Een partituur hervormd tot film

Het originele gebedenboek, met uiterst links Hendrik Vanden Abeele. Foto's rechts: ©rv

Het Leuvense vocaal ensemble Psallentes stelt in het Brugse Concertgebouw een uniek project voor: de film 'Liquescens' brengt een 15de-eeuwse partituur tot leven en doet dienst als pupiter.

Via het crowdfundingplatform www.voordekunst.nl wordt geld bijeengezocht om de opnames van een cd en dvd van het project te bekostigen. Driekwart van de beoogde 3.350 euro is al opgehaald. Dit jaar wil het ensemble, dat een jaarlijkse subsidie van 80.000 euro ontvangt van de Vlaamse overheid, nog meer investeren in cd-opnames. Er zijn meerdere projecten rond Vlaamse erfgoedtopstukken gepland. In april wordt een cd ingeblikt met religieuze muziek van Liszt, met Joris Verdin op harmonium, en later krijgt ook het langetermijnproject waarmee Psallentes de muziek van de Begijnen nieuw leven inblaast een vervolg.

Het moet een vreemde ervaring worden vrijdag in het Concertgebouw van Brugge. Het publiek kan over de schouders van de zangers en zangeressen meekijken naar de sierlijke geschriften en notenbalken die anders alleen in het originele middeleeuwse manuscript te zien zijn.

Het koorboek met gezangen werd destijds neergepend door subprior De Malins in de Gentse Sint-Baafsabdij, is beschermd door het topstukkendecreet van de Vlaamse Gemeenschap en ligt opgeborgen in de Gentse universiteitsbibliotheek. Het is de verdienste van Hendrik Vanden Abeele en zijn ensemble Psallentes, gespecialiseerd in laat-middeleeuwse polyfonie en gregoriaanse gezangen, dat het prachtige gebedenboek opnieuw de aandacht krijgt die het verdient.

Het ensemble sprak de Amerikaanse tekstkunstenaar Brody Neuenschwander aan om het 621 pagina's tellende manuscript op te frissen voor een 21ste-eeuws publiek. De kalligraaf, die al jaren in Brugge woont, raakte vooral bekend door zijn werk voor de Britse regisseur Peter Greenaway, onder meer in de films 'Prospero's Books' en 'The Pillow Book'. Hem werd verzocht meer beweging in de statische middeleeuwse letters en noten te brengen.

'Door de partituur via een film te representeren keren we in zekere zin terug naar de originele bronnen', zegt Vanden Abeele. 'Tegenwoordig hebben haast alle klassieke muzikanten en koorleden een persoonlijke partituur bij de hand, vaak op een individuele pupiter die vlak voor hen staat. In de 15de eeuw was daar absoluut geen sprake van. Er was meestal maar één boek, dat lag op een pupiter en iedereen stond daarrond. Je kan je voorstellen dat het geheugen toen een belangrijke rol speelde, want ook de notatie was verre van volledig.'

Vloeiende beweging

Dat idee heeft Psallentes nu doorgetrokken naar een hedendaags format: het originele boek - met zijn 60 op 40 centimeter ook al niet bepaald klein - werd vervangen door een groot filmscherm. De film levert dezelfde dienst aan de zangers als het boek, maar omdat de pure weergave van de originele, nochtans rijkelijk geïllustreerde notenbalken toch iets te saai zou zijn, kreeg de aangeworven topkalligraaf carte blanche.

Natuurlijk blijft de nadruk liggen op het oorspronkelijke gregoriaanse schrift, de oudste vorm van genoteerde muziek uit de christelijke wereld. Maar naast de noten, van oudsher als zwarte vierkanten geschreven op een notenbalk van vier rode of zwarte lijnen, wordt beweging gesuggereerd. 'We vroegen Brody het manuscript opnieuw op te bouwen. De man is sowieso erg begaan met hoe schrift zich ontwikkelt. Het proces is voor hem even belangrijk als het eindproduct en dat mocht blijken uit de film, die niet voor niets 'Liquescens' heet.'

De titel verwijst niet alleen naar een specifiek gregoriaans teken, het is ook Latijn voor 'vloeiend', waarmee het koor wil refereren aan het vloeiende van zowel de zang als de inkt. 'Brody is voor zo'n project de geknipte persoon omdat hij naast kalligraaf toch vooral tekstkunstenaar is', legt Vanden Abeele uit. 'Hij heeft echt zitten knutselen en daar mag je als publiek getuige van zijn. In het derde van de vier delen van de film ligt zijn werkmap open en zie je hem freewheelen terwijl wij met ons verhaal bezig zijn. Zijn hand maakt deel uit van de film. Een van de thema's die hij uitspint, is de heilige drievuldigheid. De zilveren koning is voor hem een pendant van de almachtige God, die hij een papieren kroon opzet. Met die knipoog geeft hij de hedendaagse onmacht van een goddelijke figuur weer, en zo maakt hij al knippend en plakkend voortdurend associaties en beelden.'

Ongeduldige film

Concreet maakte Vanden Abeele een audioboard, naar analogie van de storyboard in de film. Repetitieopnames werden gemonteerd in een klankband waarmee Brody en zijn monteur dan aan de slag gingen. 'Zo zat alvast de timing goed. Veel ruimte om afstand te nemen van de originele zangpartijen is er niet. Als je naar een echte partituur staat te kijken en zingt, dan weet je dat je boek geduldig is. Maar een film is dat niet. Die loopt onverbiddelijk door. Daar hebben we wel wat mee geworsteld.'

Omdat er in Brody's uiteindelijke versie toch relatief weinig leesbare noten staan, moeten de zangers vaker dan gepland een beroep doen op hun geheugen. 'Ik kan niet verwachten dat ze het hele concert van buiten leren', zegt Vanden Abeele. 'Dat zou de productie nog veel duurder maken. Maar het compromis dat we gevonden hebben - sporadisch toch enkele partituren verschaffen - houdt wel een groot voordeel in. Het publiek kan het koor dan ook eens rond een pupiter zien staan, zoals dat vroeger gangbaar was, en hoeft dus niet de hele avond op de ruggen van de vocalisten te kijken.'

Psallentes stelt 'Liquescens: film als partituur' voor op vrijdag 28 februari om 20 uur in het kader van het festival Genoteerd. www.concertgebouw.be - www.psallentes.be

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect