De overheid: visionair ondernemer

©Giliola CHISTE

Wat als we innovatie aan de overheid hadden overgelaten? Leefden we dan nog in een wereld van paard, kar en rooksignalen? Dat cliché doet de waarheid veel geweld aan, zegt Mariana Mazzucato, rijzende ster aan het economenfirmament. Erger: het ondermijnt onze toekomst.

Even een no-brainer - niet alle begin hoeft moeilijk te zijn. De iPhone, aan wie heeft de mensheid die te danken? Aan Steve Jobs, antwoordt u wellicht. Aan Jonathan Ive, misschien ook - Apples designgoeroe die zelfs van neushaartrimmers iets belachelijk cools zou kunnen maken. En dan zijn er nog de spreekwoordelijke vrienden, familieleden en gekken van het eerste uur. Zij telden de moeilijkste dollars neer, toen Apple nog kantoor hield in een garage in Los Altos. Zonder al die verlichte geesten hadden we nooit een iPhone gehad. Toch?

Zo is het, zo wordt het ook steevast verteld. Maar dat is niet het volledige verhaal. Er was nog iemand ontzettend belangrijk, alleen krijgt die daar nooit credits voor. Een onverschrokken investeerder die zijn nek veel vroeger en verder uitstak dan wie ook. Een visionaire vernieuwer die de wereld wilde veranderen, en bereid was enorme risico's te nemen. Enfin: een 'crazy one' dus, zoals Apple zulke baanbrekers graag noemt. Een crazy one die Apple overigens ook al vroeg geld toestak. En die crazy one, dat was... de overheid.

De overheid, jazeker. Dat is in elk geval de visie van economieprofessor en innovatie-experte Mariana Mazzucato (46) van de Science Policy Research Unit aan de universiteit van Sussex. Ze schreef het spraakmakende boek 'The Entrepreneurial State. Debunking private vs. public sector myths'. En daarin wijdt ze een volledig hoofdstuk aan de iPhone. Wat maakte die precies zo insanely great? Mazzucato somt twaalf technologieën op, van het internet over GPS en draadloze netwerken tot de displays van aanraakschermen. Voor alle twaalf, stelt ze vast, werd het fundamentele en toegepaste onderzoek gefinancierd door de overheid. Met belastinggeld, dus. Ook al was de uitkomst zeer onzeker.

Zonder die enorme investeringen, schrijft Mazzucato, had Apple hooguit 'speeltjes' op de markt kunnen brengen, in plaats van 'cutting-edge revolutionaire producten als de iPhone en de iPad, die de manier veranderen waarop mensen werken en communiceren'. U dacht dat we nog steeds rooksignalen hadden als we innovatie aan de overheid hadden gelaten? Think again. Of beter: think different.

Maar eerst wil Mazzucato iets verduidelijken. 'Als ik het over Apple heb, is het niet de bedoeling de rol van iemand als Steve Jobs te minimaliseren. Hij was extreem belangrijk. Hij wás een genie, hij en zijn hele team. Ze brachten al die technologieën briljant samen in wonderlijke dingen, met een prachtig design. Maar dat weten we. Dat wordt ons elke dag ingelepeld.'

'Waar ik wil op wijzen, is dat in die lijvige biografie van Jobs niet één paragraaf, niet één zin, niet één woord laat vermoeden hoe belangrijk de investeringen van de overheid waren. Zo'n boek hoeft daar natuurlijk niet over te gaan, maar weet je: vermeld het even. Als het helemaal geen deel uitmaakt van het verhaal, dan wordt een deel ervan gewoon niet verteld.'

Monster van inertie

Ik ontmoet Mazzucato in Camden, het rock-'n-rollhart van Londen. Amy Winehouse leefde hier, de Sex Pistols namen hier hun demo's op, de Rolling Stones hun eerste plaat. Mazzucato waait als een wervelwind de plaats van afspraak binnen. Ze is te laat, maar ze heeft een indrukwekkend excuus. Net hiervoor ging ze haar nieuwe werk voorstellen aan Nick Clegg, Brits vicepremier, en vijf staatssecretarissen. Niet het soort meeting waaruit je wegloopt voor de Belgische pers.

Mazzucato werd geboren in Rome maar groeide op in de Verenigde Staten, waar haar vader aan de universiteit van Princeton werkte. Met 'The Entrepreneurial State', vorig jaar verschenen, oogstte ze veel lof. Ook in overwachte hoek. 'Briljant', was het oordeel van chef economie Martin Wolf van de Britse zakenkrant Financial Times. De krant zette het tussen zijn boeken van het jaar. Het magazine Forbes noemde het 'ketters', maar beval het wel warm aan: 'Het zal je denken uitdagen.'

Met 'The Entrepreneurial State' wil Mazzucato 'een mythe' onderuit halen: 'De mythe van de kafkaiaanse, bemoeizieke dinosaurus van een bureaucraat aan de ene kant, versus de 'garageknutselaars' Mark Zuckerberg, Steve Jobs, Elon Musk aan de andere.' Overheden zijn wél innovatief en ondernemend, betoogt ze. Meer nog: op hun best zijn ze ronduit visionair. Het waren zij die veel grote omwentelingen in gang zetten. De spoorwegen. De lucht- en de ruimtevaart. De IT. Telkens financierde belastinggeld het fundamentele en toegepaste onderzoek en de eerste, onzekere, kapitaalintensieve investeringen. Telkens wachtten privé-investeerders tot het eerste fruit rijp was, en laag genoeg hing, om hun portefeuilles open te trekken.

Helaas: ondank is 's werelds loon. 'Als economen het over de rol van de overheid hebben, zien ze die in het beste geval als een soort reparateur voor waar de markt faalt', zegt Mazuccato. 'Ik zeg: de overheid heeft altijd veel meer gedaan. Ze heeft ook markten gecreëerd en vormgegeven, niet alleen maar opgelapt.'

'Het internet, bijvoorbeeld, is er gekomen omdat de overheid een droom had, een visie, een missie. Idem voor bio- en nanotechnologie. Ook in de groene economie neemt de publieke sector nu de lead. Zijn privépartners dan niet belangrijk? Natuurlijk zijn ze dat wel. Maar opnieuw: dat weten we al. Dat vertellen businessschools ons elke dag. Het grote probleem is dat we nooit zo over overheden praten.'

Twaalf nullen

De overheid: visionair ondernemer, durfkapitalist hors pair. Het is inderdaad geen verhaal dat vaak verteld wordt. Maar het is cruciaal dat dat wél gebeurt, zegt Mazzucato. En niet alleen omdat dat maar zo fair is. Verhalen zijn niet onschuldig. Ze creëren een context waarin gedurfd en geïnvesteerd wordt - of niet. Waarin politici een beleid voeren - of niet.

'Soms wordt de vraag gesteld: waar zijn de Europese Googles, Amazons, Apples en Facebooks? Dan luidt het antwoord altijd: 'We hebben hier geen durfkapitaal.' Of: 'We hebben geen ondernemingszin.' Of: 'We hebben niet de juiste faillissementswetgeving.' We zeggen nooit: 'We hebben hier niet die immense golf van publieke investeringen, waarop heel slimme privé-investeerders dan kunnen surfen.''

Europese landen, zegt Mazzucato, staren zich al te zeer blind op de vrijemarktretoriek van de VS. 'Europa moet niet doen wat de VS zéggen dat ze doen, maar wat de VS al die tijd echt déden.' Decennialang, toont ze in haar boek, had the land of the free zeer ondernemende regeringen, die actief markten openden voor privékapitaal. Zie: de iPhone. Zie ook: het algoritme van Googles zoekrobot, waarvoor het vroege werk mee gefinancierd werd door een onderzoeksbeurs van de overheid.

Mazzucato koppelt er een paar netelige vragen aan. Als overheden zoveel risico's mee financierden, zien ze daar dan wel genoeg van terug? 'Economen wijzen dan graag naar de belastingen', zegt ze. 'Dat is volgens hen de return on investment. Maar het probleem is dat veel grote bedrijven - die immens profijt deden met de enorme risico's die overheden namen - amper belastingen betalen. De jobs die ze creëren, blijven ook niet noodzakelijk in de landen die in hun markten investeerden.'

Het leidt tot een situatie waarin de risico's worden gesocialiseerd, en de winsten geprivatiseerd, zegt Mazzucato. Dat zegden sommigen al over de financiële sector na de bailouts, maar volgens Mazzucato is het ook systemisch in de innovatie-economie. Ze schuwt het woord parasitair niet. Ook al omdat veel grote bedrijven tegenwoordig liever eigen aandelen inkopen dan hun winsten te herinvesteren in eigen onderzoek en ontwikkeling. 'Bedrijven in de Fortune 500 spendeerden het voorbije decennium 3 biljoen - biljoen! - dollar aan share buybacks', zegt Mazzucato. Dat zijn veel nullen - twaalf. En dat niet alleen. Er werd ook nog eens globbyd voor tax breaks en andere gunstmaatregelen.

Doe de basics

Mazzucato: 'In de VS werd de vermogenswinstbelasting tussen 1976 en 1981 gehalveerd. Van 40 naar 20 procent. Dat gebeurde na lobbywerk van de National Venture Capital Association, die durfkapitalisten voorstelden als de 'grote risiconemers' en innovatoren. Er is nochtans geen enkel bewijs dat die hun investeringen laten afhangen van de belastingvoet. Ze investeren als ze een grote opportuniteit zien, ongeacht de belastingen. Warren Buffett is your guy on this. In een artikel dat hij schreef voor The New York Times, zei hij: ik heb 60 jaar met investeerders gewerkt, en ik heb nog nooit iemand gezien - zelfs niet toen de meerwaardebelasting tussen 1976-77 op 39,9 procent stond - die terugschrok voor een zinnige investering vanwege de belastingvoet op de mogelijke winst.'

Die 'zinnige' investeringen, zegt Mazzucato, worden gedreven door de perceptie van toekomstige opportuniteiten in de markt en technologie. 'Historisch gezien is de rol van de overheid geweest: die opportuniteiten creëren. Grote dingen laten gebeuren. John Maynard Keynes heeft dat in 1926 perfect samengevat in 'The End of Laissez-faire'. De rol van de overheid is niet om dingen die al gedaan worden beter te doen, laat staan slechter. De rol van de overheid is: die dingen doen die nog niet gedaan worden. En dus: investeren in nieuwe, onzekere markten waar privéfinanciers te veel schrik voor hebben.'

'Het punt is: om die rol te kunnen spelen moet de overheid wel middelen hebben, en dus voldoende return krijgen. Economen geloven dat die return gebeurt via het belastingsysteem. Maar we weten dat er vanalles aan dat systeem schort - met veel belastingontwijking en ook dalende belastingen, bijvoorbeeld op meerwaarde - die waar Piketty over schrijft. Natuurlijk moeten we het systeem fixen, maar we moeten ook een manier zoeken waarop de overheid iets direct kan terugverdienen voor zijn risicoinvesteringen. Dat zou kunnen door een gouden aandeel in de patenten aan te houden, of via aandelenparticipaties. Dat gebeurt in landen als Israël en Finland. Maar in het angelsaksiche model wordt dan meteen gevreesd voor communisme.'

'Het is nochtans maar fair', zegt Mazzucato. 'En het zou het ecosysteem voor innovatie duurzamer maken. Iedere durfkapitalist weet dat je voor elk succes veel mislukkingen hebt. Dat werd nog eens duidelijk met de laatste investeringen van Obama. Hij gaf Tesla een gegarandeerde lening van 465 miljoen dollar. Dat leidde tot groot succes. Maar een gelijkaardig bedrag - 500 miljoen - voor Solyndra liep niet goed af.'

'Terwijl durfkapitalisten de vruchten plukken van de upside, om de downside te compenseren, doet de overheid dat niet. Alleen handouts. Waarom? Vanwege dat foute discours, dat de overheid blijft afschilderen als iemand die alleen risico's moet afdekken. Dat is tam en passief. Dat discours van: 'Je bent nutteloos.' Dat krijgt de overheid zeer vaak te horen. Of: 'Je bent een moeial, een regelneef, een bureaucraat.' Of nog, iets productiever, maar nog steeds problematisch: 'Je bent er alleen om die fantastische machine te faciliteren van wonderlijke privéondernemers.' In The Economist staan vaak zulke commentaren. 'Laat de échte stuff over aan de revolutionairen, overheden. Beperk jullie tot de basics: infrastructuur, onderwijs, onderzoek.''

'Precies dat discours, dat de transformationele rol van overheden helemaal miskent, maakt diezelfde overheden dan bang om zich als ondernemers te gedragen. Dat is de grote ironie. De overheid ís een ondernemer. Ze hééft het internet uitgevonden. Ze hééft het vroege werk achter Googles algoritme mee betaald. Ze hééft de fondsen bij elkaar gebracht voor 75 procent van de meest baanbrekende nieuwe medicijnen in farma, via het immense budget van de Nationale Instituten voor Gezondheid. 32 miljard dollar per jaar, alleen in 2012! Ze investeert in Tesla. De overheid néémt risico's. Maar dan is ze bang om te zeer betrokken te lijken.'

'We hebben een zeer asymmetrische relatie tussen de overheid en business. En daar wordt niemand beter van. Niet de belastingbetaler, vanzelfsprekend, die delen van de markt mee helpt te financieren, zonder daar de vruchten van te kunnen plukken. Maar ook business zelf niet. Denk even aan de long run. Als de overheid niets terug kan verdienen, waarmee kan ze dan de volgende golven financieren waarop de durfkapitalisten kunnen surfen? En als de overheid het niet zal doen: wie wel?'

Publieke opinie op scherp

Een en ander dreigt een waardevol ecosysteem van publiek-private innovatie te ondermijnen, waarschuwt Mazzucato. Want door de crisis staan ook de publieke budgetten voor onderzoek en ontwikkeling geweldig onder druk. Daarin kunnen overheden nu eenmaal snel en proper snoeien - geen waterkanonnen of rubberkogels nodig. Ook de publieke opinie staat op scherp. Meer dan ooit wordt de overheid verketterd. In Silicon Valley gingen zelfs al stemmen op om zich af te scheuren van de VS. Een karikatuur, natuurlijk. Maar wel een veelzeggende.

'Allemaal vanuit het idee dat de staat alleen maar hinderlijk is', zegt Mazzucato. 'Maar wie financierde het internet, waar al die bedrijven in Silicon Valley groot mee werden? Precies die overheid die ze tot hun vijand verklaren. Alsof een secessie de volgende generatie bedrijven zou helpen. Peter Thiel, de oprichter van PayPall, financiert een groep die offshore wil gaan om zich af te scheiden. Oké. Scheur je maar af, zou ik zeggen. Maar als je een tsunami over je heen krijgt, gelieve dan niet de kustwacht te bellen.' (lacht)

Mazzucato wordt gehoord. De voorbije maanden adviseerde ze de Nederlandse, Deense, Noorse en Braziliaanse overheid. Ze reisde naar China om er met het ministerie van technologie te praten. En ze maakt deel uit van een expertengroep van de Europese Commissie rond innovatie, voorgezeten door onze landgenoot Luc Soete. 'Ze maakt een uitermate belangrijk punt over de rol van de overheid in innovatie, een rol die vaak dramatisch onderbelicht blijft en misbegrepen wordt', zegt hij. 'Velen zijn het daarover 100 procent met haar eens. Ook ikzelf.'

Mazzucato is ook een graag geziene gastcommentator bij de BBC, Sky en Bloomberg. Om maar te zeggen: 'The Entrepreneurial State' veroorzaakte meer dan een rimpelingetje aan het wateroppervlak. Intussen is een opvolger in de maak.

'Mijn grootste probleem is tijd', zegt ze. 'Zeker om te reizen. Ik ben moeder van vier kinderen. In vijf jaar gekregen. Crazy statistic, I know. Maar wel fantastisch.' Haar man, 'producent van prachtige arty films die helaas geen miljarden opbrengen', won onlangs de Grand Prix in Cannes met 'Le Meraviglie'. 'De mannelijke hoofdrolspeler was een Belg', vertelt ze enthousiast. 'Wacht, ik zoek het even voor je op.'

Ze reikt naar haar iPhone, trekt bleek weg. 'Oh boy, gemiste oproepen van de babysitter. Dat kan niet goed zijn. Vind je het erg als ik...'

Van 22 tot 24 juli organiseert Mariana Mazzucato in Londen een conferentie waarvoor ze 'publieke' innovatoren vanover de wereld uitnodigde, om te proberen 'de conversatie te veranderen.' Alle info, en een livestream van dag 2, via missionorientedfinance.com.

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Partner content