doen.'

Potargent ging met zijn spruit langs bij Brussels Airlines. De luchtvaartmaatschappij werd de eerste partner. Vandaag zijn er al honderd. Er zijn grote bedrijven bij, zoals McDonald's, Boost, ING, Belfius en Ageas. Maar ook kleine handelszaken, universiteiten en culturele spelers zoals de AB hebben de spruit omarmd. 'Sprout to be Brussels is de grootste coalitie voor Brussel. Het is geen klassieke reclamecampagne, maar een beweging', zegt Potargent.

Kunstlaan 44, advocatenkantoor Covington & Burling

Als laatste halte gaan we langs bij Covington & Burling, een prestigieus Amerikaans zakenkantoor aan de rand van de Europese wijk. Partner Johan Ysewyn is naast expert in antitrustwetgeving ook een man die houdt van Brussel. We vragen hem hoe hij een jaar na de feiten de schade opmeet. 'Je kent de boutade: advocaten leven bij onzekerheid. Maar toen na de aanslagen voor veel buitenlandse cliënten een reisverbod werd uitgevaardigd, was het lastig werken. In het begin was het moeilijk om onze cliënten te ontmoeten. Ik heb toen een vergadering gehad met een Japanse CEO die een bodyguard meebracht. Gelukkig bestaan telefoon- en videoconferenties.'

'Je voelde dat bedrijven kort na de aanslagen hun voet op de rem zetten. Veel investeringsdossiers stonden on hold. Parijs heeft sneller de bladzijde kunnen omslaan dan wij. Dat komt ten dele doordat we werden gebrandmerkt als 'hellhole', als bakermat van terreur. Vandaag is het sentiment weer positiever. Wij zien opnieuw meer cliënten die in Europa en in Brussel willen investeren. De zakenadvocatuur is een voorlopende indicator voor het economische klimaat. En de Brusselse zakenadvocatuur doet het zeer goed. Er is geen blijvende impact geweest, integendeel. Wij hebben een zeer goed jaar gehad. De brexit en Trump zullen ongetwijfeld een grotere impact hebben op het investeringsklimaat dan de aanslagen.'

Wel waarschuwt Ysewyn dat positiviteit niet mag omslaan in naïviteit. 'Ik ben een grote fan van Brussel. De afwezigheid van een rigide structuur heeft charme. Maar een jaar geleden was het niet meer charmant. Je glimlach verdwijnt snel als alle netwerken platliggen en je je gezinsleden niet kunt bereiken.'

Brussel s'éveille, daarover is iedereen die we spraken het eens. Maar dat ontwaken moet ook blijvende verandering teweegbrengen. Ysewyn: 'De georganiseerde anarchie heeft haar limieten bereikt. Zes verdeelde politiezones voor één stad; ik krijg dat niet uitgelegd aan mijn collega's in New York, waar één zone de veiligheid verzekert van meer dan 8 miljoen inwoners. Ik krijg het ook aan mezelf niet meer uitgelegd. Vroeger zou ik misschien gezegd hebben: does it matter? Nu zeg ik: yes, it matters. Het moet beter.'

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect